Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō jīmūtakakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो जीमूतककल्पं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
madanakalpānantaramanapāyitvēnēkṣvākvādidravyēbhyaḥ prādhānyājjīmūtakasya jīmūtakalpō'bhidhīyatē| ēvaṁ yathāyathaiṣāmanapāyitvaprakarṣaḥ, tathā tathā pūrvanivēśanaṁ jñēyam| tēnāparavamanakalpānāmapyadhyāyasambandhō'traivōktō jñēyaḥ| madanaphalasya snēhasvēdādipūrvakatvavadihāpi kramō'tidēśādunnētavyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
kalpaṁ jīmūtakasyēmaṁ phalapuṣpāśrayaṁ śuṇu|
garāgarī ca vēṇī ca tathā syāddēvatāḍakaḥ||3||
View original
कल्पं जीमूतकस्येमं फलपुष्पाश्रयं शुणु|
गरागरी च वेणी च तथा स्याद्देवताडकः||३||
phalapuṣpāśrayamiti vacanēna jīmūtasya patranālādiṣu vamanaprayōgaṁ niṣēdhayati| garāgarī cētyādi paryāyakathanam| jīmūtaḥ pītaghōṣakaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
jīmūtakaṁ tridōṣaghnaṁ yathāsvauṣadhakalpitam|
prayōktavyaṁ jvaraśvāsahikkādyēṣvāmayēṣu ca||4||
View original
जीमूतकं त्रिदोषघ्नं यथास्वौषधकल्पितम्|
प्रयोक्तव्यं ज्वरश्वासहिक्काद्येष्वामयेषु च||४||
tridōṣaghnamiti yathāsvaṁ vātaharādidravyayuktaṁ, tathā vātādiharadravyakalpitaṁ ca sat tridōṣaghnaṁ bhavati| hikkādyēṣviti ādyaśabdēna kāsādīnāmurōgatadōṣajanyānāṁ grahaṇam||4||
Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7
yathōktaguṇayuktānāṁ dēśajānāṁ yathāvidhi|
payaḥ puṣpē'sya, nirvr̥ttē phalē pēyā payaskr̥tā||5||
lōmaśē kṣīrasantānaṁ, dadhyuttaramalōmaśē|
śr̥tē payasi dadhyamlaṁ jātaṁ haritapāṇḍukē||6||
jīrṇānāṁ ca suśuṣkāṇāṁ nyastānāṁ bhājanē śucau|
cūrṇasya payasā śuktiṁ vātapittārditaḥ pibēt||7||
View original
यथोक्तगुणयुक्तानां देशजानां यथाविधि|
पयः पुष्पेऽस्य, निर्वृत्ते फले पेया पयस्कृता||५||
लोमशे क्षीरसन्तानं, दध्युत्तरमलोमशे|
शृते पयसि दध्यम्लं जातं हरितपाण्डुके||६||
जीर्णानां च सुशुष्काणां न्यस्तानां भाजने शुचौ|
चूर्णस्य पयसा शुक्तिं वातपित्तार्दितः पिबेत्||७||
yathōktayuktaguṇayuktānāmiti kālajatva-sampūrṇarasatvādiguṇayuktāni madanaphalōktaguṇadvārā'nusartavyāni| dēśajānāmiti madanakalpōktapraśastabhūmijātānām| yathāvidhīti madanakalpōktavidhānagr̥hītānām| payaḥ puṣpē ityēkō yōgaḥ| nirvr̥ttē ityādikō dvitīyō yōgaḥ| nirvr̥ttē iti utpannamātrē phalē, tatra phalaiḥ kṣīraṁ sādhayitvā tēna kṣīrēṇa pēyā sādhanīyā| rōmaśē ityādi tr̥tīyaḥ| rōmaśē iti upagatarōmṇi phalē, atrāpi rōmaśaphalasādhitakṣīrāt santānikā jñēyā| dadhyuttaramityādikaścaturthō yōgaḥ, atrāpyupagatarōmāvasthaphalasādhitakṣīrasambhūtadadhisarō jñēyaḥ| śr̥tē payasītyādikaḥ pañcamaḥ| dadhyamlamiti amlāvasthaṁ dadhi jātam| haritapāṇḍukē iti haritapāṇḍvavasthāprāptē jīmūtakaphalē| jīrṇānāmityādikaḥ ṣaṣṭhaḥ kṣīrayōgaḥ| ētē ca yōgāḥ kṣīrasambandhēna avidhīyamānakṣīrākārā api kṣīraprayōgatvēnaiva saṅgrahē ‘ṣaṭ kṣīrē’ ityanēna saṅgrahītavyāḥ||5-7||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 11
āsutya ca surāmaṇḍē mr̥ditvā prasrutaṁ pibēt|
kaphajē'rōcakē kāsē pāṇḍurōgē sayakṣmaṇi||8||
dvē cāpōthyāthavā trīṇi guḍūcyā madhukasya vā|
kōvidārādikānāṁ vā nimbasya kuṭajasya vā||9||
kaṣāyēṣvāsutaṁ pūtvā tēnaiva vidhinā pibēt|
athavā''ragvadhādīnāṁ saptānāṁ pūrvavat pibēt||10||
ēkaikasya kaṣāyēṇa pittaślēṣmajvarārditaḥ|11|
View original
आसुत्य च सुरामण्डे मृदित्वा प्रस्रुतं पिबेत्|
कफजेऽरोचके कासे पाण्डुरोगे सयक्ष्मणि||८||
द्वे चापोथ्याथवा त्रीणि गुडूच्या मधुकस्य वा|
कोविदारादिकानां वा निम्बस्य कुटजस्य वा||९||
कषायेष्वासुतं पूत्वा तेनैव विधिना पिबेत्|
अथवाऽऽरग्वधादीनां सप्तानां पूर्ववत् पिबेत्||१०||
एकैकस्य कषायेण पित्तश्लेष्मज्वरार्दितः|११|
āsutyētyādinā madirāyōga ēka ucyatē| āsutyēti niśāparyuṣitaṁ kr̥tvā| atra yōgē pakvajīmūtakaphalamēvādhikr̥taṁ; tathā, uttarayōgēṣvapi pakvamēva phalamadhikr̥taṁ jñēyaṁ, “phalaṁ paryāgataṁ grāhyaṁ” ityautsargikavacanāt| dvē cētyādinā dvādaśakaṣāyabhēdād dvādaśayōgā ucyantē| tēnaiva vidhinēti madanakalpōktēna sādhanavidhinā| athavētyādau āragvadhādisaptadravyakaṣāyabhēdāt saptayōgā bhavanti| āragvadhādayaḥ āragvadha-vr̥kṣaka-svādukaṇṭaka-pāṭhā-pāṭali-śārṅgēṣṭā-mūrvāḥ (ka.a.1) pūrvādhyāyōktāḥ||8-10||-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 11
mātrāḥ syuḥ phalavaccāṣṭau kōlamātrāstu tā matāḥ||11||
View original
मात्राः स्युः फलवच्चाष्टौ कोलमात्रास्तु ता मताः||११||
mātrāḥ syurityādinā'ṣṭau mātrāyōgānāha| phalavaditi madanaphalē yathā aṣṭau mātrāyōgā uktāstathēhāpi kartavyāḥ, viśēṣatastu ētāḥ kōlamātrāḥ kartavyāḥ, na tu phalavaddharītakyādipramāṇāḥ kartavyā ityarthaḥ||11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
jīvakarṣabhakēkṣūṇāṁ śatāvaryā rasēna vā|
pittaślēṣmajvarē dadyādvātapittajvarē'thavā||12||
View original
जीवकर्षभकेक्षूणां शतावर्या रसेन वा|
पित्तश्लेष्मज्वरे दद्याद्वातपित्तज्वरेऽथवा||१२||
jīvakētyādinā caturō yōgāḥ pānasādhanakaṣāyabhēdāt||12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 13
tathā jīmūtakakṣīrāt samutpannaṁ pacēdghr̥tam|
phalādīnāṁ kaṣāyēṇa śrēṣṭhaṁ tadvamanaṁ matam||13||
View original
तथा जीमूतकक्षीरात् समुत्पन्नं पचेद्घृतम्|
फलादीनां कषायेण श्रेष्ठं तद्वमनं मतम्||१३||
tathētyādinā ghr̥tayōgamēkamāha||13||
Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15
tatra ślōkau- ṣaṭ kṣīrē madirāmaṇḍē ēkō dvādaśa cāparē|
sapta cāragvadhādīnāṁ kaṣāyē'ṣṭau ca vartiṣu||14||
jīvakādiṣu catvārō ghr̥taṁ caikaṁ prakīrtitam|
kalpē jīmūtakānāṁ ca yōgāstriṁśannavādhikāḥ||15||
View original
तत्र श्लोकौ- षट् क्षीरे मदिरामण्डे एको द्वादश चापरे|
सप्त चारग्वधादीनां कषायेऽष्टौ च वर्तिषु||१४||
जीवकादिषु चत्वारो घृतं चैकं प्रकीर्तितम्|
कल्पे जीमूतकानां च योगास्त्रिंशन्नवाधिकाः||१५||
ṣaṭ kṣīrē ityādinā saṅgrahārthō vyākr̥ta ēva yathāsthānam||14-15||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē kalpasthānē jīmūtakakalpō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते कल्पस्थाने जीमूतककल्पो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ kalpasthānē jīmūtakakalpō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||