2. jīmūtakakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જીમૂતકકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

મદનકલ્પાનન્તરમનપાયિત્વેનેક્ષ્વાક્વાદિદ્રવ્યેભ્યઃ પ્રાધાન્યાજ્જીમૂતકસ્ય જીમૂતકલ્પોઽભિધીયતે| એવં યથાયથૈષામનપાયિત્વપ્રકર્ષઃ, તથા તથા પૂર્વનિવેશનં જ્ઞેયમ્| તેનાપરવમનકલ્પાનામપ્યધ્યાયસમ્બન્ધોઽત્રૈવોક્તો જ્ઞેયઃ| મદનફલસ્ય સ્નેહસ્વેદાદિપૂર્વકત્વવદિહાપિ ક્રમોઽતિદેશાદુન્નેતવ્યઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

કલ્પં જીમૂતકસ્યેમં ફલપુષ્પાશ્રયં શુણુ| ગરાગરી ચ વેણી ચ તથા સ્યાદ્દેવતાડકઃ||૩||

ફલપુષ્પાશ્રયમિતિ વચનેન જીમૂતસ્ય પત્રનાલાદિષુ વમનપ્રયોગં નિષેધયતિ| ગરાગરી ચેત્યાદિ પર્યાયકથનમ્| જીમૂતઃ પીતઘોષકઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

જીમૂતકં ત્રિદોષઘ્નં યથાસ્વૌષધકલ્પિતમ્| પ્રયોક્તવ્યં જ્વરશ્વાસહિક્કાદ્યેષ્વામયેષુ ચ||૪||

ત્રિદોષઘ્નમિતિ યથાસ્વં વાતહરાદિદ્રવ્યયુક્તં, તથા વાતાદિહરદ્રવ્યકલ્પિતં ચ સત્ ત્રિદોષઘ્નં ભવતિ| હિક્કાદ્યેષ્વિતિ આદ્યશબ્દેન કાસાદીનામુરોગતદોષજન્યાનાં ગ્રહણમ્||૪||

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

યથોક્તગુણયુક્તાનાં દેશજાનાં યથાવિધિ| પયઃ પુષ્પેઽસ્ય, નિર્વૃત્તે ફલે પેયા પયસ્કૃતા||૫|| લોમશે ક્ષીરસન્તાનં, દધ્યુત્તરમલોમશે| શૃતે પયસિ દધ્યમ્લં જાતં હરિતપાણ્ડુકે||૬|| જીર્ણાનાં ચ સુશુષ્કાણાં ન્યસ્તાનાં ભાજને શુચૌ| ચૂર્ણસ્ય પયસા શુક્તિં વાતપિત્તાર્દિતઃ પિબેત્||૭||

યથોક્તયુક્તગુણયુક્તાનામિતિ કાલજત્વ-સમ્પૂર્ણરસત્વાદિગુણયુક્તાનિ મદનફલોક્તગુણદ્વારાઽનુસર્તવ્યાનિ| દેશજાનામિતિ મદનકલ્પોક્તપ્રશસ્તભૂમિજાતાનામ્| યથાવિધીતિ મદનકલ્પોક્તવિધાનગૃહીતાનામ્| પયઃ પુષ્પે ઇત્યેકો યોગઃ| નિર્વૃત્તે ઇત્યાદિકો દ્વિતીયો યોગઃ| નિર્વૃત્તે ઇતિ ઉત્પન્નમાત્રે ફલે, તત્ર ફલૈઃ ક્ષીરં સાધયિત્વા તેન ક્ષીરેણ પેયા સાધનીયા| રોમશે ઇત્યાદિ તૃતીયઃ| રોમશે ઇતિ ઉપગતરોમ્ણિ ફલે, અત્રાપિ રોમશફલસાધિતક્ષીરાત્ સન્તાનિકા જ્ઞેયા| દધ્યુત્તરમિત્યાદિકશ્ચતુર્થો યોગઃ, અત્રાપ્યુપગતરોમાવસ્થફલસાધિતક્ષીરસમ્ભૂતદધિસરો જ્ઞેયઃ| શૃતે પયસીત્યાદિકઃ પઞ્ચમઃ| દધ્યમ્લમિતિ અમ્લાવસ્થં દધિ જાતમ્| હરિતપાણ્ડુકે ઇતિ હરિતપાણ્ડ્વવસ્થાપ્રાપ્તે જીમૂતકફલે| જીર્ણાનામિત્યાદિકઃ ષષ્ઠઃ ક્ષીરયોગઃ| એતે ચ યોગાઃ ક્ષીરસમ્બન્ધેન અવિધીયમાનક્ષીરાકારા અપિ ક્ષીરપ્રયોગત્વેનૈવ સઙ્ગ્રહે ‘ષટ્ ક્ષીરે’ ઇત્યનેન સઙ્ગ્રહીતવ્યાઃ||૫-૭||

Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 11

આસુત્ય ચ સુરામણ્ડે મૃદિત્વા પ્રસ્રુતં પિબેત્| કફજેઽરોચકે કાસે પાણ્ડુરોગે સયક્ષ્મણિ||૮|| દ્વે ચાપોથ્યાથવા ત્રીણિ ગુડૂચ્યા મધુકસ્ય વા| કોવિદારાદિકાનાં વા નિમ્બસ્ય કુટજસ્ય વા||૯|| કષાયેષ્વાસુતં પૂત્વા તેનૈવ વિધિના પિબેત્| અથવાઽઽરગ્વધાદીનાં સપ્તાનાં પૂર્વવત્ પિબેત્||૧૦|| એકૈકસ્ય કષાયેણ પિત્તશ્લેષ્મજ્વરાર્દિતઃ|૧૧|

આસુત્યેત્યાદિના મદિરાયોગ એક ઉચ્યતે| આસુત્યેતિ નિશાપર્યુષિતં કૃત્વા| અત્ર યોગે પક્વજીમૂતકફલમેવાધિકૃતં; તથા, ઉત્તરયોગેષ્વપિ પક્વમેવ ફલમધિકૃતં જ્ઞેયં, “ફલં પર્યાગતં ગ્રાહ્યં” ઇત્યૌત્સર્ગિકવચનાત્| દ્વે ચેત્યાદિના દ્વાદશકષાયભેદાદ્ દ્વાદશયોગા ઉચ્યન્તે| તેનૈવ વિધિનેતિ મદનકલ્પોક્તેન સાધનવિધિના| અથવેત્યાદૌ આરગ્વધાદિસપ્તદ્રવ્યકષાયભેદાત્ સપ્તયોગા ભવન્તિ| આરગ્વધાદયઃ આરગ્વધ-વૃક્ષક-સ્વાદુકણ્ટક-પાઠા-પાટલિ-શાર્ઙ્ગેષ્ટા-મૂર્વાઃ (ક.અ.૧) પૂર્વાધ્યાયોક્તાઃ||૮-૧૦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 11

માત્રાઃ સ્યુઃ ફલવચ્ચાષ્ટૌ કોલમાત્રાસ્તુ તા મતાઃ||૧૧||

માત્રાઃ સ્યુરિત્યાદિનાઽષ્ટૌ માત્રાયોગાનાહ| ફલવદિતિ મદનફલે યથા અષ્ટૌ માત્રાયોગા ઉક્તાસ્તથેહાપિ કર્તવ્યાઃ, વિશેષતસ્તુ એતાઃ કોલમાત્રાઃ કર્તવ્યાઃ, ન તુ ફલવદ્ધરીતક્યાદિપ્રમાણાઃ કર્તવ્યા ઇત્યર્થઃ||૧૧||

Adhikarana 7 (12) · Śloka 12

જીવકર્ષભકેક્ષૂણાં શતાવર્યા રસેન વા| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરે દદ્યાદ્વાતપિત્તજ્વરેઽથવા||૧૨||

જીવકેત્યાદિના ચતુરો યોગાઃ પાનસાધનકષાયભેદાત્||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 13

તથા જીમૂતકક્ષીરાત્ સમુત્પન્નં પચેદ્ઘૃતમ્| ફલાદીનાં કષાયેણ શ્રેષ્ઠં તદ્વમનં મતમ્||૧૩||

તથેત્યાદિના ઘૃતયોગમેકમાહ||૧૩||

Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15

તત્ર શ્લોકૌ- ષટ્ ક્ષીરે મદિરામણ્ડે એકો દ્વાદશ ચાપરે| સપ્ત ચારગ્વધાદીનાં કષાયેઽષ્ટૌ ચ વર્તિષુ||૧૪|| જીવકાદિષુ ચત્વારો ઘૃતં ચૈકં પ્રકીર્તિતમ્| કલ્પે જીમૂતકાનાં ચ યોગાસ્ત્રિંશન્નવાધિકાઃ||૧૫||

ષટ્ ક્ષીરે ઇત્યાદિના સઙ્ગ્રહાર્થો વ્યાકૃત એવ યથાસ્થાનમ્||૧૪-૧૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને જીમૂતકકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં કલ્પસ્થાને જીમૂતકકલ્પો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||