4. dhāmārgavakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ધામાર્ગવકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ઉક્તસમ્બન્ધાદ્ધામાર્ગવકલ્પોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

કર્કોટકી કોઠફલા મહાજાલિનિરેવ ચ| ધામાર્ગવસ્ય પર્યાયા રાજકોશાતકી તથા||૩||

તત્ર કર્કોટકીત્યાદિના પર્યાયકથનમ્| ધામાર્ગવઃ પીતઘોષકઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

ગરે ગુલ્મોદરે કાસે વાતે શ્લેષ્માશયસ્થિતે| કફે ચ કણ્ઠવક્રસ્થે કફસઞ્ચયજેષુ ચ||૪|| રોગેષ્વેષુ પ્રયોજ્યં સ્યાત્ સ્થિરાશ્ચ ગુરવશ્ચ યે|૫|

સ્થિરાશ્ચ ગુરવશ્ચ યે ઇત્યત્ર ‘ગદાઃ’ ઇતિ શેષઃ||૪||-

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ફલં પુષ્પં પ્રવાલં ચ વિધિના તસ્ય સંહરેત્||૫||

વિધિનેતિ ભેષજગ્રહણોક્તેન વિધિના||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પ્રવાલસ્વરસં શુષ્કં કૃત્વા ચ ગુલિકાઃ પૃથક્| કોવિદારાદિભિઃ પેયાઃ કષાયૈર્મધુકસ્ય ચ||૬||

પ્રવાલેત્યાદિના નવયોગાનાહ| પ્રવાલસ્ય સ્વરસઃ પ્રવાલસ્વરસઃ| અત્ર કોવિદારાદિકષાયૈર્ગુડિકાકરણં પાનં ચ જ્ઞેયમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

પુષ્પાદિષુ પયોયોગાશ્ચત્વારઃ પઞ્ચમી સુરા| પૂર્વવત્...|૭|

પુષ્પાદિષ્વિત્યાદિના જીમૂતકકલ્પવિધાનેન નિર્દિષ્ટાશ્ચત્વારઃ ક્ષીરપ્રયોગાઃ, પઞ્ચમશ્ચ સુરાયોગોઽતિદિશ્યતે; તે ચ ‘પયઃ પુષ્પેઽસ્ય’ (ક. અ. ૨) ઇત્યાદિનોક્તા જ્ઞેયાઃ| પૂર્વવદિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે|૭|-

Adhikarana 7 (7-8) · Śloka 9

... જીર્ણશુષ્કાણામતઃ કલ્પઃ પ્રવક્ષ્યતે||૭|| મધુકસ્ય કષાયેણ બીજકણ્ઠોદ્ધૃતં ફલમ્| સગુડં વ્યુષિતં રાત્રિં કોવિદારાદિભિસ્તથા||૮|| દદ્યાદ્ગુલ્મોદરાર્તેભ્યો યે ચાપ્યન્યે કફામયાઃ|૯|

જીર્ણશુષ્કાણામિત્યાદિના નવકષાયયોગાનાહ, તથા ‘જાત્યાઃ’ ઇત્યાદિના એકાદશ કષાયયોગાન્ વક્ષ્યતિ; એવં વિંશતિઃ કષાયયોગાઃ સઙ્ગ્રહે વક્ષ્યમાણાઃ પૂર્યન્તે| બીજકણ્ઠોદ્ધૃતં ફલમિતિ યત્ર બીજાનિ બદ્ધાનિ સન્તિ સ બીજકણ્ઠ ઉદ્ધૃતો યસ્મિન્ તદ્બીજકણ્ઠોદ્ધૃતં ફલમ્| અત્ર ચ પૂર્વનિપાતાનિયમ આહિતાગ્ન્યાદિપૂર્વનિપાતવદ્બોધ્યઃ| એવમ્ભૂતં ચ ફલં કષાયેણ સગુડેન પૂરિતં રાત્રિવ્યુષિતં કર્તવ્યમ્| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- ધામાર્ગવકલ્પે- “ધામાર્ગવફલેષૂદ્ધૃતબીજમધ્યેષુ સગુડોષિતાઃ કોવિદારાદિકષાયા નવ” ઇતિ| ગુલ્મિનાં ચાવસ્થાયાં વમનં હિતમેવ, તેનેહ ગુલ્મવિષયતયા વમનોપદર્શનં ન વિરોધિ||૭-૮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

દદ્યાદન્નેન સંયુક્તં છર્દિહૃદ્રોગશાન્તયે||૯||

દદ્યાદિત્યાદિના એકોઽન્નયોગ ઉચ્યતે| અન્ને ચ ધામાર્ગવસ્ય સંયોગેનૈકો યોગઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ચૂર્ણૈર્વાઽપ્યુત્પલાદીનિ ભાવિતાનિ પ્રભૂતશઃ| રસક્ષીરયવાગ્વાદિતૃપ્તો ઘ્રાત્વા વમેત્ સુખમ્||૧૦||

ચૂર્ણૈરિત્યાદિના ઘ્રેયે એકયોગમાહ| ઉત્પલાદીનાં ચાત્ર ભેદોઽવિવક્ષિતઃ ઉત્પલસ્યૈક એવ ઘ્રેયયોગઃ| અત્ર આદિશબ્દેન સૌગન્ધિકપદ્માદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રભૂતશશ્ચૂર્ણૈર્ભાવિતાનીતિ જ્ઞેયમ્||૧૦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ચૂર્ણીકૃતસ્ય વર્તિં વા કૃત્વા બદરસમ્મિતામ્| વિનીયાઞ્જલિમાત્રે તુ પિબેદ્ગોઽશ્વશકૃદ્રસે ||૧૧|| પૃષતર્ષ્યકુરઙ્ગાહ્વગજોષ્ટ્રાશ્વતરાવિકે| શ્વદંષ્ટ્રખરખઙ્ગાનાં ચૈવં પેયા શકૃદ્રસે ||૧૨||

ચૂર્ણીકૃતસ્યેત્યાદિના ગોઽશ્વશકૃદ્રસે ઇતિ દ્વૌ યોગૌ| તથા પૃષતેત્યાદિદશયોગૈઃ સમં શકૃદ્રસયોગસમ્બન્ધાદ્દ્વાદશ શકૃદ્યોગા ઉચ્યન્તે| પૃષતઃ બિન્દુચિત્રિતહરિણઃ; ઋષ્યઃ નીલાણ્ડઃ, કુરઙ્ગઃ ચઞ્ચલગતિઃ, અશ્વતરઃ વેગસરઃ, શ્વદંષ્ટ્રઃ ચતુર્દંષ્ટ્રો મૃગવિશેષઃ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

જીવકર્ષભકૌ વીરામાત્મગુપ્તાં શતાવરીમ્| કાકોલીં શ્રાવણીં મેદાં મહામેદાં મધૂલિકામ્||૧૩|| એકૈકશોઽભિસઞ્ચૂર્ણ્ય સહ ધામાર્ગવેણ તે| શર્કરામધુસંયુક્તા લેહા હૃદ્દાહકાસિનામ્||૧૪|| સુખોદકાનુપાનાઃ સ્યુઃ પિત્તોષ્મસહિતે કફે|૧૫|

જીવકેત્યાદિના દશ લેહાનાહ| મધૂલિકા ‘મર્કટહસ્ત’ ઇતિ ખ્યાતા| અત્ર લેહેષુ ધામાર્ગવાદિતરદ્રવ્યચૂર્ણસ્ય સમાનત્વં; મધુશર્કરયોશ્ચ તાવતી માત્રા યાવત્યા લેહત્વાપત્તિર્ભવતિ| પિત્તોષ્મસહિતે કફે ઇતિ ઉદ્યતોષ્મગુણેન પિત્તેન યુક્તે કફે; અન્યે તુ પિત્તોષ્મશબ્દેન પિત્તોષ્મણા કૃતં જ્વરમાહુઃ||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ધાન્યતુમ્બુરુયૂષેણ કલ્કઃ સર્વવિષાપહઃ||૧૫||

ધાન્યેત્યાદિનૈકં કલ્કયોગમાહ| ધાન્યતુમ્બરુક્વાથ એવ ધાન્યતુમ્બુરુયૂષઃ| ઉક્તં હિ જતૂકણ “ધાન્યતુમ્બુરુરસેન કલ્કો વિષનુત્” ઇતિ||૧૫|

Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 18

જાત્યાઃ સૌમનસાયિન્યા રજન્યાશ્ચોરકસ્ય ચ| વૃશ્ચીરસ્ય મહાક્ષુદ્રસહાહૈમવતસ્ય ચ||૧૬|| બિમ્બ્યાઃ પુનર્નવાયા વા કાસમર્દસ્ય વા પૃથક્ | એકં ધામાર્ગવં દ્વે વા કષાયે પરિમૃદ્ય તુ||૧૭|| પૂતં મનોવિકારેષુ પિબેદ્વમનમુત્તમમ્|૧૮|

જાત્યા ઇત્યાદિના એકાદશકષાયયોગાનાહ| જાતી સૌમનસ્યાયિની, અન્યે યૂથિકાં વદન્તિ| વૃશ્ચીરઃ શ્વેતપુનર્નવા| મહાસહા ક્ષુદ્રસહા મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ| હૈમવતી વચા||૧૬-૧૭||-

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

તચ્છૃતક્ષીરજં સર્પિઃ સાધિતં વા ફલાદિભિઃ||૧૮||

તચ્છૃતેત્યાદિનૈકં ઘૃતયોગમાહ||૧૮||

Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20

તત્ર શ્લોકૌ- પલ્લવે નવ ચત્વારઃ ક્ષીર એકઃ સુરાસવે| કષાયે વિંશતિઃ કલ્કે દશ દ્વૌ ચ શકૃદ્રસે||૧૯|| અન્ન એકસ્તથા ઘ્રેયે દશ લેહાસ્તથા ઘૃતમ્| કલ્પે ધામાર્ગવસ્યોક્તાઃ ષષ્ટિર્યોગા મહર્ષિણા||૨૦||

પલ્લવે નવેત્યાદિસઙ્ગ્રહે વ્યુત્ક્રમસઙ્ગ્રહાભિધાનં છન્દોઽનુરોધાત્| દશ દ્વૌ ચેતિ દ્વાદશેત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને ધામાર્ગવકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને ધામાર્ગવકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||