3. ikṣvākukalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 3

અથાત ઇક્ષ્વાકુકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| સિદ્ધં વક્ષ્યામ્યથેક્ષ્વાકુકલ્પં યેષાં પ્રશસ્યતે|૩|

ઉક્તાધ્યાયસમ્બન્ધાદિક્ષ્વાકુકલ્પોઽભિધીયતે| યેષાં પ્રશસ્યતે ઇક્ષ્વાકુકલ્પસ્તાન્ વક્ષ્યામીતિ યોજ્યમ્||૧-૨||-

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

લમ્બાઽથ કટુકાલાબૂસ્તુમ્બી પિણ્ડફલા તથા||૩|| ઇક્ષ્વાકુઃ ફલિની ચૈવ પ્રોચ્યતે તસ્ય કલ્પના|૪|

લમ્બેત્યાદિ પર્યાયકથનમ્||૩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

કાસશ્વાસવિષચ્છર્દિજ્વરાર્તે કફકર્ષિતે||૪|| પ્રતામ્યતિ નરે ચૈવ વમનાર્થં તદિષ્યતે|૫|

તદિષ્યતે ઇતિ ઇક્ષ્વાકુકલ્પનમિષ્યતે||૪||-

Adhikarana 4 (5-10) · Śloka 11

અપુષ્પસ્ય પ્રવાલાનાં મુષ્ટિં પ્રાદેશસમ્મિતમ્||૫|| ક્ષીરપ્રસ્થે શૃતં દદ્યાત્ પિત્તોદ્રિક્તે કફજ્વરે| પુષ્પાદિષુ ચ ચત્વારઃ ક્ષીરે જીમૂતકે યથા||૬|| યોગા હરિતપાણ્ડૂનાં સુરામણ્ડેન પઞ્ચમઃ| ફલસ્વરસભાગં ચ ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમ્||૭|| ઉરઃસ્થિતે કફે દદ્યાત્ સ્વરભેદે ચ પીનસે| જીર્ણે મધ્યોદ્ધૃતે ક્ષીરં પ્રક્ષિપેત્તદ્યદા દધિ||૮|| જાતં સ્યાત્ સકફે કાસે શ્વાસે વમ્યાં ચ તત્ પિબેત્| અજાક્ષીરેણ બીજાનિ ભાવયેત્ પાયયેત્ ચ||૯|| વિષગુલ્મોદરગ્રન્થિગણ્ડેષુ શ્લીપદેષુ ચ| મસ્તુના વા ફલાન્મધ્યં પાણ્ડુકુષ્ઠવિષાર્દિતઃ||૧૦|| તેન તક્રં વિપક્વં વા સક્ષૌદ્રલવણં પિબેત્|૧૧|

અપુષ્પસ્યેત્યાદિના એકઃ ક્ષીરયોગઃ| અપુષ્પસ્યેતિ અનુત્પન્નપુષ્પસ્ય| મુષ્ટિં પ્રાદેશસમ્મિતમિતિ પ્રદેશિન્યા મૂલપર્યન્તકૃતમુષ્ટિપરિમાણમ્; એવં ચ નાત્ર મુષ્ટિશબ્દઃ પલવચનઃ| ક્ષીરપ્રસ્થે શૃતમિતિ વચનાત્ ક્ષીરપ્રસ્થે યથોક્તમાનમિક્ષ્વાકુમાવાપ્ય ચતુર્ગુણં પાનીયં દત્ત્વા ક્ષીરં સાધનીયમ્| પુષ્પાદિષ્વિત્યાદિના ચતુરઃ ક્ષીરયોગાનાહ| જીમૂતકે યથા “પયઃ પુષ્પેઽસ્ય નિર્વૃત્તે ફલે પેયા પયસ્કૃતા| રોમશે ક્ષીરસન્તાનં દધ્યુત્તરમરોમશે” (ક.અ.૨) ઇત્યનેનોક્તં, તથેહાપિ યોગચતુષ્ટયં કરણીયમ્| હરિતેત્યાદિના સુરાયોગમાહ| હરિતપાણ્ડૂનામિક્ષ્વાકુફલાનાં સુરામણ્ડે જીમૂતકવદ્યોગઃ કર્તવ્યઃ; જીમૂતકવિધાનાતિદેશેન “આસુત્ય ચ સુરામણ્ડે મુદિત્વા પ્રસ્રુતં પિબેત્” (ક.અ.૨) ઇતિ ગ્રન્થોક્તવિધાનમિહાપિ ભવતિ| ફલસ્વરસેત્યાદિના ષષ્ઠઃ ક્ષીરયોગોઽભિધીયતે| ત્રિગુણક્ષીરસાધિતમિતિ ત્રિગુણેન ક્ષીરેણ સાધિતં; તચ્ચ ચતુર્ગુણેન તોયેન સાધનીયમ્| ફલશબ્દેનાત્રેક્ષ્વાકુફલમુચ્યતે| જીર્ણે ઇત્યાદિના સપ્તમઃ ક્ષીરયોગઃ| મધ્યોદ્ધૃતે ઇતિ ઉદ્ધૃતમધ્યે| અજાક્ષીરેણેત્યાદિનાઽષ્ટમઃ ક્ષીરયોગઃ| તેન તક્રમિત્યાદિના તક્રયોગઃ| તેનેતિ તુમ્બીફલમધ્યેન||૫-૧૦||-

Adhikarana 5 (11) · Śloka 12

તુમ્બ્યા ફલરસૈઃ શુષ્કૈઃ સપુષ્પૈરવચૂર્ણિતમ્||૧૧|| છર્દયેન્માલ્યમાઘ્રાય ગન્ધસમ્પત્સુખોચિતઃ|૧૨|

તુમ્બ્યા ઇત્યાદિના ઘ્રેયયોગમાહ| ગન્ધસમ્પત્સુખોચિત ઇતિ ગન્ધસમ્પત્ સુગન્ધવત્ત્વં, તયા ગન્ધસમ્પદા સુખમુચિતમભ્યસ્તં યેન સઃ; અવચૂર્ણિતેક્ષ્વાકુફલરસપુષ્પં માલ્યમાઘ્રાયૈવ વમત્યનભ્યસ્તદુર્ગન્ધ ઇતિ ભાવઃ||૧૧||-

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

ભક્ષયેત્ ફલમધ્યં વા ગુડેન પલલેન ચ||૧૨|| ઇક્ષ્વાકુફલતૈલં વા સિદ્ધં વા પૂર્વવદ્ઘૃતમ્|૧૩|

ભક્ષયેદિત્યાદિના વમનયોગમેકમાહ| ફલમધ્યમ્ ઇક્ષ્વાકુફલમધ્યમ્| ઇક્ષ્વાકુફલકલ્કસાધિતં તૈલમિક્ષ્વાકુફલતૈલમ્; અયમેક એવ તૈલયોગઃ| પૂર્વવદિતિ જીમૂતકવત્, તેન “તથા જીમૂતકક્ષીરાત્” (ક.અ.૨) ઇત્યાદિનોક્તવિધાનેન જીમૂતકસ્થાને ઇક્ષ્વાકુફલં દત્ત્વેહ ઘૃતં સાધનીયમ્||૧૨||-

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

પઞ્ચાશદ્દશવૃદ્ધાનિ ફલાદીનાં યથોત્તરમ્||૧૩|| પિબેદ્વિમૃદ્ય બીજાનિ કષાયેષ્વાશતં પૃથક્|૧૪|

પઞ્ચાશદિત્યાદિના ષડ્ વર્ધમાનકયોગાનાહ| પઞ્ચાશદારભ્ય દશકેન વૃદ્ધૈરિક્ષ્વાકુબીજૈઃ શતં પૂરણીયમ્| તેન ષડ્યોગા ભવન્તિ| તાનિ ચ યથાસઙ્ખ્યં મદનફલાદીનાં ષણ્ણામન્યતમકષાયેષ્વાસુત્ય વિમૃદિતાનિ પાતવ્યાનિ | અન્યે તુ દશબીજાદારભ્ય પઞ્ચાશદ્બીજપર્યન્તં દોષાદ્યપેક્ષયા પાતવ્યં; તત્ર મદનાદિકષાયભેદાદેવ યોગભેદ ઇત્યાહુઃ||૧૩||-

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

યષ્ટ્યાહ્વકોવિદારાદ્યૈર્મુષ્ટિમન્તર્નખં પિબેત્||૧૪||

યષ્ટ્યાહ્વેત્યાદિના નવકષાયયોગાનાહ| તત્ર યષ્ટ્યાહ્વમેકં, કોવિદારાદયો મદનકલ્પોક્તા અષ્ટૌ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

કષાયૈઃ કોવિદારાદ્યૈર્માત્રાશ્ચ ફલવત્ સ્મૃતાઃ|૧૫|

કષાયૈરિત્યાદિના મદનફલસદૃશવિધા અષ્ટૌ માત્રાલક્ષિતાઃ પ્રયોગા ઉચ્યન્તે|૧૫|-

Adhikarana 10 (15-18) · Śloka 19

બિલ્વમૂલકષાયેણ તુમ્બીબીજાઞ્જલિં પચેત્||૧૫|| પૂતસ્યાસ્ય ત્રયો ભાગાશ્ચતુર્થઃ ફાણિતસ્ય તુ| સઘૃતો બીજભાગશ્ચ પિષ્ટાનર્ધાંશિકાંસ્તથા ||૧૬|| મહાજાલિનિજીમૂતકૃતવેધનવત્સકાન્| તં લેહં સાધયેદ્દર્વ્યા ઘટ્ટયન્મૃદુનાઽગ્નિના||૧૭|| યાવત્ સ્યાત્તન્તુમત્તોયે પતિતં તુ ન શીર્યતે| તં લિહન્માત્રયા લેહં પ્રમથ્યાં ચ પિબેદનુ||૧૮|| કલ્પ એષોઽગ્નિમન્થાદૌ ચતુષ્કે પૃથગુચ્યતે|૧૯|

બિલ્વેત્યાદિના એકો લેહઃ, તથા ‘કલ્પ’ ઇત્યાદિના ચત્વારો લેહા અન્તે દ્રષ્ટવ્યાઃ, એવં પઞ્ચ લેહાઃ| અઞ્જલિઃ પલચતુષ્ટયમ્| અત્ર ચ “તતશ્ચ કુડવં યાવત્તોયમષ્ટગુણં ભવેત્” ઇતિ વચનાદ્બિલ્વમૂલકષાયસ્યાષ્ટાવઞ્જલયો દેયાઃ, તતશ્ચતુર્ભાગાવશેષેણ કુડવદ્વયમ્| ફાણિતમ્ અર્ધશૃત ઇક્ષુરસઃ| ‘ચતુર્થઃ ફાણિતસ્ય ચ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘ત્રયસ્ત્રિકટુકસ્ય ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| સઘૃત ઇતિ ઘૃતસ્યૈકો ભાગઃ| અર્ધાંશિકાનિતિ એકભાગાર્ધમાનાન્ પ્રત્યેકં મહાજાલિન્યાદીન્| મહાજાલિની પીતકોષાતકી, કૃતવેધનઃ ઘોષકભેદઃ ‘જ્યોત્સ્નિકા” ઇતિ ખ્યાતઃ| યાવત્ સ્યાત્તન્તુમદિત્યાદિના લેહપાકલક્ષણમાહ; એતચ્ચ લક્ષણં લેહાન્તરેષ્વપિ પાચનીયેષુ જ્ઞેયમ્| ન શીર્યતે ન વિસ્તીર્યતે| પ્રમથ્યાં ચ પિબેદન્વિતિ અતીસારચિકિત્સિતે “પિપ્પલી નાગરં ધાન્યં” (ચિ.અ.૧૯) ઇત્યાદિનોક્તપ્રમથ્યાનાં મધ્યેઽન્યતમપ્રમથ્યાકૃતં કષાયં પિબેદિત્યર્થઃ| ‘પ્રમથ્યાં ચ’ ઇત્યસ્ય સ્થાને કેચિત્ ‘મન્થં ચાપિ’ ઇતિ પઠન્તિ| અગ્નિમન્થાદાવિતિ પ્રત્યેકમગ્નિમન્થ-સ્યોનાક-પાટલા-ગમ્ભારીમૂલચતુષ્કં પઞ્ચમૂલકથનપ્રસ્તાવે રસાયને કથિતમ્||૧૫-૧૮||-

Adhikarana 11 (19) · Śloka 20

શક્તુભિર્વા પિબેન્મન્થં તુમ્બીસ્વરસભાવિતૈઃ||૧૯|| કફજેઽથ જ્વરે કાસે કણ્ઠરોગેષ્વરોચકે|૨૦|

શક્તુભિરિત્યાદિનૈકો મન્થયોગઃ||૧૯||-

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ગુલ્મે મેહે પ્રસેકે ચ કલ્કં માંસરસૈઃ પિબેત્| નરઃ સાધુ વમત્યેવં ન ચ દૌર્બલ્યમશ્નુતે||૨૦||

ગુલ્મે જ્વર ઇત્યાદિના રસૈકયોગમાહ| કલ્કમ્ ઇક્ષ્વાકુબીજકલ્કમ્||૨૦||

Adhikarana 13 (21-23) · Śloka 23

તત્ર શ્લોકાઃ- પયસ્યષ્ટૌ સુરામણ્ડ-મસ્તુ-તક્રેષુ ચ ત્રયઃ| ઘ્રેયં સપલલં તૈલં વર્ધમાનાઃ ફલેષુ ષટ્||૨૧|| ઘૃતમેકં કષાયેષુ નવાન્યે મધુકાદિષુ| અષ્ટૌ વર્તિક્રિયા લેહાઃ પઞ્ચ મન્થો રસસ્તથા||૨૨|| યોગા ઇક્ષ્વાકુકલ્પે તે ચત્વારિંશચ્ચ પઞ્ચ ચ| ઉક્તા મહર્ષિણા સમ્યક્ પ્રજાનાં હિતકામ્યયા||૨૩||

પયસ્યષ્ટાવિત્યાદિસઙ્ગ્રહાર્થો વ્યાકૃત એવ| અત્ર ફલેષ્વિતિ મદનફલાદિષુ| ઘૃતં યદ્યપિ વર્ધમાનપૂર્વપઠિતં, તથાઽપિ છન્દોનુરોધાદિહ પશ્ચાત્ પઠિતમ્||૨૧-૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને ઇક્ષ્વાકુકલ્પો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને ઇક્ષ્વાકુકલ્પો નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||