6. kr̥tavēdhanakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કૃતવેધનકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

વમનકલ્પપારિશેષ્યાત્ કૃતવેધનકલ્પોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

કૃતવેધનનામાનિ કલ્પં ચાસ્ય નિબોધત| ક્ષ્વેડઃ કોશાતકી ચોક્તં મૃદઙ્ગફલમેવ ચ||૩|| અત્યર્થકટુતીક્ષ્ણોષ્ણં ગાઢેષ્વિષ્ટં ગદેષુ ચ| કુષ્ઠપાણ્ડ્વામયપ્લીહશોફગુલ્મગરાદિષુ||૪||

ગાઢેષ્વિતિ અત્યર્થગાઢેષુ કુષ્ઠાદિષુ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ક્ષીરાદિ કુસુમાદીનાં સુરા ચૈતેષુ પૂર્વવત્|૫|

ક્ષીરાદીત્યાદિના ક્ષીરયોગા ઉચ્યન્તે| ક્ષીરયોગચતુષ્ટયં મદિરાયોગં ચ જીમૂતકકલ્પવિધાનાતિદેશેનાહ| ક્ષીરાદિશબ્દેન ક્ષીરકૃતપેયા-ક્ષીરસન્તાનિકા-દધ્યુત્તરાણાં ગ્રહણમ્| એતે ચ સઙ્ગ્રહેઽક્ષીરરૂપા અપિ ક્ષીરવિકારતયા ક્ષીરશબ્દેનૈવ ગૃહીતાઃ ‘ક્ષીરે દ્વૌ દ્વૌ’ ઇતિ વચનેન| કુસુમાદીનામિતિ કૃતવેધનસ્ય પુષ્પાદીનાં “પયઃ પુષ્પેઽસ્ય નિર્વૃત્તે ફલે પેયા પયસ્કૃતા| લોમશે ક્ષીરસન્તાનં દધ્યુત્તરમલોમશે” (ક.અ.૨) ઇતિ જીમૂતકવિધાનોક્તાનામ્| સુરા ચૈતેષુ પૂર્વવદિતિ યથા જીમૂતકકલ્પવિધાનેન ક્ષીરાદયઃ કર્તવ્યાસ્તથા સુરા ચ કર્તવ્યા|૫|

Adhikarana 4 (5-7) · Śloka 7

સુશુષ્કાણાં તુ જીર્ણાનામેકં દ્વે વા યથાબલમ્||૫|| કષાયૈર્મધુકાદીનાં નવભિઃ ફલવત્ પિબેત્| ક્વાથયિત્વા ફલં તસ્ય પૂત્વા લેહં નિધાપયેત્||૬|| કૃતવેધનકલ્કાંશં ફલાદ્યર્ધાંશસંયુતમ્ | પૃથક્ ચારગ્વધાદીનાં ત્રયોદશભિરાસુતમ્||૭||

સુશુષ્કાણામિત્યાદિના નવ કષાયયોગાનાહ| ફલવદિતિ મદનફલં યથા યષ્ટીમધુકાદિભિઃ પીયતે, તથૈતદપિ પાતવ્યમિત્યર્થઃ| એકે નવકષાયપ્રયોગેષુ શેષવિધિપ્રત્યાયકં લેહં પઠન્તિ- “ક્વાથયિત્વા રસં તસ્ય પૂત્વા લેહં નિધાપયેત્” ઇત્યાદિ, તચ્ચ સઙ્ગતાર્થમ્| ઉક્તં ચ જતૂકર્ણે- “અત્ર જીર્ણબીજાનાં મદનફલવત્ કષાયૈર્લેહા ભવન્તિ નવ” ઇતિ| પૃથગિત્યાદિના ત્રયોદશ કષાયયોગાનાહ| એવં દ્વાવિંશતિઃ કષાયયોગા ભવન્તિ| આરગ્વધાદયસ્ત્રયોદશ મદનકલ્પે “આરગ્વધવૃક્ષક ...” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિના ગુડૂચ્યન્તેનોક્તા જ્ઞેયાઃ||૫-૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

શાલ્મલીમૂલચૂર્ણાનાં પિચ્છાભિર્દશભિસ્તથા|૮|

શાલ્મલીત્યાદિના દશ પિચ્છાયોગાનાહ| શાલ્મલીમૂલમાદિઃ યેષાં તે શાલ્મલીમૂલાઃ શાલ્મલ્યાદયો વિમાનપઠિતા દશ શાલ્મલીશાલ્મલકભદ્રપર્ણ્યેલાપર્ણ્યુપોદિકોદ્દાલધન્વનરાજાદનોપચિત્રાગોપ્યન્તાઃ (વિ.અ.૮); એષાં ચૂર્ણાનાં પિચ્છાભિર્યુક્ત્યા કૃતત્વેનૈવ દશ યોગા જ્ઞેયાઃ| શાલ્મલકઃ શાલ્મલીભેદઃ, રોહિતકો વા; ભદ્રપર્ણી ગમ્ભારી; એલાપર્ણી નાગબલા, અહિંસ્રેત્યન્યે; રાજાદનાં ક્ષીરિકા, ઉપચિત્રા દન્તી, ગોપી સારિવા|૮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

વર્તિક્રિયાઃ ષટ્ ફલવત્, ફલાદીનાં ઘૃતં તથા||૮||

વર્તિક્રિયાઃ ષટ્ ફલવદિતિ “ફલપિપ્પલીચૂર્ણાનિ પૂર્વવત્” (ક.અ.૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન યા વર્તિક્રિયા ઉક્તા મદનકલ્પે, તદ્વદિહાપિ કૃતવેધનચૂર્ણાનાં ષડ્વર્તિક્રિયાઃ કર્તવ્યાઃ| ફલાદીનાં ઘૃતં તથેત્યનેન કૃતવેધનસાધિતક્ષીરાદુત્થિતં નવનીતં ફલાદિકષાયેણ સાધનીયં મદનફલઘૃતવદિત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

કોશાતકાનિ પઞ્ચાશત્ કોવિદારરસે પચેત્| તં કષાયં ફલાદીનાં કલ્કૈર્લેહં પુનઃ પચેત્||૯|| ક્ષ્વેડસ્ય તત્ર ભાગઃ સ્યાચ્છેષાણ્યર્ધાંશિકાનિ તુ| કષાયૈઃ કોવિદારાદ્યૈરેવં તત્ કલ્પયેત્ પૃથક્||૧૦||

કોશાતકાનીત્યાદિ| અત્રૈવ ક્વાથપાદિકે કલ્કે કર્તવ્યે ક્ષ્વેડસ્ય પૂર્ણો ભાગો દેયઃ, ફલાદીનાં ચ પ્રત્યેકં ક્ષ્વેડાદર્ધભાગિકત્વમ્||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

કષાયેષુ ફલાદીનામાનૂપં પિશિતં પૃથક્| કોશાતક્યા સમં પક્ત્વા રસં સલવણં પિબેત્||૧૧|| ફલાદિપિપ્પલીતુલ્યં તદ્વત્ ક્ષ્વેડરસં પિબેત્|૧૨|

કષાયેષ્વિત્યાદિના સપ્ત માંસયોગાનાહ| સમમિતિ કોશાતકીતુલ્યં માંસમ્| અત્ર પિબેદિત્યન્તેન ષણ્માંસરસાઃ, ફલાદીત્યનેન ચૈકઃ| ફલાદિપિપ્પલીતુલ્યં તદ્વદિત્યનેન ફલાદિભિઃ સમં માંસમ્| તદ્વદિતિ વચનાત્ કોશાતક્યાઃ કષાયેણ સાધનીયમ્||૧૧||-

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

ક્ષ્વેડં કાસી પિબેત્ સિદ્ધં મિશ્રમિક્ષુરસેન ચ||૧૨||

ઇક્ષુરસયોગમેકમાહ- ક્ષ્વેડમિત્યાદિ| સિદ્ધમિતિ ઇક્ષુરસેન મિશ્રિતં સત્ સાધિતં પિબેદિત્યર્થઃ ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “ક્ષ્વેડમિક્ષુરસે શૃતમ્” ઇતિ||૧૨||

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 14

તત્ર શ્લોકૌ- ક્ષીરે દ્વૌ દ્વૌ સુરા ચૈકા ક્વાથા દ્વાવિંશતિસ્તથા| દશ પિચ્છા ઘૃતં ચૈકં ષટ્ ચ વર્તિક્રિયાઃ શુભાઃ||૧૩|| લેહેઽષ્ટૌ સપ્ત માંસે ચ યોગ ઇક્ષુરસેઽપરઃ| કૃતવેધનકલ્પેઽસ્મિન્ ષષ્ટિર્યોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ||૧૪||

ક્ષીરે દ્વૌ દ્વાવિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| દ્વૌ દ્વાવિતિ ચત્વારઃ||૧૩-૧૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને કૃતવેધનકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં કલ્પસ્થાને કૃતવેધનકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||