4. dhāmārgavakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಧಾಮಾರ್ಗವಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಉಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಧಾಮಾರ್ಗವಕಲ್ಪೋಽಭಿಧೀಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಕರ್ಕೋಟಕೀ ಕೋಠಫಲಾ ಮಹಾಜಾಲಿನಿರೇವ ಚ| ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯಾ ರಾಜಕೋಶಾತಕೀ ತಥಾ||೩||

ತತ್ರ ಕರ್ಕೋಟಕೀತ್ಯಾದಿನಾ ಪರ್ಯಾಯಕಥನಮ್| ಧಾಮಾರ್ಗವಃ ಪೀತಘೋಷಕಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

ಗರೇ ಗುಲ್ಮೋದರೇ ಕಾಸೇ ವಾತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಸ್ಥಿತೇ| ಕಫೇ ಚ ಕಣ್ಠವಕ್ರಸ್ಥೇ ಕಫಸಞ್ಚಯಜೇಷು ಚ||೪|| ರೋಗೇಷ್ವೇಷು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಿರಾಶ್ಚ ಗುರವಶ್ಚ ಯೇ|೫|

ಸ್ಥಿರಾಶ್ಚ ಗುರವಶ್ಚ ಯೇ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಗದಾಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೪||-

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ಪ್ರವಾಲಂ ಚ ವಿಧಿನಾ ತಸ್ಯ ಸಂಹರೇತ್||೫||

ವಿಧಿನೇತಿ ಭೇಷಜಗ್ರಹಣೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಪ್ರವಾಲಸ್ವರಸಂ ಶುಷ್ಕಂ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಗುಲಿಕಾಃ ಪೃಥಕ್| ಕೋವಿದಾರಾದಿಭಿಃ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯೈರ್ಮಧುಕಸ್ಯ ಚ||೬||

ಪ್ರವಾಲೇತ್ಯಾದಿನಾ ನವಯೋಗಾನಾಹ| ಪ್ರವಾಲಸ್ಯ ಸ್ವರಸಃ ಪ್ರವಾಲಸ್ವರಸಃ| ಅತ್ರ ಕೋವಿದಾರಾದಿಕಷಾಯೈರ್ಗುಡಿಕಾಕರಣಂ ಪಾನಂ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ಪುಷ್ಪಾದಿಷು ಪಯೋಯೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಪಞ್ಚಮೀ ಸುರಾ| ಪೂರ್ವವತ್...|೭|

ಪುಷ್ಪಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ ಜೀಮೂತಕಕಲ್ಪವಿಧಾನೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಕ್ಷೀರಪ್ರಯೋಗಾಃ, ಪಞ್ಚಮಶ್ಚ ಸುರಾಯೋಗೋಽತಿದಿಶ್ಯತೇ; ತೇ ಚ ‘ಪಯಃ ಪುಷ್ಪೇಽಸ್ಯ’ (ಕ. ಅ. ೨) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಪೂರ್ವೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ|೭|-

Adhikarana 7 (7-8) · Śloka 9

... ಜೀರ್ಣಶುಷ್ಕಾಣಾಮತಃ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೭|| ಮಧುಕಸ್ಯ ಕಷಾಯೇಣ ಬೀಜಕಣ್ಠೋದ್ಧೃತಂ ಫಲಮ್| ಸಗುಡಂ ವ್ಯುಷಿತಂ ರಾತ್ರಿಂ ಕೋವಿದಾರಾದಿಭಿಸ್ತಥಾ||೮|| ದದ್ಯಾದ್ಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ತೇಭ್ಯೋ ಯೇ ಚಾಪ್ಯನ್ಯೇ ಕಫಾಮಯಾಃ|೯|

ಜೀರ್ಣಶುಷ್ಕಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ನವಕಷಾಯಯೋಗಾನಾಹ, ತಥಾ ‘ಜಾತ್ಯಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಾದಶ ಕಷಾಯಯೋಗಾನ್ ವಕ್ಷ್ಯತಿ; ಏವಂ ವಿಂಶತಿಃ ಕಷಾಯಯೋಗಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ| ಬೀಜಕಣ್ಠೋದ್ಧೃತಂ ಫಲಮಿತಿ ಯತ್ರ ಬೀಜಾನಿ ಬದ್ಧಾನಿ ಸನ್ತಿ ಸ ಬೀಜಕಣ್ಠ ಉದ್ಧೃತೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ತದ್ಬೀಜಕಣ್ಠೋದ್ಧೃತಂ ಫಲಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವನಿಪಾತಾನಿಯಮ ಆಹಿತಾಗ್ನ್ಯಾದಿಪೂರ್ವನಿಪಾತವದ್ಬೋಧ್ಯಃ| ಏವಮ್ಭೂತಂ ಚ ಫಲಂ ಕಷಾಯೇಣ ಸಗುಡೇನ ಪೂರಿತಂ ರಾತ್ರಿವ್ಯುಷಿತಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಜತೂಕರ್ಣೇ- ಧಾಮಾರ್ಗವಕಲ್ಪೇ- “ಧಾಮಾರ್ಗವಫಲೇಷೂದ್ಧೃತಬೀಜಮಧ್ಯೇಷು ಸಗುಡೋಷಿತಾಃ ಕೋವಿದಾರಾದಿಕಷಾಯಾ ನವ” ಇತಿ| ಗುಲ್ಮಿನಾಂ ಚಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಮನಂ ಹಿತಮೇವ, ತೇನೇಹ ಗುಲ್ಮವಿಷಯತಯಾ ವಮನೋಪದರ್ಶನಂ ನ ವಿರೋಧಿ||೭-೮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ದದ್ಯಾದನ್ನೇನ ಸಂಯುಕ್ತಂ ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗಶಾನ್ತಯೇ||೯||

ದದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕೋಽನ್ನಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಅನ್ನೇ ಚ ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯ ಸಂಯೋಗೇನೈಕೋ ಯೋಗಃ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಚೂರ್ಣೈರ್ವಾಽಪ್ಯುತ್ಪಲಾದೀನಿ ಭಾವಿತಾನಿ ಪ್ರಭೂತಶಃ| ರಸಕ್ಷೀರಯವಾಗ್ವಾದಿತೃಪ್ತೋ ಘ್ರಾತ್ವಾ ವಮೇತ್ ಸುಖಮ್||೧೦||

ಚೂರ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಘ್ರೇಯೇ ಏಕಯೋಗಮಾಹ| ಉತ್ಪಲಾದೀನಾಂ ಚಾತ್ರ ಭೇದೋಽವಿವಕ್ಷಿತಃ ಉತ್ಪಲಸ್ಯೈಕ ಏವ ಘ್ರೇಯಯೋಗಃ| ಅತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸೌಗನ್ಧಿಕಪದ್ಮಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಪ್ರಭೂತಶಶ್ಚೂರ್ಣೈರ್ಭಾವಿತಾನೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೦||

Adhikarana 10 (11-12) · Śloka 12

ಚೂರ್ಣೀಕೃತಸ್ಯ ವರ್ತಿಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಬದರಸಮ್ಮಿತಾಮ್| ವಿನೀಯಾಞ್ಜಲಿಮಾತ್ರೇ ತು ಪಿಬೇದ್ಗೋಽಶ್ವಶಕೃದ್ರಸೇ ||೧೧|| ಪೃಷತರ್ಷ್ಯಕುರಙ್ಗಾಹ್ವಗಜೋಷ್ಟ್ರಾಶ್ವತರಾವಿಕೇ| ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಖರಖಙ್ಗಾನಾಂ ಚೈವಂ ಪೇಯಾ ಶಕೃದ್ರಸೇ ||೧೨||

ಚೂರ್ಣೀಕೃತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಗೋಽಶ್ವಶಕೃದ್ರಸೇ ಇತಿ ದ್ವೌ ಯೋಗೌ| ತಥಾ ಪೃಷತೇತ್ಯಾದಿದಶಯೋಗೈಃ ಸಮಂ ಶಕೃದ್ರಸಯೋಗಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ದ್ವಾದಶ ಶಕೃದ್ಯೋಗಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಪೃಷತಃ ಬಿನ್ದುಚಿತ್ರಿತಹರಿಣಃ; ಋಷ್ಯಃ ನೀಲಾಣ್ಡಃ, ಕುರಙ್ಗಃ ಚಞ್ಚಲಗತಿಃ, ಅಶ್ವತರಃ ವೇಗಸರಃ, ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಃ ಚತುರ್ದಂಷ್ಟ್ರೋ ಮೃಗವಿಶೇಷಃ||೧೧-೧೨||

Adhikarana 11 (13-14) · Śloka 15

ಜೀವಕರ್ಷಭಕೌ ವೀರಾಮಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಂ ಶತಾವರೀಮ್| ಕಾಕೋಲೀಂ ಶ್ರಾವಣೀಂ ಮೇದಾಂ ಮಹಾಮೇದಾಂ ಮಧೂಲಿಕಾಮ್||೧೩|| ಏಕೈಕಶೋಽಭಿಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಸಹ ಧಾಮಾರ್ಗವೇಣ ತೇ| ಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುಕ್ತಾ ಲೇಹಾ ಹೃದ್ದಾಹಕಾಸಿನಾಮ್||೧೪|| ಸುಖೋದಕಾನುಪಾನಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಸಹಿತೇ ಕಫೇ|೧೫|

ಜೀವಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ದಶ ಲೇಹಾನಾಹ| ಮಧೂಲಿಕಾ ‘ಮರ್ಕಟಹಸ್ತ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಾ| ಅತ್ರ ಲೇಹೇಷು ಧಾಮಾರ್ಗವಾದಿತರದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಸಮಾನತ್ವಂ; ಮಧುಶರ್ಕರಯೋಶ್ಚ ತಾವತೀ ಮಾತ್ರಾ ಯಾವತ್ಯಾ ಲೇಹತ್ವಾಪತ್ತಿರ್ಭವತಿ| ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಸಹಿತೇ ಕಫೇ ಇತಿ ಉದ್ಯತೋಷ್ಮಗುಣೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಯುಕ್ತೇ ಕಫೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಾ ಕೃತಂ ಜ್ವರಮಾಹುಃ||೧೩-೧೪||-

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬುರುಯೂಷೇಣ ಕಲ್ಕಃ ಸರ್ವವಿಷಾಪಹಃ||೧೫||

ಧಾನ್ಯೇತ್ಯಾದಿನೈಕಂ ಕಲ್ಕಯೋಗಮಾಹ| ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬರುಕ್ವಾಥ ಏವ ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬುರುಯೂಷಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಜತೂಕಣ “ಧಾನ್ಯತುಮ್ಬುರುರಸೇನ ಕಲ್ಕೋ ವಿಷನುತ್” ಇತಿ||೧೫|

Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 18

ಜಾತ್ಯಾಃ ಸೌಮನಸಾಯಿನ್ಯಾ ರಜನ್ಯಾಶ್ಚೋರಕಸ್ಯ ಚ| ವೃಶ್ಚೀರಸ್ಯ ಮಹಾಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಹೈಮವತಸ್ಯ ಚ||೧೬|| ಬಿಮ್ಬ್ಯಾಃ ಪುನರ್ನವಾಯಾ ವಾ ಕಾಸಮರ್ದಸ್ಯ ವಾ ಪೃಥಕ್ | ಏಕಂ ಧಾಮಾರ್ಗವಂ ದ್ವೇ ವಾ ಕಷಾಯೇ ಪರಿಮೃದ್ಯ ತು||೧೭|| ಪೂತಂ ಮನೋವಿಕಾರೇಷು ಪಿಬೇದ್ವಮನಮುತ್ತಮಮ್|೧೮|

ಜಾತ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕಾದಶಕಷಾಯಯೋಗಾನಾಹ| ಜಾತೀ ಸೌಮನಸ್ಯಾಯಿನೀ, ಅನ್ಯೇ ಯೂಥಿಕಾಂ ವದನ್ತಿ| ವೃಶ್ಚೀರಃ ಶ್ವೇತಪುನರ್ನವಾ| ಮಹಾಸಹಾ ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಮುದ್ಗಮಾಷಪರ್ಣ್ಯೌ| ಹೈಮವತೀ ವಚಾ||೧೬-೧೭||-

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

ತಚ್ಛೃತಕ್ಷೀರಜಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಾಧಿತಂ ವಾ ಫಲಾದಿಭಿಃ||೧೮||

ತಚ್ಛೃತೇತ್ಯಾದಿನೈಕಂ ಘೃತಯೋಗಮಾಹ||೧೮||

Adhikarana 15 (19-20) · Śloka 20

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಪಲ್ಲವೇ ನವ ಚತ್ವಾರಃ ಕ್ಷೀರ ಏಕಃ ಸುರಾಸವೇ| ಕಷಾಯೇ ವಿಂಶತಿಃ ಕಲ್ಕೇ ದಶ ದ್ವೌ ಚ ಶಕೃದ್ರಸೇ||೧೯|| ಅನ್ನ ಏಕಸ್ತಥಾ ಘ್ರೇಯೇ ದಶ ಲೇಹಾಸ್ತಥಾ ಘೃತಮ್| ಕಲ್ಪೇ ಧಾಮಾರ್ಗವಸ್ಯೋಕ್ತಾಃ ಷಷ್ಟಿರ್ಯೋಗಾ ಮಹರ್ಷಿಣಾ||೨೦||

ಪಲ್ಲವೇ ನವೇತ್ಯಾದಿಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವ್ಯುತ್ಕ್ರಮಸಙ್ಗ್ರಹಾಭಿಧಾನಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್| ದಶ ದ್ವೌ ಚೇತಿ ದ್ವಾದಶೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯-೨೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಧಾಮಾರ್ಗವಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಧಾಮಾರ್ಗವಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||