Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ദന്തീദ്രവന്തീകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो दन्तीद्रवन्तीकल्पं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പാരിശേഷ്യാത് ദന്തീദ്രവന്തീകല്പോऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദന്ത്യുദുമ്ബരപര്ണീ സ്യാന്നികുമ്ഭോऽഥ മുകൂലകഃ| ദ്രവന്തീ നാമതശ്ചിത്രാ ന്യഗ്രോധീ മൂഷികാഹ്വയാ||൩|| (തഥാ മൂഷികപര്ണീ ചാപ്യുപചിത്രാ ച ശമ്ബരീ| പ്രത്യക്ശ്രേണീ സുതശ്രേണീ ദന്തീ ര(ച)ണ്ഡാ ച കീര്തിതാ )|
दन्त्युदुम्बरपर्णी स्यान्निकुम्भोऽथ मुकूलकः| द्रवन्ती नामतश्चित्रा न्यग्रोधी मूषिकाह्वया||३|| (तथा मूषिकपर्णी चाप्युपचित्रा च शम्बरी| प्रत्यक्श्रेणी सुतश्रेणी दन्ती र(च)ण्डा च कीर्तिता )|
🔊 Audio coming soon
തയോഃ പര്യായാനാഹ- ദന്തീത്യാദി||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
തയോര്മൂലാനി സങ്ഗൃഹ്യ സ്ഥിരാണി ബഹലാനി ച| ഹസ്തിദന്തപ്രകാരാണി ശ്യാവതാമ്രാണി ബുദ്ധിമാന്||൪||
तयोर्मूलानि सङ्गृह्य स्थिराणि बहलानि च| हस्तिदन्तप्रकाराणि श्यावताम्राणि बुद्धिमान्||४||
🔊 Audio coming soon
സ്ഥിരാണീതി സാരഭൂതാനി| ബഹലാനീതി ഘനത്വക്കാനി| ഹസ്തിദന്തപ്രകാരാണീതി അന്തപൂര്വോപചിതാനി| ശ്യാവതാമ്രാണീതി യഥാക്രമേണ ദന്ത്യാഃ ശ്യാവാനി, ദ്രവന്ത്യാസ്താമ്രാണി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
പിപ്പലീമധുലിപ്താനി സ്വേദയേന്മൃത്കുശാന്തരേ| ശോഷയേദാതപേऽഗ്ന്യര്കൌ ഹതോ ഹ്യേഷാം വികാശിതാമ്||൫||
पिप्पलीमधुलिप्तानि स्वेदयेन्मृत्कुशान्तरे| शोषयेदातपेऽग्न्यर्कौ हतो ह्येषां विकाशिताम्||५||
🔊 Audio coming soon
സ്വേദയേന്മൃത്കുശാന്തര ഇതി പിപ്പലീമധുകകല്കാഭ്യാം പരിലിപ്യ കുശൈഃ പരിവേഷ്ട്യ തതോ മൃദാവലിപ്താനി സ്വേദയേത്| അഗ്നിസ്വേദാതപശോഷണഫലമാഹ- അഗ്ന്യര്കൌ ഹതോ ഹ്യേഷാം വികാശിതാമിതി|- ഏഷാം ദന്തീദ്രവന്തീമൂലാനാം വികാശിതാലക്ഷണം ഗുണം സ്വേദോപശോഷണാഭ്യാമഗ്ന്യര്കൌ ഹതഃ; തേന നാതിദോഷാണി ദന്തീദ്രവന്തീമൂലാനി സ്യുരിതി ഭാവഃ||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തീക്ഷ്ണോഷ്ണാന്യാശുകാരീണി വികാശീനി ഗുരൂണി ച| വിലായയന്തി ദോഷൌ ദ്വൌ മാരുതം കോപയന്തി ച||൬||
तीक्ष्णोष्णान्याशुकारीणि विकाशीनि गुरूणि च| विलाययन्ति दोषौ द्वौ मारुतं कोपयन्ति च||६||
🔊 Audio coming soon
തീക്ഷ്ണോഷ്ണാനീത്യാദിനാ തേഷാം ഗുണകഥനമ്| ദോഷൌ ദ്വാവിതി പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ||൬||
Adhikarana 6 (7-14) · Śloka 14
ദധിതക്രസുരാമണ്ഡൈഃ പിണ്ഡമക്ഷസമം തയോഃ| പ്രിയാലകോലബദരപീലുശീധുഭിരേവ ച||൭|| പിബേദ്ഗുല്മോദരീ ദോഷൈരഭിഖിന്നശ്ച യോ നരഃ| ഗോമൃഗാജരസൈഃ പാണ്ഡുഃ കൃമികോഷ്ഠീ ഭഗന്ദരീ||൮|| തയോഃ കല്കേ കഷായേ ച ദശമൂലരസായുതേ| കക്ഷ്യാലജീവിസര്പേഷു ദാഹേ ച വിപചേദ്ഘൃതമ്||൯|| തൈലം മേഹേ ച ഗുല്മേ ച സോദാവര്തേ കഫാനിലേ| ചതുഃസ്നേഹം ശകൃച്ഛുക്രവാതസങ്ഗാനിലാര്തിഷു||൧൦|| രസേ ദന്ത്യജശൃങ്ഗയോശ്ച ഗുഡക്ഷൌദ്രഘൃതാന്വിതഃ| ലേഹഃ സിദ്ധോ വിരേകാര്ഥേ ദാഹസന്താപമേഹനുത് ||൧൧|| വാതതര്ഷേ ജ്വരേ പൈത്തേ സ്യാത് സ ഏവാജഗന്ധയാ| ദന്തീദ്രവന്ത്യോര്മൂലാനി പചേദാമലകീരസേ||൧൨|| ത്രീംസ്തു തസ്യ കഷായസ്യ ഭാഗൌ ദ്വൌ ഫാണിതസ്യ ച| തപ്തേ സര്പിഷി തൈലേ വാ ഭര്ജയേത്തത്ര ചാവപേത്||൧൩|| കല്കം ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ച ശ്യാമാദീനാം ച ഭാഗശഃ| തത്സിദ്ധം പ്രാശയേല്ലേഹം സുഖം തേന വിരിച്യതേ||൧൪||
दधितक्रसुरामण्डैः पिण्डमक्षसमं तयोः| प्रियालकोलबदरपीलुशीधुभिरेव च||७|| पिबेद्गुल्मोदरी दोषैरभिखिन्नश्च यो नरः| गोमृगाजरसैः पाण्डुः कृमिकोष्ठी भगन्दरी||८|| तयोः कल्के कषाये च दशमूलरसायुते| कक्ष्यालजीविसर्पेषु दाहे च विपचेद्घृतम्||९|| तैलं मेहे च गुल्मे च सोदावर्ते कफानिले| चतुःस्नेहं शकृच्छुक्रवातसङ्गानिलार्तिषु||१०|| रसे दन्त्यजशृङ्गयोश्च गुडक्षौद्रघृतान्वितः| लेहः सिद्धो विरेकार्थे दाहसन्तापमेहनुत् ||११|| वाततर्षे ज्वरे पैत्ते स्यात् स एवाजगन्धया| दन्तीद्रवन्त्योर्मूलानि पचेदामलकीरसे||१२|| त्रींस्तु तस्य कषायस्य भागौ द्वौ फाणितस्य च| तप्ते सर्पिषि तैले वा भर्जयेत्तत्र चावपेत्||१३|| कल्कं दन्तीद्रवन्त्योश्च श्यामादीनां च भागशः| तत्सिद्धं प्राशयेल्लेहं सुखं तेन विरिच्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
ദധീത്യാദിനാ സപ്തഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സപ്തപ്രയോഗാനാഹ| ശീധുശബ്ദഃ പ്രിയാലാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ പൃഥക് സമ്ബധ്യതേ| അഭിഖിന്ന ഇതി ആക്രാന്തഃ| ഗോമൃഗാജരസൈരിത്യത്രാപി ‘പിണ്ഡമക്ഷസമം തയോഃ’ ഇത്യനുവര്തതേ| അത്രാപി ഗവാദിരസൈസ്ത്രിഭിസ്ത്രയഃ പ്രയോഗാ ഭവന്തി| തയോരിത്യാദിനാ ത്രീന് സ്നേഹയോഗാനാഹ| അനയോഃ കല്കകഷായേണ ദശമൂലരസതുല്യഭാഗേന ഘൃതം പചേദ്വിസര്പാദിഷു, തൈലം തു പൂര്വവന്മേഹാദിഷു, ചതുഃ സ്നേഹം തു ശകൃച്ഛുക്രവാതസങ്ഗാദിഷു| രസേ ഇത്യാദിനാ ഏകോ ലേഹഃ| വാതതര്ഷേ ഇത്യാദിനാ ദ്വിതീയഃ| സ ഏവാജഗന്ധയേത്യനേന പൂര്വോക്തലേഹേ ഏവാജശൃങ്ഗീസ്ഥാനേऽജഗന്ധാദാനം വിശിഷ്ടം ഖ്യാപയതി| ദന്തീത്യാദിനാ തൃതീയോ ലേഹഃ| ഭാഗശ ഇതി പ്രത്യേകഭാഗഗ്രഹണേന| ഏവമേതദന്തൈഃ പ്രയോഗൈരാദ്യഃ ഷോഡശകോ ഭവേത്||൭-൧൪||
Adhikarana 7 (15-19) · Śloka 19
രസേ ച ദശമൂലസ്യ തഥാ ബൈഭീതകേ രസേ| ഹരീതകീരസേ ചൈവ ലേഹാനേവം പചേത് പൃഥക് ||൧൫|| തയോര്ബില്വസമം ചൂര്ണം തദ്രസേനേവ ഭാവിതമ്| അസൃഷ്ടേ വിശി വാതോത്ഥേ ഗുല്മേ ചാമ്ലയുതം ശുഭമ്||൧൬|| പാടയിത്വേക്ഷുകാണ്ഡം വാ കല്കേനാലിപ്യ ചാന്തരാ| സ്വേദയിത്വാ തതഃ ഖാദേത് സുഖം തേന വിരിച്യതേ||൧൭|| മൂലം ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ച സഹ മുദ്ഗൈര്വിപാചയേത്| ലാവവര്തീരകാദ്യൈശ്ച തേ രസാഃ സ്യുര്വിരേചനേ||൧൮|| തയോര്വാऽപി കഷായേണ യവാഗൂം ജാങ്ഗലം രസമ്| മാഷയൂഷം ച സംസ്കൃത്യ ദദ്യാത്തൈശ്ച വിരിച്യതേ||൧൯||
रसे च दशमूलस्य तथा बैभीतके रसे| हरीतकीरसे चैव लेहानेवं पचेत् पृथक् ||१५|| तयोर्बिल्वसमं चूर्णं तद्रसेनेव भावितम्| असृष्टे विशि वातोत्थे गुल्मे चाम्लयुतं शुभम्||१६|| पाटयित्वेक्षुकाण्डं वा कल्केनालिप्य चान्तरा| स्वेदयित्वा ततः खादेत् सुखं तेन विरिच्यते||१७|| मूलं दन्तीद्रवन्त्योश्च सह मुद्गैर्विपाचयेत्| लाववर्तीरकाद्यैश्च ते रसाः स्युर्विरेचने||१८|| तयोर्वाऽपि कषायेण यवागूं जाङ्गलं रसम्| माषयूषं च संस्कृत्य दद्यात्तैश्च विरिच्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
രസേ ചേത്യാദൈ ഏവമിത്യനേന പൂര്വോക്തലേഹത്രയമതിദിശതി| തയോരിത്യാദികശ്ചതുര്ഥഃ; തയോരിതി ദന്തീദ്രവന്തീമൂലയോഃ| അസൃഷ്ടേ ഇതി വിബദ്ധേ| പാടയിത്വേത്യാദിനാ പഞ്ചമഃ| കല്കേനാലിപ്യ ചാന്തരേതി ദന്തീദ്രവന്തീകല്കേന പാടിതേക്ഷുകാണ്ഡമധ്യേ ആലിപ്യ| മൂലം ദന്തീത്യാദിനാऽഷ്ടൌ കൃതാകൃതരസാനാഹ| അത്ര ലാവവര്തീരകാദയഃ “ലാവോ വര്തീരകശ്ചൈവ വാര്തീകഃ സകപിഞ്ജലഃ| ചകോരശ്ചോപചക്രശ്ച കകുഭോ രക്തചര്മകഃ” (സൂ.അ.൨൭) ഇതി ഗ്രന്ഥേനാഷ്ടാവുക്താഃ; തേഷാം പ്രത്യേകയോഗാദഷ്ടൌ രസാ ഭവന്തി| തയോര്വാऽപീത്യാദിനാ യവാഗൂജാങ്ഗലരസയോഗം മാഷയൂഷയോഗം ചാഹ| ഏവമേതൈര്ദ്രവൈഃ പൂര്വയോഗൈശ്ച മിലിത്വാ ദ്വിതീയഃ ഷോഡശകോ ഭവേത്||൧൫-൧൯||
Adhikarana 8 (20-35) · Śloka 35
തത്കഷായാത്ത്രയോ ഭാഗാ ദ്വൌ സിതായാസ്തഥൈവ ച| ഏകോ ഗോധൂമചൂര്ണാനാം കാര്യാ ചോത്കാരികാ ശുഭാ||൨൦|| മോദകോ വാऽസ്യ കല്പേന കാര്യസ്തച്ച വിരേചനമ്| തയോശ്ചാപി കഷായേണ മദ്യാന്യസ്യോപകല്പയേത്||൨൧|| ദന്തീക്വാഥേന ചാലോഡ്യ ദന്തീതൈലേന സാധിതാന്| ഗുഡലാവണികാന് ഭക്ഷ്യാന് വിവിധാന് ഭക്ഷയേന്നരഃ||൨൨|| ദന്തീം ദ്രവന്തീം മരിചം യവാനീമുപകുഞ്ചികാമ്| നാഗരം ഹേമദുഗ്ധാം ച ചിത്രകം ചേതി ചൂര്ണിതമ്||൨൩|| സപ്താഹം ഭാവയേന്മൂത്രേ ഗവാം പാണിതലം തതഃ| പിബേത്ഘൃതേന ജീര്ണേ തു വിരിക്തശ്ചാപി തര്പണമ്||൨൪|| സര്വരോഗഹരം മുഖ്യം സര്വേഷ്വൃതുഷു യൌഗികമ്| ചൂര്ണം തദനപായിത്വാദ്ബാലവൃദ്ധേഷു പൂജിതമ്||൨൫|| ദുര്ഭക്താജീര്ണപാര്ശ്വാര്തിഗുല്മപ്ലീഹോദരേഷു ച| ഗണ്ഡമാലാസു വാതേ ച പാണ്ഡുരോഗേ ച ശസ്യതേ||൨൬|| പലം ചിത്രകദന്ത്യോശ്ച ഹരീതക്യാശ്ച വിംശതിഃ| ത്രിവൃത്പിപ്പലികര്ഷൌ ദ്വൌ ഗുഡസ്യാഷ്ടപലേന തത്||൨൭|| വിനീയ മോദകാന് കുര്യാദ്ദശൈകം ഭക്ഷയേത്തതഃ| ഉഷ്ണാമ്ബു ച പിബേച്ചാനു ദശമേ ദശമേऽഹ്നി ച||൨൮|| ഏതേ നിഷ്പരിഹാരാഃ സ്യുഃ സര്വരോഗനിബര്ഹണാഃ| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാര്ശഃകണ്ഡൂകോഠാനിലാപഹാഃ||൨൯|| ദന്തീദ്വിപലനിര്യൂഹോ ദ്രാക്ഷാര്ധപ്രസ്ഥസാധിതഃ | വിരേചനം പിത്തകാസേ പാണ്ഡുരോഗേ ച ശസ്യതേ||൩൦|| ദന്തീകല്കം സമഗുഡം ശീതവാരിയുതം പിബേത്| വിരേചനം മുഖ്യതമം കാമലാഹരമുത്തമമ്||൩൧|| ശ്യാമാദന്തീരസേ ഗൌഡഃ പിപ്പലീഫലചിത്രകൈഃ| ലിപ്തേऽരിഷ്ടോऽനിലശ്ലേഷ്മപ്ലീഹപാണ്ഡൂദരാപഹഃ||൩൨|| തഥാ ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ച കഷായേ സാജഗന്ധയോഃ| ഗൌഡഃ കാര്യോऽऽജശൃങ്ഗ്യാ വാ സ വൈ സുഖവിരേചനഃ||൩൩|| തച്ചൂര്ണക്വാഥമാഷാമ്ബുകിണ്വതോയസമുദ്ഭവാ| മദിരാ കഫഗുല്മാല്പവഹ്നിപാര്ശ്വകടിഗ്രഹേ||൩൪|| അജഗന്ധാകഷായേണ സൌവീരകതുഷോദകേ| സുരാകമ്പില്ലകേ യോഗൌ ലോധ്രവച്ച തയോഃ സ്മൃതൌ||൩൫||
तत्कषायात्त्रयो भागा द्वौ सितायास्तथैव च| एको गोधूमचूर्णानां कार्या चोत्कारिका शुभा||२०|| मोदको वाऽस्य कल्पेन कार्यस्तच्च विरेचनम्| तयोश्चापि कषायेण मद्यान्यस्योपकल्पयेत्||२१|| दन्तीक्वाथेन चालोड्य दन्तीतैलेन साधितान्| गुडलावणिकान् भक्ष्यान् विविधान् भक्षयेन्नरः||२२|| दन्तीं द्रवन्तीं मरिचं यवानीमुपकुञ्चिकाम्| नागरं हेमदुग्धां च चित्रकं चेति चूर्णितम्||२३|| सप्ताहं भावयेन्मूत्रे गवां पाणितलं ततः| पिबेत्घृतेन जीर्णे तु विरिक्तश्चापि तर्पणम्||२४|| सर्वरोगहरं मुख्यं सर्वेष्वृतुषु यौगिकम्| चूर्णं तदनपायित्वाद्बालवृद्धेषु पूजितम्||२५|| दुर्भक्ताजीर्णपार्श्वार्तिगुल्मप्लीहोदरेषु च| गण्डमालासु वाते च पाण्डुरोगे च शस्यते||२६|| पलं चित्रकदन्त्योश्च हरीतक्याश्च विंशतिः| त्रिवृत्पिप्पलिकर्षौ द्वौ गुडस्याष्टपलेन तत्||२७|| विनीय मोदकान् कुर्याद्दशैकं भक्षयेत्ततः| उष्णाम्बु च पिबेच्चानु दशमे दशमेऽह्नि च||२८|| एते निष्परिहाराः स्युः सर्वरोगनिबर्हणाः| ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकण्डूकोठानिलापहाः||२९|| दन्तीद्विपलनिर्यूहो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः | विरेचनं पित्तकासे पाण्डुरोगे च शस्यते||३०|| दन्तीकल्कं समगुडं शीतवारियुतं पिबेत्| विरेचनं मुख्यतमं कामलाहरमुत्तमम्||३१|| श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः| लिप्तेऽरिष्टोऽनिलश्लेष्मप्लीहपाण्डूदरापहः||३२|| तथा दन्तीद्रवन्त्योश्च कषाये साजगन्धयोः| गौडः कार्योऽऽजशृङ्ग्या वा स वै सुखविरेचनः||३३|| तच्चूर्णक्वाथमाषाम्बुकिण्वतोयसमुद्भवा| मदिरा कफगुल्माल्पवह्निपार्श्वकटिग्रहे||३४|| अजगन्धाकषायेण सौवीरकतुषोदके| सुराकम्पिल्लके योगौ लोध्रवच्च तयोः स्मृतौ||३५||
🔊 Audio coming soon
തത്കഷായാദിത്യാദിനാ ഉത്കാരികായോഗം മോദകയോഗം ചാഹ| തത്കഷായാദിതി ദന്തീദ്രവന്തീകഷായാത്| മോദകകരണേऽപി തത്കഷായാത്ത്രയോ ഭാഗാ ഇത്യാദിവിധാനമനുവര്തതേ| തയോശ്ചാപി കഷായേണ മദ്യാനീതി തൃതീയഃ| ദന്തീത്യാദിനാ ഭക്ഷ്യയോഗശ്ചതുര്ഥഃ| ദന്തീം ദ്രവന്തീം മരിചമിത്യാദികഃ പഞ്ചമഃ| ഹേമദുഗ്ധാ സ്വര്ണക്ഷീരീ| ചൂര്ണിതമിത്യന്തം പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| പലമിത്യാദികഃ ഷഷ്ഠഃ| ഹരീതക്യാശ്ച വിംശതിരിതി ആകൃതിമാനേന| അയം യോഗസ്തന്ത്രാന്തരേ “അഗസ്ത്യമോദക” ഇതി ഖ്യാതഃ| ദന്തീദ്വിപലേത്യാദികഃ സപ്തമഃ| അത്ര ദന്തീദ്വിപലദ്രാക്ഷാര്ധപ്രസ്ഥയോഃ ക്വാഥഃ കര്തവ്യഃ| ദന്തീകല്കമിത്യാദികോऽഷ്ടമഃ| ശ്യാമേത്യാദികോ നവമഃ| ഗൌഡ ഇതി ഗുഡപ്രകൃതികഃ| ലിപ്തേ ഇത്യത്ര ‘ഘടേ’ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ചേത്യാദികോ ദശമഃ| തഥേത്യനേന പൂര്വയോഗോക്തപിപ്പല്യാദിഘടാവലേപ അതിദിശ്യതേ| അജശൃങ്ഗ്യാ വേത്യാദിക ഏകാദശഃ| തഥാ അജശൃങ്ഗ്യാ ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ച കഷായേ ഗൌഡോऽരിഷ്ടഃ കാര്യ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തച്ചൂര്ണേത്യാദികോ ദ്വാദശഃ| അത്ര തയോര്ദന്തീദ്രവന്ത്യോശ്ചൂര്ണക്വാഥാഭ്യാം തഥാ മാഷാമ്ബുനാ കിണ്വകരണപൂര്വകം യാ സുരാ കൃതാ തത്സുരോദ്ഭവാ മദിരാ കര്തവ്യേതി വാക്യാര്ഥഃ| അജഗന്ധേത്യാദിനാ യോഗദ്വയമാഹ| തത്രാജഗന്ധാകഷായേണ ദന്തീദ്രവന്തീഭ്യാം സൌവീരകതുഷോദകേ കര്തവ്യേ| സുരേത്യാദിനാऽപരം യോഗദ്വയമാഹ| ലോധ്രവച്ച തയോരിതി യഥാ ലോധ്രകല്പേഷു “സുരാ ലോധ്രകഷായേണ” ഇത്യാദിനാ സുരാ പ്രോക്താ, തഥാ “കമ്പില്ലകകഷായേണ” (ക.അ.൯) ഇത്യാദിനാ കമ്പില്ലകയോഗ ഉക്തഃ, തഥാ തയോരപി ദന്തീദ്രവന്ത്യോര്ലോധ്രസ്ഥാനേ പ്രക്ഷേപാത് സുരായോഗഃ സൌവീരകതുഷോദകവിധാനേനൈവ കര്തവ്യഃ| ഇതി തൃതീയഃ ഷോഡശകഃ||൨൦-൩൫||
Adhikarana 9 (36-40) · Śloka 40
തത്ര ശ്ലോകാഃ- (ദധ്യാദിഷു ത്രയഃ പഞ്ച പ്രിയാലാദ്യൈസ്ത്രയോ രസേ| സ്നേഹേഷു വൈ ത്രയോ ലേഹ്യാഃ ഷട് ചൂര്ണേ ത്വേക ഏവ ച||൩൬|| ഇക്ഷാവേകസ്തഥാ മുദ്ഗമാംസാനാം ച രസാസ്ത്രയഃ| യവാഗ്വാദൌ ത്രയശ്ചൈവ ഉക്ത ഉത്കാരികാവിധൌ||൩൭|| ഏകശ്ച മോദകേ മദ്യേ ചൈകസ്തത്ക്വാഥതൈലകേ| ചൂര്ണമേകം പുനശ്ചൈകോ മോദകഃ പഞ്ച ചാസവേ||൩൮|| ഏകഃ സൌവീരകേऽഥൈകോ യോഗഃ സ്യാത്തു തുഷോദകേ| ഏകാ സുരൈകഃ കമ്പില്ലേ തഥാ പഞ്ച ഘൃതേ സ്മൃതാഃ )||൩൯|| ദന്തീദ്രവന്തീകല്പേऽസ്മിന് പ്രോക്താഃ ഷോഡശകാസ്ത്രയഃ| നാനാവിധാനാം യോഗാനാം ഭക്തിദോഷാമയാന്പ്രതി||൪൦||
तत्र श्लोकाः- (दध्यादिषु त्रयः पञ्च प्रियालाद्यैस्त्रयो रसे| स्नेहेषु वै त्रयो लेह्याः षट् चूर्णे त्वेक एव च||३६|| इक्षावेकस्तथा मुद्गमांसानां च रसास्त्रयः| यवाग्वादौ त्रयश्चैव उक्त उत्कारिकाविधौ||३७|| एकश्च मोदके मद्ये चैकस्तत्क्वाथतैलके| चूर्णमेकं पुनश्चैको मोदकः पञ्च चासवे||३८|| एकः सौवीरकेऽथैको योगः स्यात्तु तुषोदके| एका सुरैकः कम्पिल्ले तथा पञ्च घृते स्मृताः )||३९|| दन्तीद्रवन्तीकल्पेऽस्मिन् प्रोक्ताः षोडशकास्त्रयः| नानाविधानां योगानां भक्तिदोषामयान्प्रति||४०||
🔊 Audio coming soon
ദന്തീത്യാദ്യധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹോ വ്യക്ത ഏവ| ഭക്തിദോഷാമയാന് പ്രതി ഉക്താനാം നാനാവിധാനാം യോഗാനാം ത്രയഃ ഷോഡശകാഃ പ്രോക്താ ഇതി യോജനാ| ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ||൩൬-൪൦||
Adhikarana 10 (41-42) · Śloka 42
ത്രിശതം പഞ്ചപഞ്ചാശദ്യോഗാനാം വമനേ സ്മൃതമ്| ദ്വേ ശതേ നവകാഃ പഞ്ച യോഗാനാം തു വിരേചനേ||൪൧|| ഊര്ധ്വാനുലോമഭാഗാനാമിത്യുക്താനി ശതാനി ഷട്| പ്രാധാന്യതഃ സമാശ്രിത്യ ദ്രവ്യാണി ദശ പഞ്ച ച||൪൨||
त्रिशतं पञ्चपञ्चाशद्योगानां वमने स्मृतम्| द्वे शते नवकाः पञ्च योगानां तु विरेचने||४१|| ऊर्ध्वानुलोमभागानामित्युक्तानि शतानि षट्| प्राधान्यतः समाश्रित्य द्रव्याणि दश पञ्च च||४२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി കല്പസ്ഥാനാര്ഥസങ്ഗ്രഹമാഹ- ത്രിശതമിത്യാദിനാ| ത്രിശതം പഞ്ചപഞ്ചാശദിതി പഞ്ചപഞ്ചാശദ്യോഗാധികം ത്രിശതമ്| പ്രാധാന്യതഃ സമാശ്രിത്യേതി പ്രാധാന്യേന മദനഫലാദീനി ദ്രവന്തീപര്യന്താനി പഞ്ചദശദ്രവ്യാണി യോഗവ്യപദേശതയാऽऽശ്രിത്യ||൪൧-൪൨||
Adhikarana 11 (43-44) · Śloka 44
ഭവന്തി ചാത്ര- യദ്ധി യേന പ്രധാനേന ദ്രവ്യം സമുപസൃജ്യതേ| തത്സഞ്ജ്ഞകഃ സ യോഗോ വൈ ഭവതീതി വിനിശ്ചയഃ ||൪൩|| ഫലാദീനാം പ്രധാനാനാം ഗുണഭൂതാഃ സുരാദയഃ| തേ ഹി താന്യനുവര്തന്തേ മനുജേന്ദ്രമിവേതരേ||൪൪||
भवन्ति चात्र- यद्धि येन प्रधानेन द्रव्यं समुपसृज्यते| तत्सञ्ज्ञकः स योगो वै भवतीति विनिश्चयः ||४३|| फलादीनां प्रधानानां गुणभूताः सुरादयः| ते हि तान्यनुवर्तन्ते मनुजेन्द्रमिवेतरे||४४||
🔊 Audio coming soon
അഥാത്ര വമനാദിയോഗേഷു ദ്രവ്യാന്തരാണാം സുരാദീനാമപി വിദ്യമാനത്വാത് കഥം മദനഫലാദ്യാശ്രയവത്ത്വേനൈവാമീ യോഗാ വ്യപദിശ്യന്ത ഇത്യാഹ- യദ്ധീത്യാദി| യദ്യപി മദനാദിഭിഃ സുരാദിഭിശ്ച മിലിത്വൈവാമീ യോഗാഃ ക്രിയന്തേ, തഥാऽപി ഫലാദീനാം പ്രാധാന്യാത് ഫലാദീനാം യോഗാ ഏതേ ഇതി വ്യപദേശോ ഭവതി, ന സുരാദിയോഗാ ഇതി| ഗുണഭൂതാ ഇതി അപ്രധാനഭൂതാഃ | സുരാദീനാമപ്രാധാന്യ ഏവ ഹേതുമാഹ- തേ ഹി താന്യനുവര്തന്ത ഇതി; സുരാദയോ ഹി മദനാദീനി വമനവിരേചനപ്രകാരകാര്യാനുഗുണതയാऽപ്രതീഘാതേന ചാനുവര്തന്തേ||൪൩-൪൪||
Adhikarana 12 (45) · Śloka 45
വിരുദ്ധവീര്യമപ്യേഷാം പ്രധാനാനാമബാധകമ്| അധികം തുല്യവീര്യേ ഹി ക്രിയാസാമര്ഥ്യമിഷ്യതേ ||൪൫||
विरुद्धवीर्यमप्येषां प्रधानानामबाधकम्| अधिकं तुल्यवीर्ये हि क्रियासामर्थ्यमिष्यते ||४५||
🔊 Audio coming soon
നനു യേ താവദനുഗുണാ മദനാദീനാം തേ ഗുണഭൂതാ ഭവന്തു, വിപരീതാ യേ ദന്ത്യാ ഉഗ്രതായാ മാംസരസാദയഃ, തഥാ ഏലാദയോ ഹൃദ്യതയാ വമനപ്രതികൂലാ മദനാദീനാം തേ കഥം ഗുണഭൂതാ ഇത്യാഹ- വിരുദ്ധവീര്യമപ്യേഷാം പ്രധാനാനാമബാധകമിതി| വിരുദ്ധവീര്യമപീതി വിരേചനരൂപകാര്യാപ്രബാധകതയാ ഗുണഭൂതമിത്യര്ഥഃ| യദി ഹി വിരുദ്ധവീര്യം ഗുണഭൂതം ന സ്യാത് തദാ മദനാദീനാം കാര്യം പ്രതിഹന്യാത്; വിരുദ്ധസ്യാപി ച കാര്യാപ്രതീഘാതോऽവശ്യമബാധകത്വമേവേതി ഭാവഃ| വിപരീതസ്യ കാര്യാബാധനരൂപം സാഹായ്യമഭിധായ തുല്യവീര്യസ്യ കാര്യമാഹ- അധികമിത്യാദി| തുല്യവീര്യേ സംയുക്തേ സതി ക്രിയാസാമര്ഥ്യമധികം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൪൫||
Adhikarana 13 (46) · Śloka 46
ഇഷ്ടവര്ണരസസ്പര്ശഗന്ധാര്ഥം പ്രതി ചാമയമ്| അതോ വിരുദ്ധവീര്യാണാം പ്രയോഗ ഇതി നിശ്ചിതമ്||൪൬||
इष्टवर्णरसस्पर्शगन्धार्थं प्रति चामयम्| अतो विरुद्धवीर्याणां प्रयोग इति निश्चितम्||४६||
🔊 Audio coming soon
അഥ തുല്യവീര്യം താവത് ക്രിയാസാമര്ഥ്യാധിക്യകാരകം , തേന തത്സംയോഗോऽസ്തു, വിരുദ്ധവീര്യസംയോഗാസ്തു കിമര്ഥം ക്രിയന്ത ഇത്യാഹ- ഇഷ്ടേത്യാദി| ഇഷ്ടവര്ണത്വാദിസമ്പത്ത്യര്ഥമ്; അതോ മദനഫലാദേര്വിരുദ്ധവീര്യാണാം പ്രയോഗസ്തഥാ വിരുദ്ധാമയം ച പ്രതി വിരുദ്ധവീര്യാണാം പ്രയോഗോ വമനവിരേചനഹര്തവ്യാമയവിശേഷേ യൌഗിക ഇത്യര്ഥഃ||൪൬||
Adhikarana 14 (47) · Śloka 48
ഭൂയശ്ചൈഷാം ബലാധാനം കാര്യം സ്വരസഭാവനൈഃ| സുഭാവിതം ഹ്യല്പമപി ദ്രവ്യം സ്യാദ്ബഹുകര്മകൃത്||൪൭|| സ്വരസൈസ്തുല്യവീര്യൈര്വാ തസ്മാദ്ദ്രവ്യാണി ഭാവയേത്|൪൮|
भूयश्चैषां बलाधानं कार्यं स्वरसभावनैः| सुभावितं ह्यल्पमपि द्रव्यं स्याद्बहुकर्मकृत्||४७|| स्वरसैस्तुल्यवीर्यैर्वा तस्माद्द्रव्याणि भावयेत्|४८|
🔊 Audio coming soon
അഥ മദനഫലാദീനാം വീര്യോത്കര്ഷാദികേ വിധിമാഹ- ഭൂയശ്ചൈഷാമിത്യാദി| തുല്യവീര്യൈര്വേതി തുല്യവീര്യൈഃ സ്വരസൈഃ ക്വാഥൈര്വാ||൪൭||-
Adhikarana 15 (48) · Śloka 49
അല്പസ്യാപി മഹാര്ഥത്വം പ്രഭൂതസ്യാല്പകര്മതാമ്||൪൮|| കുര്യാത് സംയോഗവിശ്ലേഷകാലസംസ്കാരയുക്തിഭിഃ|൪൯|
अल्पस्यापि महार्थत्वं प्रभूतस्याल्पकर्मताम्||४८|| कुर्यात् संयोगविश्लेषकालसंस्कारयुक्तिभिः|४९|
🔊 Audio coming soon
തുല്യാതുല്യവീര്യസംയോഗാദികാര്യമാഹ- അല്പസ്യാപീത്യാദി| തത്രാല്പമാത്രസ്യ സമാനവീര്യസംയോഗാന്മഹാര്ഥത്വം ഭവതി, തഥാ വിരുദ്ധവീര്യസംയോഗാത് പ്രഭൂതമാത്രസ്യാപ്യല്പകര്മതാ കര്തവ്യാ| ഇയം ചാല്പകര്മകതാ പ്രഭൂതഭേഷജസ്യ ദീപ്തികാരണകോഷ്ഠവ്യാപ്ത്യാദിപ്രയോജനാത് ക്രിയതേ, തേന ന നിഷ്പ്രയോജനാ| വിശ്ലേഷാദപ്യല്പസ്യ മഹാര്ഥത്വം വിരുദ്ധവീര്യവിശ്ലേഷാദ്ബോദ്ധവ്യം; സമാധികവിശ്ലേഷാത്തു പ്രഭൂതസ്യാല്പകര്മതാ ജ്ഞേയാ| ഏവം സംസ്കാരാദപി സമാനാസമാനഗുണാന്മഹാര്ഥത്വമല്പകര്മതാ വാ യുക്താ| അല്പസ്യാപി മഹാര്ഥത്വം യഥാ സ്നിഗ്ധേऽല്പമാത്രമപി ശോധനം ബഹുദോഷഹരണായ ഭവതി, തദ്വിപര്യയേണ പ്രഭൂതസ്യാല്പകര്മതാ ഉദാഹരണീയാ||൪൮||-
Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50
പ്രദേശമാത്രമേതാവദ്ദ്രഷ്ടവ്യമിഹ ഷട്ശതമ്||൪൯|| സ്വബുദ്ധ്യൈവം സഹസ്രാണി കോടീര്വാऽപി പ്രകല്പയേത്| ബഹുദ്രവ്യവികല്പത്വാദ്യോഗസങ്ഖ്യാ ന വിദ്യതേ||൫൦||
प्रदेशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्||४९|| स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटीर्वाऽपि प्रकल्पयेत्| बहुद्रव्यविकल्पत्वाद्योगसङ्ख्या न विद्यते||५०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി, ഉക്തപ്രയോഗഷട്ശതബീജേനാനുക്തപ്രയോഗകല്പനം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രദേശേത്യാദി| പ്രദേശ ഏകദേശഃ| അഥ കസ്മാന്നിഃശേഷേണ നൈവ യോഗാ അഭിധീയന്ത ഇത്യാഹ- ബഹുദ്രവ്യേത്യാദി| അസങ്ഖ്യത്വാന്നിഃശേഷാനഭിധാനമിതി ഭാവഃ||൪൯-൫൦||
Adhikarana 17 (51-52) · Śloka 53
തീക്ഷ്ണമധ്യമൃദൂനാം തു തേഷാം ശൃണുത ലക്ഷണമ്| സുഖം ക്ഷിപ്രം മഹാവേഗമസക്തം യത് പ്രവര്തതേ||൫൧|| നാതിഗ്ലാനികരം പായൌ ഹൃദയേ ന ച രുക്കരമ്| അന്തരാശയമക്ഷിണ്വന് കൃത്സ്നം ദോഷം നിരസ്യതി||൫൨|| വിരേചനം നിരൂഹോ വാ തത്തീക്ഷ്ണമിതി നിര്ദിശേത്|൫൩|
तीक्ष्णमध्यमृदूनां तु तेषां शृणुत लक्षणम्| सुखं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते||५१|| नातिग्लानिकरं पायौ हृदये न च रुक्करम्| अन्तराशयमक्षिण्वन् कृत्स्नं दोषं निरस्यति||५२|| विरेचनं निरूहो वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्|५३|
🔊 Audio coming soon
അഥ വമനവിരേചനാനാം തദുപോദ്ഘാതാച്ച നിരൂഹാണാം തീക്ഷ്ണമധ്യമൃദുതായാ ലക്ഷണം കാരണം ചാഹ- തീക്ഷ്ണേത്യാദി| സുഖമിതി ദുഃഖമകുര്വന്| അസക്തമിതി അപ്രതിബദ്ധമ്| നാതിഗ്ലാനികരം പായാവിതി വിരേചനസ്യ നിരൂഹസ്യ ച, ഹൃദയേ ന ച രുക്കരമിതി തു വമനസ്യ ലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| അക്ഷിണ്വന്നിതി അപീഡയന്| വിരേചനമിതി വമനം വിരേചനം ച; ഉക്തം ഹി- ഉഭയം ഹി ശരീരദോഷമലവിരേചനാദ്വിരേചനശബ്ദം ലഭതേ (ക.അ.൧) ഇതി||൫൧-൫൨||-
Adhikarana 18 (53-56) · Śloka 56
ജലാഗ്നികീടൈരസ്പൃഷ്ടം ദേശകാലഗുണാന്വിതമ്||൫൩|| ഈഷന്മാത്രാധികൈര്യുക്തം തുല്യവീര്യൈഃ സുഭാവിതമ്| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ തീക്ഷ്ണത്വം യാതി ഭേഷജമ്||൫൪|| കിഞ്ചിദേഭിര്ഗുണൈര്ഹീനം പൂര്വോക്തൈര്മാത്രയാ തഥാ| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ വാ സമ്യങ്മധ്യം ഭവതി ഭേഷജമ്||൫൫|| മന്ദവീര്യം വിരൂക്ഷസ്യ ഹീനമാത്രം തു ഭേഷജമ്| അതുല്യവീര്യൈഃ സംയുക്തം മൃദു സ്യാന്മന്ദവേഗവത്||൫൬||
जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्||५३|| ईषन्मात्राधिकैर्युक्तं तुल्यवीर्यैः सुभावितम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्||५४|| किञ्चिदेभिर्गुणैर्हीनं पूर्वोक्तैर्मात्रया तथा| स्निग्धस्विन्नस्य वा सम्यङ्मध्यं भवति भेषजम्||५५|| मन्दवीर्यं विरूक्षस्य हीनमात्रं तु भेषजम्| अतुल्यवीर्यैः संयुक्तं मृदु स्यान्मन्दवेगवत्||५६||
🔊 Audio coming soon
ജലാഗ്നീത്യാദിനാ തീക്ഷ്ണത്വേ കാരണമാഹ| ദേശകാലഗുണാന്വിതമിതി അനുഗുണദേശകാലപ്രാപ്ത്യോത്കൃഷ്ടഗുണവത്| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യേതി സുസ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ| കിഞ്ചിദിത്യാദിനാ മധ്യസ്യ വമനാദേഃ കാരണലക്ഷണേ ആഹ| ഏഭിര്ഗുണൈരിത്യനേന ക്ഷിപ്രത്വാദി ജലാഗ്നികീടാസ്പൃഷ്ഠത്വാദി ച പ്രത്യവമൃഷ്യതേ| മന്ദവീര്യമിത്യാദിനാ മൃദൂനാം ലക്ഷണം കാരണം ചാഹ| മന്ദവേഗവദിതി ലക്ഷണം, ശേഷം തു കാരണമ്||൫൩-൫൬||
Adhikarana 19 (57) · Śloka 57
അകൃത്സ്നദോഷഹരണാദശുദ്ധീ തേ ബലീയസാമ്| മധ്യാവരബലാനാം തു പ്രയോജ്യേ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൫൭||
अकृत्स्नदोषहरणादशुद्धी ते बलीयसाम्| मध्यावरबलानां तु प्रयोज्ये सिद्धिमिच्छता||५७||
🔊 Audio coming soon
തീക്ഷ്ണാദിശുദ്ധിവിഷയാവചാരണാര്ഥമാഹ- അകൃത്സ്നേത്യാദി| തേ മധ്യാല്പശുദ്ധീ ബലീയസാം പുരുഷാണാം കൃത്സ്നദോഷം യസ്മാന്ന നിര്ഹരതഃ, തസ്മാദശുദ്ധീ| അകൃത്സ്നദോഷഹരണാദിതി ഹേതുവര്ണനേന യദാ ബലീയസോऽല്പദോഷതയാ കൃത്സ്നദോഷഹരണകാരികേ മധ്യാല്പശുദ്ധീ ഭവതഃ, തദാ സമ്യക്ശുദ്ധീ ഏവ തേ ഇതി സൂചയതി| മധ്യേത്യാദി മധ്യബലേ മധ്യാ, അവരബലേ തു മൃദ്വീ ശുദ്ധിഃ പ്രയോജ്യേതി വാക്യാര്ഥഃ| തത്ര പ്രയോജ്യഭാഷയാ അസമ്യക്ശുദ്ധീ അപി ബലാപേക്ഷയാ കര്തവ്യേ, മധ്യാവരൌ പ്രതി തയോഃ സമ്യക്ശുദ്ധികര്തൃത്വം ഭവതീതി ദര്ശയതി||൫൭||
Adhikarana 20 (58) · Śloka 58
തീക്ഷ്ണോ മധ്യോ മൃദുര്വ്യാധിഃ സര്വമധ്യാല്പലക്ഷണഃ| തീക്ഷ്ണാദീനി ബലാവേക്ഷീ ഭേഷജാന്യേഷു യോജയേത്||൫൮||
तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः| तीक्ष्णादीनि बलावेक्षी भेषजान्येषु योजयेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിതീക്ഷ്ണത്വാദിവിഭാഗേന വിശുദ്ധൌ തീക്ഷ്ണത്വാദിവിധാനമാഹ- തീക്ഷ്ണോ മധ്യ ഇത്യാദി| സര്വമധ്യാല്പലക്ഷണ ഇതി യഥാസങ്ഖ്യം തീക്ഷ്ണാദിവ്യാധിലക്ഷണം; സര്വലക്ഷണഃ തീക്ഷ്ണഃ, മധ്യലക്ഷണഃ മധ്യഃ, അല്പലക്ഷണഃ മൃദുര്വ്യാധിഃ| ബലാവേക്ഷീത്യനേന വ്യാധേസ്തീക്ഷ്ണത്വേ യദി ബലം മഹദ്ഭവതി തദൈവ തീക്ഷ്ണശോധനം കര്തവ്യമിതി ദര്ശയതി||൫൮||
Adhikarana 21 (59) · Śloka 59
ദേയം ത്വനിര്ഹൃതേ പൂര്വം പീതേ പശ്ചാത് പുനഃ പുനഃ| ഭേഷജം വമനാര്ഥീയം പ്രായ ആപിത്തദര്ശനാത്||൫൯||
देयं त्वनिर्हृते पूर्वं पीते पश्चात् पुनः पुनः| भेषजं वमनार्थीयं प्राय आपित्तदर्शनात्||५९||
🔊 Audio coming soon
വമനേ ക്രിയമാണേऽവസ്ഥാവിശേഷകര്തവ്യമാഹ- ദേയമിത്യാദി| ഏവം പീതേ വമനേ സതി അനിര്ഹൃതേ ദോഷേ പശ്ചാത് പുനഃ പുനര്വമനാര്ഥീയം ഭേഷജം ദേയമ്| ആപിത്തദര്ശനാദിതി യാവത് പിത്തം ന ദൃശ്യതേ താവത് പുനഃ പുനര്വമനം ദേയമ്| വമനം ഹി പിത്താന്തതയാ സമ്യഗ്യുക്തം ഭവതി| ഉക്തം ഹി- “പിത്താന്തമിഷ്ടം വമനം വിരേകാദര്ധം” (സി.അ.൧) ഇതി||൫൯||
Adhikarana 22 (60) · Śloka 60
ബലത്രൈവിധ്യമാലക്ഷ്യ ദോഷാണാമാതുരസ്യ ച| പുനഃ പ്രദദ്യാദ്ഭൈഷജ്യം സര്വശോ വാ വിവര്ജയേത്||൬൦||
बलत्रैविध्यमालक्ष्य दोषाणामातुरस्य च| पुनः प्रदद्याद्भैषज्यं सर्वशो वा विवर्जयेत्||६०||
🔊 Audio coming soon
പുനഃ പുനര്ഭൈഷജ്യപ്രയോഗസ്യാപവാദവിഷയമുചിതവിഷയം ച ദര്ശയന്നാഹ- ബലേത്യാദി| ബലവതി ദോഷേ പുരുഷേऽപി പുനഃ പ്രയോജ്യം ഭൈഷജ്യം, ഹീനബലേ ദോഷേ പുരുഷേ ച സര്വശോ വാ ഭേഷജം ശോധനാര്ഥം വിവര്ജയേത്, ശോധനം ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| വാശബ്ദേന ച മധ്യമബലേ പുരുഷേ ദോഷേ ച ന സര്വഥാ വിവര്ജനേനൈകവാരപ്രയോഗം ശോധനസ്യ ദര്ശയതി||൬൦||
Adhikarana 23 (61) · Śloka 61
നിര്ഹൃതേ വാऽപി ജീര്ണേ വാ ദോഷനിര്ഹരണേ ബുധഃ| ഭേഷജേऽന്യത്പ്രയുഞ്ജീത പ്രാര്ഥയന്സിദ്ധിമുത്തമാമ്||൬൧||
निर्हृते वाऽपि जीर्णे वा दोषनिर्हरणे बुधः| भेषजेऽन्यत्प्रयुञ्जीत प्रार्थयन्सिद्धिमुत्तमाम्||६१||
🔊 Audio coming soon
നിര്ഹൃതേ ഇത്യാദൌ ദോഷനിര്ഹരണേ ഇതി ദോഷനിര്ഹരണകപ്രയോജനേ ഭേഷജേ| നിര്ഹൃതേ ഇതി ദോഷമനിര്ഹൃത്യൈവ നിര്ഗതേ| ജീര്ണേ വേതി യേന വമനമധികൃത്യൈതദുച്യതേ, തേന വമനസ്യ പാകകാലാപ്രതീക്ഷൈവേതി ‘അപക്വം വമനം’ ഇത്യാദിനാ വക്തവ്യമ്| ജീര്ണസദൃശതാ ച വമനസ്യ ക്ഷോഭാകര്തൃതയാ പാകോന്മുഖതയാ ച ജ്ഞേയാ| അന്യത് പ്രയുഞ്ജീതേതി വമനാര്ഥഭേഷജപാനാനന്തരം തദഹരേവ ദദ്യാത്||൬൧||
Adhikarana 24 (62) · Śloka 62
അപക്വം വമനം ദോഷം പച്യമാനം വിരേചനമ്| നിര്ഹരേദ്വമനസ്യാതഃ പാകം ന പ്രതിപാലയേത്||൬൨||
अपक्वं वमनं दोषं पच्यमानं विरेचनम्| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
വമനപ്രയോഗേഷ്വയോഗപ്രതീകാരാര്ഥം ഭേഷജാന്തരപ്രയോഗേ കര്തവ്യേ പാകകാലാപ്രതീക്ഷണം സോപപത്തികമാഹ- അപക്വമിത്യാദി||൬൨||
Adhikarana 25 (63) · Śloka 63
പീതേ പ്രസ്രംസനേ ദോഷാന്ന നിര്ഹത്യ ജരാം ഗതേ| വമിതേ ചൌഷധേ ധീരഃ പായയേദൌഷധം പുനഃ||൬൩||
पीते प्रस्रंसने दोषान्न निर्हत्य जरां गते| वमिते चौषधे धीरः पाययेदौषधं पुनः||६३||
🔊 Audio coming soon
വമനേ ആവശ്യകം കര്തവ്യമഭിധായ വിരേചനേऽപ്യാഹ- പീതേ പ്രസ്രംസനേ ഇത്യാദി| വമിതേ ചൌഷധേ ഇതി വിരേചനൌഷധമാത്രേ വമിതേ| പുനരിതി തദഹരേവ||൬൩||
Adhikarana 26 (64-65) · Śloka 65
ദീപ്താഗ്നിം ബഹുദോഷം തു ദൃഢസ്നേഹഗുണം നരമ്| ദുഃശുദ്ധം തദഹര്ഭുക്തം ശ്വോഭൂതേ പായയേത് പുനഃ||൬൪|| ദുര്ബലോ ബഹുദോഷശ്ച ദോഷപാകേന യോ നരഃ| വിരിച്യതേ ശനൈര്ഭോജ്യൈര്ഭൂയസ്തമനുസാരയേത് ||൬൫||
दीप्ताग्निं बहुदोषं तु दृढस्नेहगुणं नरम्| दुःशुद्धं तदहर्भुक्तं श्वोभूते पाययेत् पुनः||६४|| दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यो नरः| विरिच्यते शनैर्भोज्यैर्भूयस्तमनुसारयेत् ||६५||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനേന സ്തോകദോഷഹരണേ സതി കര്തവ്യമാഹ- ദീപ്താഗ്നിമിത്യാദി| ദൃഢസ്നേഹഗുണമിത്യനേന സ്നേഹലക്ഷണോ ഗുണോ ദേഹേ യദാ ദൃഢോ നാസ്തി തദാऽസ്യ ഭേഷജം ന ദാതവ്യം, കിന്തു സ്നേഹ ഏവ താവത് കര്തവ്യഃ; അസമ്യക്സ്നിഗ്ധേ ഹി പുനരപി ക്രിയമാണം വിരേചനമസമ്യഗ്യോഗായൈവ ഭവതി| ദുഃശുദ്ധമിതി അയോഗേനാവിശുദ്ധമ് | ശ്വോഭൂതേ, ദിനാന്തരേ ഭൂതേ, കിംവാ ‘ശ്വോ ഭൂയഃ’ ഇതി പാഠഃ| ദോഷപാകേനേതി പക്വദോഷേऽവിബദ്ധത്വാദ്ബഹുത്വാച്ച ശനൈര്വിരിച്യതേ| ഭോജ്യൈരിതി അനുലോമനൈഃ| അത്ര ച പ്രവൃത്തദോഷേऽതിയോഗഭയാന്ന പുനര്വിരേചനപ്രയോഗമനുജാനീതേ||൬൪-൬൫||
Adhikarana 27 (66) · Śloka 66
വമനൈശ്ച വിരേകൈശ്ച വിശുദ്ധസ്യാപ്രമാണതഃ | ഭോജനാന്തരപാനാഭ്യാം ദോഷശേഷം ശമം നയേത്||൬൬||
वमनैश्च विरेकैश्च विशुद्धस्याप्रमाणतः | भोजनान्तरपानाभ्यां दोषशेषं शमं नयेत्||६६||
🔊 Audio coming soon
വമനവിരേചനാഭ്യാം കിഞ്ചിച്ഛേഷീകൃതദോഷപ്രതീകാരാര്ഥമാഹ- വമനൈശ്ചേത്യാദി| അത്ര ബഹുവചനം വേഗബഹുത്വാപേക്ഷയാ| അപ്രമാണത ഇതി ന നിഃശേഷേണ| തത്ര ഭോജനം പാചനം യവാഗ്വാദിഭോജനമ്| അന്തരപാനം കഷായപാനമ്| യേ തു ‘പ്രമാണതഃ’ ഇതി പഠന്തി, തേ സമ്യക്ശുദ്ധാവപി കോഷ്ഠോപലേപകദോഷപ്രശമനാര്ഥം ഭോജനാന്തരപാനം വ്യാഖ്യാനയന്തി||൬൬||
Adhikarana 28 (67) · Śloka 67
ദുര്ബലം ശോധിതം പൂര്വമല്പദോഷം ച മാനവമ്| അപരിജ്ഞാതകോഷ്ഠം ച പായയേതൌഷധം മൃദു||൬൭||
दुर्बलं शोधितं पूर्वमल्पदोषं च मानवम्| अपरिज्ञातकोष्ठं च पाययेतौषधं मृदु||६७||
🔊 Audio coming soon
മൃദുശോധനോപപാദനീയമാഹ- ദുര്ബലമിത്യാദി| ശോധിതം പൂര്വമിതി പൂര്വശോധിതസ്യ ദുര്ബലതയാ മൃദു ഭേഷജം ദേയം, തീക്ഷ്ണേന ഹി ബലഭ്രംശോऽതിയോഗശ്ച സ്യാത്||൬൭||
Adhikarana 29 (68) · Śloka 68
ശ്രേയോ മൃദ്വസകൃത്പീതമല്പബാധം നിരത്യയമ്| ന ചാതിതീക്ഷ്ണം യത് ക്ഷിപ്രം ജനയേത്പ്രാണസംശയമ്||൬൮||
श्रेयो मृद्वसकृत्पीतमल्पबाधं निरत्ययम्| न चातितीक्ष्णं यत् क्षिप्रं जनयेत्प्राणसंशयम्||६८||
🔊 Audio coming soon
മൃദുഭേഷജപ്രയോഗോപപത്തിമാഹ- ശ്രേയ ഇത്യാദി| അസകൃത്പീതമിതി അസകൃത്പീതമല്പബാധം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ശ്രേയ ഇതി ശ്രേയസ്ത്വം ചാസ്യാതിവ്യാപത്തികരതീക്ഷ്ണാപേക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്| ന ചാതിതീക്ഷ്ണമിതി ന ചാതിതീക്ഷ്ണം ദുര്ബലാദീനാം ദേയം; യസ്മാദതിതീക്ഷ്ണം ദുര്ബലാദീന് പ്രാപ്യ ക്ഷിപ്രം പ്രാണസംശയം ജനയേത്||൬൮||
Adhikarana 30 (69) · Śloka 69
ദുര്ബലോऽപി മഹാദോഷോ വിരേച്യോ ബഹുശോऽല്പശഃ| മൃദുഭിര്ഭേഷജൈര്ദോഷാ ഹന്യുര്ഹ്യേനമനിര്ഹൃതാഃ||൬൯||
दुर्बलोऽपि महादोषो विरेच्यो बहुशोऽल्पशः| मृदुभिर्भेषजैर्दोषा हन्युर्ह्येनमनिर्हृताः||६९||
🔊 Audio coming soon
ദുര്ബലേ ബഹുദോഷേ കര്തവ്യമാഹ- ദുര്ബലോऽപീത്യാദി| ബഹുശോऽല്പശ ഇതി പുനഃ പുനഃ സ്തോകമാത്രയാ| ഏവമ്ഭൂതാനാം മഹാദോഷനിര്ഹരണേ ഹേതുമാഹ- ദോഷാ ഹന്യുര്ഹ്യേനമനിര്ഹൃതാ ഇതി||൬൯||
Adhikarana 31 (70-72) · Śloka 72
യസ്യോര്ധ്വം കഫസംസൃഷ്ടം പീതം യാത്യാനുലോമികമ്| വമിതം കവലൈഃ ശുദ്ധം ലങ്ഘിതം പായയേത്തു തമ്||൭൦|| വിബദ്ധേऽല്പേ ചിരാദ്ദോഷേ സ്രവത്യുഷ്ണം പിബേജ്ജലമ്| തേനാധ്മാനം തൃഷാ ച്ഛര്ദിര്വിബന്ധശ്ചൈവ ശാമ്യതി||൭൧|| ഭേഷജം ദോഷരുദ്ധം ചേന്നോര്ധ്വം നാധഃ പ്രവര്തതേ| സോദ്ഗാരം സാങ്ഗശൂലം ച സ്വേദം തത്രാവചാരയേത്||൭൨||
यस्योर्ध्वं कफसंसृष्टं पीतं यात्यानुलोमिकम्| वमितं कवलैः शुद्धं लङ्घितं पाययेत्तु तम्||७०|| विबद्धेऽल्पे चिराद्दोषे स्रवत्युष्णं पिबेज्जलम्| तेनाध्मानं तृषा च्छर्दिर्विबन्धश्चैव शाम्यति||७१|| भेषजं दोषरुद्धं चेन्नोर्ध्वं नाधः प्रवर्तते| सोद्गारं साङ्गशूलं च स्वेदं तत्रावचारयेत्||७२||
🔊 Audio coming soon
യസ്യേത്യാദാവാനുലോമികം വിരേചനമൌഷധമൂര്ധ്വം യാതി യസ്യ, തം പായയേത് ‘വിരേചനമൌഷധമ്’ ഇതി ശേഷഃ| കവലൈഃ ശുദ്ധമിതി കവലൈഃ ശോധിതമുഖകണ്ഠമ്| തേനേതി ഉഷ്ണജലേന പീതേന||൭൦-൭൨||
Adhikarana 32 (73) · Śloka 73
സുവിരിക്തേ തു സോദ്ഗാരമാശ്വേവൌഷധമുല്ലിഖേത്| അതിപ്രവര്തനം ജീര്ണേ സുശീതൈഃ സ്തമ്ഭയേദ്ഭിഷക്||൭൩||
सुविरिक्ते तु सोद्गारमाश्वेवौषधमुल्लिखेत्| अतिप्रवर्तनं जीर्णे सुशीतैः स्तम्भयेद्भिषक्||७३||
🔊 Audio coming soon
അതിയോഗശങ്കായാം കര്തവ്യമാഹ- സുവിരിക്തേ ഇത്യാദി| സുവിരിക്തേ ഇതി സമ്യക്പ്രമാണേന നിര്ഹൃതേ ഇത്യര്ഥഃ| സോദ്ഗാരമിതി ഉദ്ഗാരേണ പച്യമാനാവസ്ഥാऽഭിഹിതാ | ഏതേന സമ്യഗ്വിരേചനേ ഭൂതേऽപി യദൌഷധം തിഷ്ഠതി തത്തദ്ദിനേ ഏവോല്ലിഖേത്| തസ്യാപ്യൌഷധൈകദേശസ്യാപച്യമാനതായാം വിരേചനാതിയോഗഃ സ്യാദിതി ദര്ശയതി||൭൩||
Adhikarana 33 (74) · Śloka 74
കദാചിച്ഛ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധം തിഷ്ഠത്യുരസി ഭേഷജമ്| ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി സായാഹ്നേ രാത്രൌ വാ തത്പ്രവര്തതേ||൭൪||
कदाचिच्छ्लेष्मणा रुद्धं तिष्ठत्युरसि भेषजम्| क्षीणे श्लेष्मणि सायाह्ने रात्रौ वा तत्प्रवर्तते||७४||
🔊 Audio coming soon
കദാചിദിത്യാദിനാ വിരേചനസ്യാവിക്രമത്വേ ഹേതുമാഹ| അത്ര കര്തവ്യം യദ്യപി നോക്തം, തഥാऽപി ശ്ലേഷ്മണാ നിരോധം ഭേഷജസ്യ ഗൌരവാദിഭിരുപലഭ്യ രാത്രിപര്യന്തം ഭേഷജസ്യായോഗപ്രവൃത്തിരുപേക്ഷണീയേതി കര്തവ്യമൂഹനീയമ്| പ്രവര്തതേ ഇതി ദോഷസഹിതം ഭേഷജം പ്രവര്തതേ||൭൪||
Adhikarana 34 (75) · Śloka 75
രൂക്ഷാനാഹാരയോര്ജീര്ണേ വിഷ്ടഭ്യോര്ധ്വം ഗതേऽപി വാ| വായുനാ ഭേഷജേ ത്വന്യത് സസ്നേഹലവണം പിബേത്||൭൫||
रूक्षानाहारयोर्जीर्णे विष्टभ्योर्ध्वं गतेऽपि वा| वायुना भेषजे त्वन्यत् सस्नेहलवणं पिबेत्||७५||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷേത്യാദാവയോഗാജ്ജീര്ണേ വിഷ്ടഭ്യ ഊര്ധ്വം ഗതേ വാ ഭേഷജേ അന്യദ്വിരേചനം സസ്നേഹലവണം ദാതവ്യമ്|൭൫||
Adhikarana 35 (76) · Śloka 76
തൃണ്മോഹഭ്രമമൂര്ച്ഛായാഃ സ്യുശ്ചേജ്ജീര്യതി ഭേഷജേ| പിത്തഘ്നം സ്വാദു ശീതം ച ഭേഷജം തത്ര ശസ്യതേ||൭൬||
तृण्मोहभ्रममूर्च्छायाः स्युश्चेज्जीर्यति भेषजे| पित्तघ्नं स्वादु शीतं च भेषजं तत्र शस्यते||७६||
🔊 Audio coming soon
തൃണ്മോഹേത്യാദിനാ പിത്താവൃതഭേഷജസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ| സ്യുര്ജീര്യതീതി ജീര്യതി ഭേഷജേ തൃഡാദയോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൭൬||
Adhikarana 36 (77) · Śloka 77
ലാലാഹൃല്ലാസവിഷ്ടമ്ഭലോമഹര്ഷാഃ കഫാവൃതേ| ഭേഷജം തത്ര തീക്ഷ്ണോഷ്ണം കട്വാദി കഫനുദ്ധിതമ്||൭൭||
लालाहृल्लासविष्टम्भलोमहर्षाः कफावृते| भेषजं तत्र तीक्ष्णोष्णं कट्वादि कफनुद्धितम्||७७||
🔊 Audio coming soon
ലാലേത്യാദിനാ കഫാവൃതഭേഷജസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ||൭൭||
Adhikarana 37 (78) · Śloka 78
സുസ്നിഗ്ധം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച ലങ്ഘയേദവിരേചിതമ്| തേനാസ്യ സ്നേഹജഃ ശ്ലേഷ്മാ സങ്ഗശ്ചൈവോപശാമ്യതി||൭൮||
सुस्निग्धं क्रूरकोष्ठं च लङ्घयेदविरेचितम्| तेनास्य स्नेहजः श्लेष्मा सङ्गश्चैवोपशाम्यति||७८||
🔊 Audio coming soon
സുസ്നിഗ്ധമിത്യാദൌ അവിരേചിതമിതി ഈഷദ്വിരേചിതമ്| സ്നേഹജ ഇതി സ്നേഹപ്രയോഗജനിതഃ ശ്ലേഷ്മാ| സങ്ഗഃ ദോഷസങ്ഗഃ| തേന ലങ്ഘനേന ദോഷപാകാദേവ പ്രബലശ്ലേഷ്മോപശമോ ദോഷസങ്ഗോപശമശ്ച ക്രിയത ഇത്യര്ഥഃ||൭൮||
Adhikarana 38 (79-80) · Śloka 80
രൂക്ഷ-ബഹ്വനില-ക്രൂരകോഷ്ഠ-വ്യായാമശാലിനാമ് | ദീപ്താഗ്നീനാം ച ഭൈഷജ്യമവിരിച്യൈവ ജീര്യതി||൭൯|| തേഭ്യോ ബസ്തിം പുരാ ദത്ത്വാ പശ്ചാദ്ദദ്യാദ്വിരേചനമ്| ബസ്തിപ്രവര്തിതം ദോഷം ഹരേച്ഛീഘ്രം വിരേചനമ്||൮൦||
रूक्ष-बह्वनिल-क्रूरकोष्ठ-व्यायामशालिनाम् | दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरिच्यैव जीर्यति||७९|| तेभ्यो बस्तिं पुरा दत्त्वा पश्चाद्दद्याद्विरेचनम्| बस्तिप्रवर्तितं दोषं हरेच्छीघ्रं विरेचनम्||८०||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷാദീനാം വിരേചനപ്രയോഗേ ക്രമവിശേഷം സോപപത്തികമാഹ- രൂക്ഷേത്യാദി| ബസ്തിം പുരാ ദത്ത്വേത്യത്ര ബസ്തിശബ്ദേന സ്നേഹബസ്തിമിച്ഛന്തി, നിരൂഹസ്തു വാതകോപകതയാ തഥാ നിരൂഹാനന്തരം വിരേചനസ്യ നിഷിദ്ധത്വാദിഹ നേഷ്യതേ; ഉക്തം ഹി “നിരൂഹദാനാത് പവനാദ്ഭയം സ്യാത്” (സി.അ.൧) ഇതി, തഥാ “നരോ വിരിക്തസ്തു നിരൂഹദാനം വിവര്ജയേത് സപ്തദിനാന്യവശ്യമ്| ശുദ്ധോ നിരൂഹേന വിരേചനം തു” (സി.അ.൧) ഇതി; കിന്തു ബസ്തിശബ്ദേന നിരൂഹഃ സ്നേഹബസ്തിശ്ച ഗൃഹ്യതേ; നിരൂഹസ്യ യദ്വാതകര്തൃത്വമുക്തം തദേകസ്യൈവ സ്നേഹബസ്തിരഹിതസ്യാഭ്യാസാത്, ഉത്സര്ഗതസ്തു വാതഹന്തൃത്വം “ബസ്തിര്വാതഹരാണാം” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യനേനൈവോക്തമ്| നിരൂഹാനന്തരം വിരേചനനിഷേധസ്ത്വൌത്സര്ഗികഃ, തേന വിശേഷവിധിനാ തസ്യാപവാദോ യുജ്യത ഏവ; കിഞ്ച, ഇഹ ബസ്ത്യനന്തരം യദ്വിരേചനം വിധീയതേ തച്ച ബസ്തിദാനാദൂര്ധ്വം സപ്താഹാനന്തരമേവ ഭവിഷ്യതീതി ന കശ്ചിദ്വിരോധഃ| പ്രവര്തിതമിതി പ്രവൃത്ത്യുന്മുഖീകൃതമ്||൭൯-൮൦||
Adhikarana 39 (81-82) · Śloka 82
രൂക്ഷാശനാഃ കര്മനിത്യാ യേ നരാ ദീപ്തപാവകാഃ| തേഷാം ദോഷാഃ ക്ഷയം യാന്തി കര്മവാതാതപാഗ്നിഭിഃ ||൮൧|| വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണദോഷാനപി സഹന്തി തേ| സ്നേഹ്യാസ്തേ മാരുതാദ്രക്ഷ്യാ നാവ്യാധൌ താന് വിശോധയേത് ||൮൨||
रूक्षाशनाः कर्मनित्या ये नरा दीप्तपावकाः| तेषां दोषाः क्षयं यान्ति कर्मवातातपाग्निभिः ||८१|| विरुद्धाध्यशनाजीर्णदोषानपि सहन्ति ते| स्नेह्यास्ते मारुताद्रक्ष्या नाव्याधौ तान् विशोधयेत् ||८२||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷാശനാ ഇത്യാദിനാ സ്നേഹ്യാ അപി ന വ്യാധിവ്യതിരേകേണ ശോധനീയാ ഇത്യാഹ| കര്മനിത്യാ ഇതി നിത്യം വ്യായാമാദികര്മകരാഃ| വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണാന് ദോഷാന് സഹന്തീതി വിരുദ്ധാശനാദയോ ദോഷരൂപാ ന തേഷാം വികാരം ജനയന്തീത്യര്ഥഃ; വിരുദ്ധാധ്യശനാദയശ്ച ദോഷജനകതയാ ദോഷശബ്ദേനോച്യന്തേ| നാവ്യാധാവിതി അവിദ്യമാനസംശോധനൈകസാധ്യേ വ്യാധൌ ന താന് വിശോധയേദിതി; അന്യത്രാപ്യുക്തോऽയമര്ഥഃ “അനീരിതാനാം ദോഷാണാമീരണം ന പ്രശസ്യതേ| ഉപര്യുപരി സക്താനാമശ്മനാമിവ താഡനമ് ” ഇതി||൮൧-൮൨||
Adhikarana 40 (83-85) · Śloka 85
നാതിസ്നിഗ്ധശരീരായ ദദ്യാത് സ്നേഹവിരേചനമ്| സ്നേഹോത്ക്ലിഷ്ടശരീരായ രൂക്ഷം ദദ്യാദ്വിരേചനമ്||൮൩|| ഏവം ജ്ഞാത്വാ വിധിം ധീരോ ദേശകാലപ്രമാണവിത്| വിരേചനം വിരേച്യേഭ്യഃ പ്രയച്ഛന്നാപരാധ്യതി||൮൪|| വിഭ്രംശോ വിഷവദ്യസ്യ സമ്യഗ്യോഗോ യഥാऽമൃതമ്| കാലേഷ്വവശ്യം പേയം ച തസ്മാദ്യത്നാത് പ്രയോജയേത്||൮൫||
नातिस्निग्धशरीराय दद्यात् स्नेहविरेचनम्| स्नेहोत्क्लिष्टशरीराय रूक्षं दद्याद्विरेचनम्||८३|| एवं ज्ञात्वा विधिं धीरो देशकालप्रमाणवित्| विरेचनं विरेच्येभ्यः प्रयच्छन्नापराध्यति||८४|| विभ्रंशो विषवद्यस्य सम्यग्योगो यथाऽमृतम्| कालेष्ववश्यं पेयं च तस्माद्यत्नात् प्रयोजयेत्||८५||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തം വിധിമുപസംഹരന്നാഹ- ഏവം ജ്ഞാത്വേത്യാദി| വിരേച്യേഭ്യ ഇതി വിരേചനാര്ഹേഭ്യഃ| വിഭ്രംശ ഇത്യാദൌ യസ്യേതി സംശോധനസ്യ| നനു വിഷതുല്യവിഭ്രംശമേതച്ഛോധനം തത്കിമനേനാചരിതേനേത്യാഹ- കാലേഷ്വവശ്യം പേയം ചേതി; സംശോധനസാധ്യവ്യാധാവവശ്യം പേയമ്| തേന, അവസ്ഥാവിശേഷേऽവശ്യകര്തവ്യതയാ ന ശോധനം പരിഹര്തും പാര്യത ഇതി ഭാവഃ||൮൩-൮൫||
Adhikarana 41 (86) · Śloka 86
ദ്രവ്യപ്രമാണം തു യദുക്തമസ്മിന്മധ്യേഷു തത് കോഷ്ഠവയോബലേഷു| തന്മൂലമാലമ്ബ്യ ഭവേദ്വികല്പ്യം തേഷാം വികല്പ്യോऽഭ്യധികോനഭാവഃ||൮൬||
द्रव्यप्रमाणं तु यदुक्तमस्मिन्मध्येषु तत् कोष्ठवयोबलेषु| तन्मूलमालम्ब्य भवेद्विकल्प्यं तेषां विकल्प्योऽभ्यधिकोनभावः||८६||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി യദേതച്ഛോധനസ്യ ക്വചിത് കര്ഷാദിമാനമുക്തം ന തത് സര്വപുരുഷവിഷയം, കിന്തു മധ്യേഷു കോഷ്ഠവയോബലേഷു തന്മാനം ജ്ഞേയമിതി ദര്ശയന്നാഹ- ദ്രവ്യേത്യാദി| തന്മൂലമാലമ്ബ്യേതി ഉക്തപ്രമാണമനുക്തപ്രമാണാനുമാനബീജം കൃത്വാ| വികല്പാര്ഥമാഹ- തേഷാം വികല്പ്യോऽഭ്യധികോനഭാവ ഇതി; ഭേഷജപ്രമാണസ്യാധികഭാവ ഊനഭാവശ്ച വികല്പ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൮൬||
Adhikarana 42 (87-97) · Śloka 98
ഷഡ് ധ്വംശ്യസ്തു മരീചിഃ സ്യാത് ഷണ്മരീച്യസ്തു സര്ഷപഃ| അഷ്ടൌ തേ സര്ഷപാ രക്താസ്തണ്ഡുലശ്ചാപി തദ്ദ്വയമ്||൮൭|| ധാന്യമാഷോ ഭവേദേകോ ധാന്യമാഷദ്വയം യവഃ| അണ്ഡികാ തേ തു ചത്വാരസ്താശ്ചതസ്രസ്തു മാഷകഃ||൮൮|| ഹേമശ്ച ധാന്യകശ്ചോക്തോ ഭവേച്ഛാണസ്തു തേ ത്രയഃ| ശാണൌ ദ്വൌ ദ്രങ്ക്ഷണം വിദ്യാത് കോലം ബദരമേവ ച||൮൯|| വിദ്യാദ്ദ്വൌ ദ്രങ്ക്ഷണൌ കര്ഷം സുവര്ണം ചാക്ഷമേവ ച| ബിഡാലപദകം ചൈവ പിചും പാണിതലം തഥാ||൯൦|| തിന്ദുകം ച വിജാനീയാത് കവലഗ്രഹമേവ ച| ദ്വേ സുവര്ണേ പലാര്ധം സ്യാച്ഛുക്തിരഷ്ടമികാ തഥാ||൯൧|| ദ്വേ പലാര്ധേ പലം മുഷ്ടിഃ പ്രകുഞ്ചോऽഥ ചതുര്ഥികാ| ബില്വം ഷോഡശികാ ചാമ്രം ദ്വേ പലേ പ്രസൃതം വിദുഃ||൯൨|| അഷ്ടമാനം തു വിജ്ഞേയം കുഡവൌ ദ്വൌ തു മാനികാ| പലം ചതുര്ഗുണം വിദ്യാദഞ്ജലിം കുഡവം തഥാ||൯൩|| ചത്വാരഃ കുഡവാഃ പ്രസ്ഥശ്ചതുഃപ്രസ്ഥമഥാഢകമ്| പാത്രം തദേവ വിജ്ഞേയം കംസഃ പ്രസ്ഥാഷ്ടകം തഥാ||൯൪|| കംസശ്ചതുര്ഗുണോ ദ്രോണശ്ചാര്മണം നല്വണം ച തത്| സ ഏവ കലശഃ ഖ്യാതോ ഘടമുന്മാനമേവ ച||൯൫|| ദ്രോണസ്തു ദ്വിഗുണഃ ശൂര്പോ വിജ്ഞേയഃ കുമ്ഭ ഏവ ച| ഗോണീം ശൂര്പദ്വയം വിദ്യാത് ഖാരീം ഭാരം തഥൈവ ച||൯൬|| ദ്വാത്രിംശതം വിജാനീയാദ്വാഹം ശൂര്പാണി ബുദ്ധിമാന്| തുലാം ശതപലം വിദ്യാത് പരിമാണവിശാരദഃ||൯൭|| ശുഷ്കദ്രവ്യേഷ്വിദം മാനമേവമാദി പ്രകീര്തിതമ്|൯൮|
षड् ध्वंश्यस्तु मरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| अष्टौ ते सर्षपा रक्तास्तण्डुलश्चापि तद्द्वयम्||८७|| धान्यमाषो भवेदेको धान्यमाषद्वयं यवः| अण्डिका ते तु चत्वारस्ताश्चतस्रस्तु माषकः||८८|| हेमश्च धान्यकश्चोक्तो भवेच्छाणस्तु ते त्रयः| शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् कोलं बदरमेव च||८९|| विद्याद्द्वौ द्रङ्क्षणौ कर्षं सुवर्णं चाक्षमेव च| बिडालपदकं चैव पिचुं पाणितलं तथा||९०|| तिन्दुकं च विजानीयात् कवलग्रहमेव च| द्वे सुवर्णे पलार्धं स्याच्छुक्तिरष्टमिका तथा||९१|| द्वे पलार्धे पलं मुष्टिः प्रकुञ्चोऽथ चतुर्थिका| बिल्वं षोडशिका चाम्रं द्वे पले प्रसृतं विदुः||९२|| अष्टमानं तु विज्ञेयं कुडवौ द्वौ तु मानिका| पलं चतुर्गुणं विद्यादञ्जलिं कुडवं तथा||९३|| चत्वारः कुडवाः प्रस्थश्चतुःप्रस्थमथाढकम्| पात्रं तदेव विज्ञेयं कंसः प्रस्थाष्टकं तथा||९४|| कंसश्चतुर्गुणो द्रोणश्चार्मणं नल्वणं च तत्| स एव कलशः ख्यातो घटमुन्मानमेव च||९५|| द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च| गोणीं शूर्पद्वयं विद्यात् खारीं भारं तथैव च||९६|| द्वात्रिंशतं विजानीयाद्वाहं शूर्पाणि बुद्धिमान्| तुलां शतपलं विद्यात् परिमाणविशारदः||९७|| शुष्कद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम्|९८|
🔊 Audio coming soon
പ്രമാണോപോദ്ഘാതാത് സര്വശാസ്ത്രവ്യവഹ്രിയമാണം പ്രമാണം നിരൂപയന്നാഹ- ഷഡ് ധ്വംശ്യ ഇത്യാദി| ധ്വംശീം ത്രസരേണുകം വദന്തി; അന്യേ തു ധ്വംശീം ധൂലിമാഹുഃ| അഷ്ടൌ തേ സര്ഷപാ രക്താസ്തണ്ഡുലാ ഇത്യത്ര രക്താ ഇതി സര്ഷപാണാം വിശേഷണമ്| തദ്ദ്വയം ധാന്യമാഷ ഇതി തണ്ഡുലദ്വയം ധാന്യമാഷോ ഭവേത്| തേ തു ചത്വാര ഇതി യവചത്വാരഃ; അന്യേ തു മാഷാശ്ചത്വാരഃ അണ്ഡികാ ഇതി വദന്തി| ത്രയോ മാഷകാഃ ശാണഃ| അത്ര മാനേ അഷ്ടചത്വാരിംശന്മാഷകമാനം പലം ഭവതി, തദേവ ദശരക്തിമാനേന ചതുഃഷഷ്ടിമാഷകപലേന തുല്യം ഭവതി, യതശ്ചതുര്വിംശതിധാന്യമാഷൈര്ദശരക്തികാസ്തുല്യാ ഭവന്തി; തതശ്ച ദശരക്തിമാനാശ്ചതുഃഷഷ്ടിമാഷകാശ്ചതുര്വിംശതിധാന്യമാഷൈര്ഗുണിതാഃ ഷട്ത്രിംശദധികപഞ്ചദശശതധാന്യമാഷാ ഏവ ഭവന്തി; തേന ദശരക്തികചതുഃഷഷ്ടിധാന്യമാഷപലമാനേന സഹ ദ്വാത്രിംശദ്ധാന്യമാഷപ്രമാണാഷ്ടചത്വാരിംശന്മാഷകൃതപലമാനസ്യ തുല്യതാ| സുശ്രുതേऽപി “തത്ര ദ്വാദശ ധാന്യമാഷാഃ സ്വര്ണമാഷകഃ, തേ ച ചതുഃഷഷ്ടിഃ പലമ്” (സു. ചി. അ. ൩൧) ഇതി വ്യവസ്ഥാപിതമ്| തേന ചതുഃഷഷ്ടിമാഷകാ ദ്വാദശധാന്യമാഷൈര്ഗുണിതാഃ സന്തോऽഷ്ടഷഷ്ട്യധികസപ്തശതധാന്യമാഷാ ഭവന്തി; ഏവം ദൃഢബലോക്തമാനാദര്ധേന സുശ്രുതപലാദിമാനം ഭവതി; ഏവം സുശ്രുതേऽപി പഞ്ചരക്തികമാഷോ ഭവതി| ദൃഢബലമാനം മാഗധം, സുശ്രുതമാനം കാലിങ്ഗമിതി ബ്രുവതേ| ജതൂകര്ണേ തു ഷഡ്ഗുഞ്ജകോ മാഷക ഉക്തഃ||൮൭-൯൭||-
Adhikarana 43 (98-99) · Śloka 99
ദ്വിഗുണം തദ്ദ്രവേഷ്വിഷ്ടം തഥാ സദ്യോദ്ധൃതേഷു ച||൯൮|| യദ്ധി മാനം തുലാ പ്രോക്താ പലം വാ തത് പ്രയോജയേത്| അനുക്തേ പരിമാണേ തു തുല്യം മാനം പ്രകീര്തിതമ്||൯൯||
द्विगुणं तद्द्रवेष्विष्टं तथा सद्योद्धृतेषु च||९८|| यद्धि मानं तुला प्रोक्ता पलं वा तत् प्रयोजयेत्| अनुक्ते परिमाणे तु तुल्यं मानं प्रकीर्तितम्||९९||
🔊 Audio coming soon
ദ്വിഗുണം തദ്ദ്രവേഷ്വിഷ്ടമിത്യാദി| അത്ര യദ്യപി സാമാന്യേനൈവ ദ്രവസ്യ ദ്വൈഗുണ്യമുക്തം, തഥാऽപി തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത് കുഡവാദാവേവ ദ്രവസ്യ ദ്വൈഗുണ്യമ്| ഉക്തം ഹി “രക്തികാദിഷു മാനേഷു യാവന്ന കുഡവോ ഭവേത്| ശുഷ്കേ ദ്രവാര്ദ്രയോശ്ചൈവ തുല്യം മാനം പ്രകീര്തിതമ്” ഇതി| ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം “ദ്വിഗുണാഃ കുഡവാദയോ ദ്രവാണാമ്” ഇതി| ഇഹാപി സുനിഷണ്ണകചാങ്ഗേരീഘൃതേ “ത്രിംശത്പലാനി പ്രസ്ഥോऽത്ര വിജ്ഞേയോ ദ്വിപലാധികഃ” (ചി.അ.൧൪) ഇതി വചനേന ദ്രവദ്വൈഗുണ്യം പാരിഭാഷികപ്രസ്ഥേ ദ്രഢയതാऽऽചാര്യേണ രക്തികാദൌ ദ്വൈഗുണ്യപരിഭാഷാവ്യഭിചാരഃ സൂച്യത ഇത്യുപപാദിതമേവ പ്രാക്| ആര്ദ്രദ്വൈഗുണ്യം ച തസ്യൈവ ഭവതി യസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ശുഷ്കസ്യ ചാര്ദ്രസ്യ ചോപയോഗഃ സമ്ഭവതി, യച്ച നിത്യമാര്ദ്രമേവോപയുജ്യതേ ന തത്ര ദ്വൈഗുണ്യമ്| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “വാസാകുടജകൂഷ്മാണ്ഡശതപത്രീസഹാമൃതാഃ| പ്രസാരണ്യശ്വഗന്ധാ ച ശതപുഷ്പാസഹാചരാഃ|| നിത്യമാര്ദ്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാ ന തേഷാം ദ്വിഗുണം ഭവേത്” ഇതി| അന്യേഷാം ച ദ്വൈഗുണ്യം കൃത്വാ മാനസ്യ വാരദ്വയഗ്രഹണം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൯൮-൯൯||
Adhikarana 44 (100) · Śloka 100
ദ്രവകാര്യേऽപി ചാനുക്തേ സര്വത്ര സലിലം സ്മൃതമ്| യതശ്ച പാദനിര്ദേശശ്ചതുര്ഭാഗസ്തതശ്ച സഃ||൧൦൦||
द्रवकार्येऽपि चानुक्ते सर्वत्र सलिलं स्मृतम्| यतश्च पादनिर्देशश्चतुर्भागस्ततश्च सः||१००||
🔊 Audio coming soon
പരിഭാഷാന്തരമാഹ- ദ്രവകാര്യേऽപീത്യാദി| സ്നേഹാദിസാധനേ ദ്രവസമ്പാദ്യേ യത്ര ദ്രവം നോക്തം തത്ര സലിലം ദേയമിത്യര്ഥഃ| യതശ്ച പാദനിര്ദേശശ്ചതുര്ഭാഗസ്തതശ്ച സ ഇതി അസ്യാര്ഥോ ലോകത ഏവ സിദ്ധഃ, തഥാऽപി സ്പഷ്ടാര്ഥം പുനരഭിധീയതേ||൧൦൦||
Adhikarana 45 (101) · Śloka 101
ജലസ്നേഹൌഷധാനാം തു പ്രമാണം യത്ര നേരിതമ് | തത്ര സ്യാദൌഷധാത് സ്നേഹഃ സ്നേഹാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്||൧൦൧||
जलस्नेहौषधानां तु प्रमाणं यत्र नेरितम् | तत्र स्यादौषधात् स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
ജലസ്നേഹൌഷധാനാമിത്യാദൌ ഔഷധാത് സ്നേഹശ്ചതുര്ഗുണ ഇതി കല്കാത് സ്നേഹശ്ചതുര്ഗുണഃ| സ്നേഹാത്തോയം ചതുര്ഗുണമിതി തോയശബ്ദസ്യ ദ്രവോപലക്ഷണത്വാദ്ദ്രവം ചതുര്ഗുണമിത്യര്ഥഃ| യത്ര തു വിശിഷ്ടം മാനം ജലാദീനാമുക്തം തത്ര തഥൈവ കര്തവ്യം, “നിര്ദിഷ്ടേ തത്തദേവ തു” (സു.ചി.അ.൩൧) ഇതിവചനാത്||൧൦൧||
Adhikarana 46 (102-103) · Śloka 103
സ്നേഹപാകസ്ത്രിധാ ജ്ഞേയോ മൃദുര്മധ്യഃ ഖരസ്തഥാ| തുല്യേ കല്കേന നിര്യാസേ ഭേഷജാനാം മൃദുഃ സ്മൃതഃ||൧൦൨|| സംയാവ ഇവ നിര്യാസേ മധ്യോ ദര്വീം വിമുഞ്ചതി| ശീര്യമാണേ തു നിര്യാസേ വര്തമാനേ ഖരസ്തഥാ||൧൦൩||
स्नेहपाकस्त्रिधा ज्ञेयो मृदुर्मध्यः खरस्तथा| तुल्ये कल्केन निर्यासे भेषजानां मृदुः स्मृतः||१०२|| संयाव इव निर्यासे मध्यो दर्वीं विमुञ्चति| शीर्यमाणे तु निर्यासे वर्तमाने खरस्तथा||१०३||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹപാകത്രൈവിധ്യലക്ഷണമാഹ- സ്നേഹപാക ഇത്യാദി| തുല്യേ കല്കേന നിര്യാസ ഇതി പ്രഥമപ്രക്ഷിപ്തകല്കതുല്യതാം ഗതേ പാകേന നിര്യാസേ സതി| സംയാവ ഇവേതി അത്ര സംയാവശബ്ദേന സമഘൃതഗുഡഗോധൂമകണികാകൃതപിണ്ഡ ഉച്യതേ| ശീര്യമാണേ ഇത്യാദി ഖരപാകലക്ഷണമ്| ശീര്യമാണേ ഇതി അവസീദതി| വര്തമാനേ അങ്ഗുലിപീഡനാദ്വര്തിതാം ഗച്ഛതി||൧൦൨-൧൦൩||
Adhikarana 47 (104) · Śloka 104
ഖരോऽഭ്യങ്ഗേ സ്മൃതഃ പാകോ, മൃദുര്നസ്തഃക്രിയാസു ച| മധ്യപാകം തു പാനാര്ഥേ ബസ്തൌ ച വിനിയോജയേത്||൧൦൪||
खरोऽभ्यङ्गे स्मृतः पाको, मृदुर्नस्तःक्रियासु च| मध्यपाकं तु पानार्थे बस्तौ च विनियोजयेत्||१०४||
🔊 Audio coming soon
ഖരപാകാദിവിഷയമാഹ- ഖര ഇത്യാദി||൧൦൪||
Adhikarana 48 (105) · Śloka 105
മാനം ച ദ്വിവിധം പ്രാഹുഃ കാലിങ്ഗം മാഗധം തഥാ| കാലിങ്ഗാന്മാഗധം ശ്രേഷ്ഠമേവം മാനവിദോ വിദുഃ||൧൦൫||
मानं च द्विविधं प्राहुः कालिङ्गं मागधं तथा| कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः||१०५||
🔊 Audio coming soon
കാലിങ്ഗമിത്യാദികം ശ്ലോകം കേചിത് പഠന്തി, തം ചാനാര്ഷം വദന്തി||൧൦൫||
Adhikarana 49 (106-107) · Śloka 107
തത്ര ശ്ലോകൌ- കല്പാര്ഥഃ ശോധനം സഞ്ജ്ഞാ പൃഥഗ്ഘേതുഃ പ്രവര്തനേ| ദേശാദീനാം ഫലാദീനാം ഗുണാ യോഗശതാനി ഷട്||൧൦൬|| വികല്പഹേതുര്നാമാനി തീക്ഷ്ണമധ്യാല്പലക്ഷണമ്| വിധിശ്ചാവസ്ഥികോ മാനം സ്നേഹപാകശ്ച ദര്ശിതഃ||൧൦൭||
तत्र श्लोकौ- कल्पार्थः शोधनं सञ्ज्ञा पृथग्घेतुः प्रवर्तने| देशादीनां फलादीनां गुणा योगशतानि षट्||१०६|| विकल्पहेतुर्नामानि तीक्ष्णमध्याल्पलक्षणम्| विधिश्चावस्थिको मानं स्नेहपाकश्च दर्शितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
കല്പാര്ഥ ഇത്യാദിഃ സ്ഥാനാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ| കല്പാര്ഥഃ “കല്പാര്ഥം ഭേദാര്ഥം” (ക.അ.൧) ഇത്യാദിനോക്തഃ| ശോധനസഞ്ജ്ഞാ- “ഉഭയം വാ ശരീരമലവിരേചനാത്” (ക.അ.൧) ഇത്യാദിനോക്താ| പൃഥഗ്ഘേതുഃ പ്രവര്തനേ ഇതി “തത്രോഷ്ണതീക്ഷ്ണവികാശീ” (ക.അ.൧) ഇത്യാദിനോക്തഃ| ദേശാദീനാം ഗുണാഃ “തത്ര ദേശസ്തു” (ക.അ.൧) ഇത്യാദിനോക്താഃ| ഫലാദീനാം ഗുണാഃ മദനഫലാദികല്പ ഏവോക്താഃ| യോഗശതാനി ഷഡിതി “ത്രിശതം പഞ്ചപഞ്ചാശത്” ഇത്യാദിനോക്തമ്| വികല്പഹേതുഃ “ഉപഭോഗസുഖാര്ഥം” (ക.അ.൧) ഇത്യാദിനാ പ്രഥമാധ്യായേ പ്രോക്തഃ| നാമാനി മദനഫലാദീനാമേവ, താനി ച പ്രത്യധ്യായമുക്താനി| തീക്ഷ്ണമധ്യാല്പലക്ഷണമിതി “സുഖം ക്ഷിപ്രം മഹാവേഗം” (ക.അ.൧൨) ഇത്യാദിനോക്തമ്| വിധിശ്ചാവസ്ഥികഃ “ദേയം ഹ്യനിര്ഗതേ പൂര്വം” (ക.അ.൧൨) ഇത്യാദിനോക്തഃ| ശേഷം സുഗമമ്||൧൦൬-൧൦൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ കല്പസ്ഥാനേ ദന്തീദ്രവന്തീകല്പോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨|| ഇതി ചരകസംഹിതായാം സപ്തമം കല്പസ്ഥാനം സമ്പൂര്ണമ്|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने दन्तीद्रवन्तीकल्पो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२|| इति चरकसंहितायां सप्तमं कल्पस्थानं सम्पूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം കല്പസ്ഥാനേ ദന്തീദ്രവന്തീകല്പോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||