12. dantīdravantīkalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દન્તીદ્રવન્તીકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દન્ત્યુદુમ્બરપર્ણી સ્યાન્નિકુમ્ભોઽથ મુકૂલકઃ| દ્રવન્તી નામતશ્ચિત્રા ન્યગ્રોધી મૂષિકાહ્વયા||૩|| (તથા મૂષિકપર્ણી ચાપ્યુપચિત્રા ચ શમ્બરી| પ્રત્યક્શ્રેણી સુતશ્રેણી દન્તી ર(ચ)ણ્ડા ચ કીર્તિતા )|

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તયોર્મૂલાનિ સઙ્ગૃહ્ય સ્થિરાણિ બહલાનિ ચ| હસ્તિદન્તપ્રકારાણિ શ્યાવતામ્રાણિ બુદ્ધિમાન્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

પિપ્પલીમધુલિપ્તાનિ સ્વેદયેન્મૃત્કુશાન્તરે| શોષયેદાતપેઽગ્ન્યર્કૌ હતો હ્યેષાં વિકાશિતામ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તીક્ષ્ણોષ્ણાન્યાશુકારીણિ વિકાશીનિ ગુરૂણિ ચ| વિલાયયન્તિ દોષૌ દ્વૌ મારુતં કોપયન્તિ ચ||૬||

Adhikarana 6 (7-14) · Śloka 14

દધિતક્રસુરામણ્ડૈઃ પિણ્ડમક્ષસમં તયોઃ| પ્રિયાલકોલબદરપીલુશીધુભિરેવ ચ||૭|| પિબેદ્ગુલ્મોદરી દોષૈરભિખિન્નશ્ચ યો નરઃ| ગોમૃગાજરસૈઃ પાણ્ડુઃ કૃમિકોષ્ઠી ભગન્દરી||૮|| તયોઃ કલ્કે કષાયે ચ દશમૂલરસાયુતે| કક્ષ્યાલજીવિસર્પેષુ દાહે ચ વિપચેદ્ઘૃતમ્||૯|| તૈલં મેહે ચ ગુલ્મે ચ સોદાવર્તે કફાનિલે| ચતુઃસ્નેહં શકૃચ્છુક્રવાતસઙ્ગાનિલાર્તિષુ||૧૦|| રસે દન્ત્યજશૃઙ્ગયોશ્ચ ગુડક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતઃ| લેહઃ સિદ્ધો વિરેકાર્થે દાહસન્તાપમેહનુત્ ||૧૧|| વાતતર્ષે જ્વરે પૈત્તે સ્યાત્ સ એવાજગન્ધયા| દન્તીદ્રવન્ત્યોર્મૂલાનિ પચેદામલકીરસે||૧૨|| ત્રીંસ્તુ તસ્ય કષાયસ્ય ભાગૌ દ્વૌ ફાણિતસ્ય ચ| તપ્તે સર્પિષિ તૈલે વા ભર્જયેત્તત્ર ચાવપેત્||૧૩|| કલ્કં દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ શ્યામાદીનાં ચ ભાગશઃ| તત્સિદ્ધં પ્રાશયેલ્લેહં સુખં તેન વિરિચ્યતે||૧૪||

Adhikarana 7 (15-19) · Śloka 19

રસે ચ દશમૂલસ્ય તથા બૈભીતકે રસે| હરીતકીરસે ચૈવ લેહાનેવં પચેત્ પૃથક્ ||૧૫|| તયોર્બિલ્વસમં ચૂર્ણં તદ્રસેનેવ ભાવિતમ્| અસૃષ્ટે વિશિ વાતોત્થે ગુલ્મે ચામ્લયુતં શુભમ્||૧૬|| પાટયિત્વેક્ષુકાણ્ડં વા કલ્કેનાલિપ્ય ચાન્તરા| સ્વેદયિત્વા તતઃ ખાદેત્ સુખં તેન વિરિચ્યતે||૧૭|| મૂલં દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ સહ મુદ્ગૈર્વિપાચયેત્| લાવવર્તીરકાદ્યૈશ્ચ તે રસાઃ સ્યુર્વિરેચને||૧૮|| તયોર્વાઽપિ કષાયેણ યવાગૂં જાઙ્ગલં રસમ્| માષયૂષં ચ સંસ્કૃત્ય દદ્યાત્તૈશ્ચ વિરિચ્યતે||૧૯||

Adhikarana 8 (20-35) · Śloka 35

તત્કષાયાત્ત્રયો ભાગા દ્વૌ સિતાયાસ્તથૈવ ચ| એકો ગોધૂમચૂર્ણાનાં કાર્યા ચોત્કારિકા શુભા||૨૦|| મોદકો વાઽસ્ય કલ્પેન કાર્યસ્તચ્ચ વિરેચનમ્| તયોશ્ચાપિ કષાયેણ મદ્યાન્યસ્યોપકલ્પયેત્||૨૧|| દન્તીક્વાથેન ચાલોડ્ય દન્તીતૈલેન સાધિતાન્| ગુડલાવણિકાન્ ભક્ષ્યાન્ વિવિધાન્ ભક્ષયેન્નરઃ||૨૨|| દન્તીં દ્રવન્તીં મરિચં યવાનીમુપકુઞ્ચિકામ્| નાગરં હેમદુગ્ધાં ચ ચિત્રકં ચેતિ ચૂર્ણિતમ્||૨૩|| સપ્તાહં ભાવયેન્મૂત્રે ગવાં પાણિતલં તતઃ| પિબેત્ઘૃતેન જીર્ણે તુ વિરિક્તશ્ચાપિ તર્પણમ્||૨૪|| સર્વરોગહરં મુખ્યં સર્વેષ્વૃતુષુ યૌગિકમ્| ચૂર્ણં તદનપાયિત્વાદ્બાલવૃદ્ધેષુ પૂજિતમ્||૨૫|| દુર્ભક્તાજીર્ણપાર્શ્વાર્તિગુલ્મપ્લીહોદરેષુ ચ| ગણ્ડમાલાસુ વાતે ચ પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૨૬|| પલં ચિત્રકદન્ત્યોશ્ચ હરીતક્યાશ્ચ વિંશતિઃ| ત્રિવૃત્પિપ્પલિકર્ષૌ દ્વૌ ગુડસ્યાષ્ટપલેન તત્||૨૭|| વિનીય મોદકાન્ કુર્યાદ્દશૈકં ભક્ષયેત્તતઃ| ઉષ્ણામ્બુ ચ પિબેચ્ચાનુ દશમે દશમેઽહ્નિ ચ||૨૮|| એતે નિષ્પરિહારાઃ સ્યુઃ સર્વરોગનિબર્હણાઃ| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકણ્ડૂકોઠાનિલાપહાઃ||૨૯|| દન્તીદ્વિપલનિર્યૂહો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ | વિરેચનં પિત્તકાસે પાણ્ડુરોગે ચ શસ્યતે||૩૦|| દન્તીકલ્કં સમગુડં શીતવારિયુતં પિબેત્| વિરેચનં મુખ્યતમં કામલાહરમુત્તમમ્||૩૧|| શ્યામાદન્તીરસે ગૌડઃ પિપ્પલીફલચિત્રકૈઃ| લિપ્તેઽરિષ્ટોઽનિલશ્લેષ્મપ્લીહપાણ્ડૂદરાપહઃ||૩૨|| તથા દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ કષાયે સાજગન્ધયોઃ| ગૌડઃ કાર્યોઽઽજશૃઙ્ગ્યા વા સ વૈ સુખવિરેચનઃ||૩૩|| તચ્ચૂર્ણક્વાથમાષામ્બુકિણ્વતોયસમુદ્ભવા| મદિરા કફગુલ્માલ્પવહ્નિપાર્શ્વકટિગ્રહે||૩૪|| અજગન્ધાકષાયેણ સૌવીરકતુષોદકે| સુરાકમ્પિલ્લકે યોગૌ લોધ્રવચ્ચ તયોઃ સ્મૃતૌ||૩૫||

Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40

તત્ર શ્લોકાઃ- (દધ્યાદિષુ ત્રયઃ પઞ્ચ પ્રિયાલાદ્યૈસ્ત્રયો રસે| સ્નેહેષુ વૈ ત્રયો લેહ્યાઃ ષટ્ ચૂર્ણે ત્વેક એવ ચ||૩૬|| ઇક્ષાવેકસ્તથા મુદ્ગમાંસાનાં ચ રસાસ્ત્રયઃ| યવાગ્વાદૌ ત્રયશ્ચૈવ ઉક્ત ઉત્કારિકાવિધૌ||૩૭|| એકશ્ચ મોદકે મદ્યે ચૈકસ્તત્ક્વાથતૈલકે| ચૂર્ણમેકં પુનશ્ચૈકો મોદકઃ પઞ્ચ ચાસવે||૩૮|| એકઃ સૌવીરકેઽથૈકો યોગઃ સ્યાત્તુ તુષોદકે| એકા સુરૈકઃ કમ્પિલ્લે તથા પઞ્ચ ઘૃતે સ્મૃતાઃ )||૩૯|| દન્તીદ્રવન્તીકલ્પેઽસ્મિન્ પ્રોક્તાઃ ષોડશકાસ્ત્રયઃ| નાનાવિધાનાં યોગાનાં ભક્તિદોષામયાન્પ્રતિ||૪૦||

Adhikarana 10 (41-42) · Śloka 42

ત્રિશતં પઞ્ચપઞ્ચાશદ્યોગાનાં વમને સ્મૃતમ્| દ્વે શતે નવકાઃ પઞ્ચ યોગાનાં તુ વિરેચને||૪૧|| ઊર્ધ્વાનુલોમભાગાનામિત્યુક્તાનિ શતાનિ ષટ્| પ્રાધાન્યતઃ સમાશ્રિત્ય દ્રવ્યાણિ દશ પઞ્ચ ચ||૪૨||

Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 44

ભવન્તિ ચાત્ર- યદ્ધિ યેન પ્રધાનેન દ્રવ્યં સમુપસૃજ્યતે| તત્સઞ્જ્ઞકઃ સ યોગો વૈ ભવતીતિ વિનિશ્ચયઃ ||૪૩|| ફલાદીનાં પ્રધાનાનાં ગુણભૂતાઃ સુરાદયઃ| તે હિ તાન્યનુવર્તન્તે મનુજેન્દ્રમિવેતરે||૪૪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

વિરુદ્ધવીર્યમપ્યેષાં પ્રધાનાનામબાધકમ્| અધિકં તુલ્યવીર્યે હિ ક્રિયાસામર્થ્યમિષ્યતે ||૪૫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

ઇષ્ટવર્ણરસસ્પર્શગન્ધાર્થં પ્રતિ ચામયમ્| અતો વિરુદ્ધવીર્યાણાં પ્રયોગ ઇતિ નિશ્ચિતમ્||૪૬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 48

ભૂયશ્ચૈષાં બલાધાનં કાર્યં સ્વરસભાવનૈઃ| સુભાવિતં હ્યલ્પમપિ દ્રવ્યં સ્યાદ્બહુકર્મકૃત્||૪૭|| સ્વરસૈસ્તુલ્યવીર્યૈર્વા તસ્માદ્દ્રવ્યાણિ ભાવયેત્|૪૮|

Adhikarana 15 (48) · Śloka 49

અલ્પસ્યાપિ મહાર્થત્વં પ્રભૂતસ્યાલ્પકર્મતામ્||૪૮|| કુર્યાત્ સંયોગવિશ્લેષકાલસંસ્કારયુક્તિભિઃ|૪૯|

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

પ્રદેશમાત્રમેતાવદ્દ્રષ્ટવ્યમિહ ષટ્શતમ્||૪૯|| સ્વબુદ્ધ્યૈવં સહસ્રાણિ કોટીર્વાઽપિ પ્રકલ્પયેત્| બહુદ્રવ્યવિકલ્પત્વાદ્યોગસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે||૫૦||

Adhikarana 17 (51-52) · Śloka 53

તીક્ષ્ણમધ્યમૃદૂનાં તુ તેષાં શૃણુત લક્ષણમ્| સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્ પ્રવર્તતે||૫૧|| નાતિગ્લાનિકરં પાયૌ હૃદયે ન ચ રુક્કરમ્| અન્તરાશયમક્ષિણ્વન્ કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ||૫૨|| વિરેચનં નિરૂહો વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્|૫૩|

Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56

જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્||૫૩|| ઈષન્માત્રાધિકૈર્યુક્તં તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્||૫૪|| કિઞ્ચિદેભિર્ગુણૈર્હીનં પૂર્વોક્તૈર્માત્રયા તથા| સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય વા સમ્યઙ્મધ્યં ભવતિ ભેષજમ્||૫૫|| મન્દવીર્યં વિરૂક્ષસ્ય હીનમાત્રં તુ ભેષજમ્| અતુલ્યવીર્યૈઃ સંયુક્તં મૃદુ સ્યાન્મન્દવેગવત્||૫૬||

Adhikarana 19 (57) · Śloka 57

અકૃત્સ્નદોષહરણાદશુદ્ધી તે બલીયસામ્| મધ્યાવરબલાનાં તુ પ્રયોજ્યે સિદ્ધિમિચ્છતા||૫૭||

Adhikarana 20 (58) · Śloka 58

તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ| તીક્ષ્ણાદીનિ બલાવેક્ષી ભેષજાન્યેષુ યોજયેત્||૫૮||

Adhikarana 21 (59) · Śloka 59

દેયં ત્વનિર્હૃતે પૂર્વં પીતે પશ્ચાત્ પુનઃ પુનઃ| ભેષજં વમનાર્થીયં પ્રાય આપિત્તદર્શનાત્||૫૯||

Adhikarana 22 (60) · Śloka 60

બલત્રૈવિધ્યમાલક્ષ્ય દોષાણામાતુરસ્ય ચ| પુનઃ પ્રદદ્યાદ્ભૈષજ્યં સર્વશો વા વિવર્જયેત્||૬૦||

Adhikarana 23 (61) · Śloka 61

નિર્હૃતે વાઽપિ જીર્ણે વા દોષનિર્હરણે બુધઃ| ભેષજેઽન્યત્પ્રયુઞ્જીત પ્રાર્થયન્સિદ્ધિમુત્તમામ્||૬૧||

Adhikarana 24 (62) · Śloka 62

અપક્વં વમનં દોષં પચ્યમાનં વિરેચનમ્| નિર્હરેદ્વમનસ્યાતઃ પાકં ન પ્રતિપાલયેત્||૬૨||

Adhikarana 25 (63) · Śloka 63

પીતે પ્રસ્રંસને દોષાન્ન નિર્હત્ય જરાં ગતે| વમિતે ચૌષધે ધીરઃ પાયયેદૌષધં પુનઃ||૬૩||

Adhikarana 26 (64-65) · Śloka 65

દીપ્તાગ્નિં બહુદોષં તુ દૃઢસ્નેહગુણં નરમ્| દુઃશુદ્ધં તદહર્ભુક્તં શ્વોભૂતે પાયયેત્ પુનઃ||૬૪|| દુર્બલો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન યો નરઃ| વિરિચ્યતે શનૈર્ભોજ્યૈર્ભૂયસ્તમનુસારયેત્ ||૬૫||

Adhikarana 27 (66) · Śloka 66

વમનૈશ્ચ વિરેકૈશ્ચ વિશુદ્ધસ્યાપ્રમાણતઃ | ભોજનાન્તરપાનાભ્યાં દોષશેષં શમં નયેત્||૬૬||

Adhikarana 28 (67) · Śloka 67

દુર્બલં શોધિતં પૂર્વમલ્પદોષં ચ માનવમ્| અપરિજ્ઞાતકોષ્ઠં ચ પાયયેતૌષધં મૃદુ||૬૭||

Adhikarana 29 (68) · Śloka 68

શ્રેયો મૃદ્વસકૃત્પીતમલ્પબાધં નિરત્યયમ્| ન ચાતિતીક્ષ્ણં યત્ ક્ષિપ્રં જનયેત્પ્રાણસંશયમ્||૬૮||

Adhikarana 30 (69) · Śloka 69

દુર્બલોઽપિ મહાદોષો વિરેચ્યો બહુશોઽલ્પશઃ| મૃદુભિર્ભેષજૈર્દોષા હન્યુર્હ્યેનમનિર્હૃતાઃ||૬૯||

Adhikarana 31 (70-72) · Śloka 72

યસ્યોર્ધ્વં કફસંસૃષ્ટં પીતં યાત્યાનુલોમિકમ્| વમિતં કવલૈઃ શુદ્ધં લઙ્ઘિતં પાયયેત્તુ તમ્||૭૦|| વિબદ્ધેઽલ્પે ચિરાદ્દોષે સ્રવત્યુષ્ણં પિબેજ્જલમ્| તેનાધ્માનં તૃષા ચ્છર્દિર્વિબન્ધશ્ચૈવ શામ્યતિ||૭૧|| ભેષજં દોષરુદ્ધં ચેન્નોર્ધ્વં નાધઃ પ્રવર્તતે| સોદ્ગારં સાઙ્ગશૂલં ચ સ્વેદં તત્રાવચારયેત્||૭૨||

Adhikarana 32 (73) · Śloka 73

સુવિરિક્તે તુ સોદ્ગારમાશ્વેવૌષધમુલ્લિખેત્| અતિપ્રવર્તનં જીર્ણે સુશીતૈઃ સ્તમ્ભયેદ્ભિષક્||૭૩||

Adhikarana 33 (74) · Śloka 74

કદાચિચ્છ્લેષ્મણા રુદ્ધં તિષ્ઠત્યુરસિ ભેષજમ્| ક્ષીણે શ્લેષ્મણિ સાયાહ્ને રાત્રૌ વા તત્પ્રવર્તતે||૭૪||

Adhikarana 34 (75) · Śloka 75

રૂક્ષાનાહારયોર્જીર્ણે વિષ્ટભ્યોર્ધ્વં ગતેઽપિ વા| વાયુના ભેષજે ત્વન્યત્ સસ્નેહલવણં પિબેત્||૭૫||

Adhikarana 35 (76) · Śloka 76

તૃણ્મોહભ્રમમૂર્ચ્છાયાઃ સ્યુશ્ચેજ્જીર્યતિ ભેષજે| પિત્તઘ્નં સ્વાદુ શીતં ચ ભેષજં તત્ર શસ્યતે||૭૬||

Adhikarana 36 (77) · Śloka 77

લાલાહૃલ્લાસવિષ્ટમ્ભલોમહર્ષાઃ કફાવૃતે| ભેષજં તત્ર તીક્ષ્ણોષ્ણં કટ્વાદિ કફનુદ્ધિતમ્||૭૭||

Adhikarana 37 (78) · Śloka 78

સુસ્નિગ્ધં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ લઙ્ઘયેદવિરેચિતમ્| તેનાસ્ય સ્નેહજઃ શ્લેષ્મા સઙ્ગશ્ચૈવોપશામ્યતિ||૭૮||

Adhikarana 38 (79-80) · Śloka 80

રૂક્ષ-બહ્વનિલ-ક્રૂરકોષ્ઠ-વ્યાયામશાલિનામ્ | દીપ્તાગ્નીનાં ચ ભૈષજ્યમવિરિચ્યૈવ જીર્યતિ||૭૯|| તેભ્યો બસ્તિં પુરા દત્ત્વા પશ્ચાદ્દદ્યાદ્વિરેચનમ્| બસ્તિપ્રવર્તિતં દોષં હરેચ્છીઘ્રં વિરેચનમ્||૮૦||

Adhikarana 39 (81-82) · Śloka 82

રૂક્ષાશનાઃ કર્મનિત્યા યે નરા દીપ્તપાવકાઃ| તેષાં દોષાઃ ક્ષયં યાન્તિ કર્મવાતાતપાગ્નિભિઃ ||૮૧|| વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણદોષાનપિ સહન્તિ તે| સ્નેહ્યાસ્તે મારુતાદ્રક્ષ્યા નાવ્યાધૌ તાન્ વિશોધયેત્ ||૮૨||

Adhikarana 40 (83-85) · Śloka 85

નાતિસ્નિગ્ધશરીરાય દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્| સ્નેહોત્ક્લિષ્ટશરીરાય રૂક્ષં દદ્યાદ્વિરેચનમ્||૮૩|| એવં જ્ઞાત્વા વિધિં ધીરો દેશકાલપ્રમાણવિત્| વિરેચનં વિરેચ્યેભ્યઃ પ્રયચ્છન્નાપરાધ્યતિ||૮૪|| વિભ્રંશો વિષવદ્યસ્ય સમ્યગ્યોગો યથાઽમૃતમ્| કાલેષ્વવશ્યં પેયં ચ તસ્માદ્યત્નાત્ પ્રયોજયેત્||૮૫||

Adhikarana 41 (86) · Śloka 86

દ્રવ્યપ્રમાણં તુ યદુક્તમસ્મિન્મધ્યેષુ તત્ કોષ્ઠવયોબલેષુ| તન્મૂલમાલમ્બ્ય ભવેદ્વિકલ્પ્યં તેષાં વિકલ્પ્યોઽભ્યધિકોનભાવઃ||૮૬||

Adhikarana 42 (87-97) · Śloka 98

ષડ્ ધ્વંશ્યસ્તુ મરીચિઃ સ્યાત્ ષણ્મરીચ્યસ્તુ સર્ષપઃ| અષ્ટૌ તે સર્ષપા રક્તાસ્તણ્ડુલશ્ચાપિ તદ્દ્વયમ્||૮૭|| ધાન્યમાષો ભવેદેકો ધાન્યમાષદ્વયં યવઃ| અણ્ડિકા તે તુ ચત્વારસ્તાશ્ચતસ્રસ્તુ માષકઃ||૮૮|| હેમશ્ચ ધાન્યકશ્ચોક્તો ભવેચ્છાણસ્તુ તે ત્રયઃ| શાણૌ દ્વૌ દ્રઙ્ક્ષણં વિદ્યાત્ કોલં બદરમેવ ચ||૮૯|| વિદ્યાદ્દ્વૌ દ્રઙ્ક્ષણૌ કર્ષં સુવર્ણં ચાક્ષમેવ ચ| બિડાલપદકં ચૈવ પિચું પાણિતલં તથા||૯૦|| તિન્દુકં ચ વિજાનીયાત્ કવલગ્રહમેવ ચ| દ્વે સુવર્ણે પલાર્ધં સ્યાચ્છુક્તિરષ્ટમિકા તથા||૯૧|| દ્વે પલાર્ધે પલં મુષ્ટિઃ પ્રકુઞ્ચોઽથ ચતુર્થિકા| બિલ્વં ષોડશિકા ચામ્રં દ્વે પલે પ્રસૃતં વિદુઃ||૯૨|| અષ્ટમાનં તુ વિજ્ઞેયં કુડવૌ દ્વૌ તુ માનિકા| પલં ચતુર્ગુણં વિદ્યાદઞ્જલિં કુડવં તથા||૯૩|| ચત્વારઃ કુડવાઃ પ્રસ્થશ્ચતુઃપ્રસ્થમથાઢકમ્| પાત્રં તદેવ વિજ્ઞેયં કંસઃ પ્રસ્થાષ્ટકં તથા||૯૪|| કંસશ્ચતુર્ગુણો દ્રોણશ્ચાર્મણં નલ્વણં ચ તત્| સ એવ કલશઃ ખ્યાતો ઘટમુન્માનમેવ ચ||૯૫|| દ્રોણસ્તુ દ્વિગુણઃ શૂર્પો વિજ્ઞેયઃ કુમ્ભ એવ ચ| ગોણીં શૂર્પદ્વયં વિદ્યાત્ ખારીં ભારં તથૈવ ચ||૯૬|| દ્વાત્રિંશતં વિજાનીયાદ્વાહં શૂર્પાણિ બુદ્ધિમાન્| તુલાં શતપલં વિદ્યાત્ પરિમાણવિશારદઃ||૯૭|| શુષ્કદ્રવ્યેષ્વિદં માનમેવમાદિ પ્રકીર્તિતમ્|૯૮|

Adhikarana 43 (98-99) · Śloka 99

દ્વિગુણં તદ્દ્રવેષ્વિષ્ટં તથા સદ્યોદ્ધૃતેષુ ચ||૯૮|| યદ્ધિ માનં તુલા પ્રોક્તા પલં વા તત્ પ્રયોજયેત્| અનુક્તે પરિમાણે તુ તુલ્યં માનં પ્રકીર્તિતમ્||૯૯||

Adhikarana 44 (100) · Śloka 100

દ્રવકાર્યેઽપિ ચાનુક્તે સર્વત્ર સલિલં સ્મૃતમ્| યતશ્ચ પાદનિર્દેશશ્ચતુર્ભાગસ્તતશ્ચ સઃ||૧૦૦||

Adhikarana 45 (101) · Śloka 101

જલસ્નેહૌષધાનાં તુ પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્ | તત્ર સ્યાદૌષધાત્ સ્નેહઃ સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્||૧૦૧||

Adhikarana 46 (102-103) · Śloka 103

સ્નેહપાકસ્ત્રિધા જ્ઞેયો મૃદુર્મધ્યઃ ખરસ્તથા| તુલ્યે કલ્કેન નિર્યાસે ભેષજાનાં મૃદુઃ સ્મૃતઃ||૧૦૨|| સંયાવ ઇવ નિર્યાસે મધ્યો દર્વીં વિમુઞ્ચતિ| શીર્યમાણે તુ નિર્યાસે વર્તમાને ખરસ્તથા||૧૦૩||

Adhikarana 47 (104) · Śloka 104

ખરોઽભ્યઙ્ગે સ્મૃતઃ પાકો, મૃદુર્નસ્તઃક્રિયાસુ ચ| મધ્યપાકં તુ પાનાર્થે બસ્તૌ ચ વિનિયોજયેત્||૧૦૪||

Adhikarana 48 (105) · Śloka 105

માનં ચ દ્વિવિધં પ્રાહુઃ કાલિઙ્ગં માગધં તથા| કાલિઙ્ગાન્માગધં શ્રેષ્ઠમેવં માનવિદો વિદુઃ||૧૦૫||

Adhikarana 49 (106-107) · Śloka 107

તત્ર શ્લોકૌ- કલ્પાર્થઃ શોધનં સઞ્જ્ઞા પૃથગ્ઘેતુઃ પ્રવર્તને| દેશાદીનાં ફલાદીનાં ગુણા યોગશતાનિ ષટ્||૧૦૬|| વિકલ્પહેતુર્નામાનિ તીક્ષ્ણમધ્યાલ્પલક્ષણમ્| વિધિશ્ચાવસ્થિકો માનં સ્નેહપાકશ્ચ દર્શિતઃ||૧૦૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને દન્તીદ્રવન્તીકલ્પો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં સપ્તમં કલ્પસ્થાનં સમ્પૂર્ણમ્|