1. madanakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ മദനകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

ചികിത്സിതസ്ഥാനേ തു തത്ര തത്ര വിഹിതവമനവിരേചനയോഃ പ്രയോഗാന് വിസ്തരേണാഭിധാതും ചികിത്സാധികൃതയോഗസ്ഥാനരൂപകല്പസ്ഥാനമുച്യതേ| യദ്യപി ചികിത്സായാം ബസ്തേരപി പ്രതിപാദിതത്വാദ്ബസ്ത്യഭിധായകം സിദ്ധിസ്ഥാനമപി ചികിത്സാങ്ഗതയാऽഭിധാതവ്യം, തഥാऽപി പഞ്ചകര്മണാമൌത്സര്ഗികപ്രവൃത്തൌ വമനവിരേചനപൂര്വികൈവ ബസ്തികര്മപ്രവൃത്തിര്ഭവതീതി കൃത്വാ വമനവിരേചനാഭിധായകം കല്പസ്ഥാനമേവ ബസ്ത്യഭിധായകസിദ്ധിസ്ഥാനാദഗ്രേऽഭിധീയതേ| വമനവിരേചനാനാം കല്പാസ്തിഷ്ഠന്ത്യസ്മിന്നിതി കല്പസ്ഥാനമ്| കല്പാഭിധാനേऽപി വിരേചനസ്യൌത്സര്ഗികപ്രവൃത്തൌ വമനപൂര്വികൈവ പ്രവൃത്തിര്ഭവതീതി വമനപൂര്വകത്വാദ്വിരേചനസ്യ വമനകല്പാ ഏവാഗ്രേऽഭിധാതവ്യാഃ| വമനകല്പേഷ്വപി വമനദ്രവ്യശ്രേഷ്ഠത്വാന്മദനഫലസ്യൈവാദൌ കല്പോऽഭിധീയതേ; ശ്രേഷ്ഠത്വം ച മദനഫലസ്യ ‘വമനദ്രവ്യാണാം മദനഫലാനി ശ്രേഷ്ഠതമാന്യാചക്ഷതേऽനപായിത്വാത്’ ഇത്യനേനാത്രൈവ വക്ഷ്യതി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

അഥ ഖലു വമനവിരേചനാര്ഥം വമനവിരേചനദ്രവ്യാണാം സുഖോപഭോഗതമൈഃ സഹാന്യൈര്ദ്രവ്യൈര്വിവിധൈഃ കല്പനാര്ഥം ഭേദാര്ഥം വിഭാഗാര്ഥം ചേത്യര്ഥഃ , തദ്യോഗാനാം ച ക്രിയാവിധേഃ സുഖോപായസ്യ സമ്യഗുപകല്പനാര്ഥം കല്പസ്ഥാനമുപദേക്ഷ്യാമോऽഗ്നിവേശ!||൩||

കല്പാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- അഥ ഖല്വിത്യാദി| അഥശബ്ദഃ പ്രാക്പ്രസ്തുതേ| ഖലുശബ്ദഃ പ്രകാശനേ| വമനവിരേചനാര്ഥമിതി വമനനിമിത്തം വിരേചനനിമിത്തം ച| വമനവിരേചനദ്രവ്യാണാമിതി മദനഫലാദിത്രിവൃദാദീനാമ്| അന്യൈരിതി സുരാസൌവീരകാദ്യൈഃ കോവിദാരാദിപ്രകാരൈശ്ച| അന്യൈരിത്യസ്യ വിശേഷണം- സുഖോപഭോഗതമൈരിതി| അത്ര സുഖായോപഭോഗോ യേഷാം തേ സുഖോപഭോഗാഃ, ന തദാത്വസുഖ ഉപഭോഗോ യേഷാം തേ സുഖോപഭോഗാഃ, തഥാഹി തദാത്വേऽസുഖോപഭോഗാനാം കോവിദാരാദീനാമഗ്രഹണം സ്യാത്| കല്പനാര്ഥമിതി പദസ്യ ക്രിയയാ സമ്ബന്ധമദര്ശയിത്വൈവ തദ്വ്യാഖ്യാനപ്രത്യയനാര്ഥം വ്യാകരോതി ഭേദാര്ഥം വിഭാഗാര്ഥം ചേത്യര്ഥ ഇതി; തത്ര ഭേദാര്ഥമിതി വമനവിരേചനദ്രവ്യപ്രയോഗഭേദാര്ഥം, തേ ച പ്രയോഗഭേദാഃ “ത്രയസ്ത്രിംശദ്യോഗശതം പ്രണീതം ഫലേഷു” (സൂ.അ.൪) ഇത്യാദികാഃ; വിഭാഗാര്ഥമിതി അത്ര ‘ഫലപിപ്പലീനാം ദ്വൌ ഭാഗൌ കോവിദാരാദികഷായേണ’, ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണദ്രവ്യവിഭാഗാര്ഥമ്| ഉപോദ്ഘാതം സമാപ്യ പ്രകൃതമാഹ- തദ്യോഗാനാമിതി; വമനവിരേചനദ്രവ്യപ്രയോഗാണമ്| ക്രിയായാ ഇതികര്തവ്യതായാ വിധിഃ ക്രിയാവിധിഃ, സ്വരസാദിരൂപതയാ കരണാനീതി യാവത്; തസ്യ ക്രിയാവിധേര്വിശേഷണം- സുഖോപായസ്യേതി; സുഖാര്ഥഃ സുഖോ വാ ഉപായോ യസ്യ സ സുഖോപായഃ, തസ്യ സമ്യഗുപകല്പനാര്ഥമിതി സമ്യഗുപദേശാര്ഥമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തത്ര ദോഷഹരണമൂര്ധ്വഭാഗം വമനസഞ്ജ്ഞകമ്, അധോഭാഗം വിരേചനസഞ്ജ്ഞകമ്; ഉഭയം വാ ശരീരമലവിരേചനാദ്വിരേചനസഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ||൪||

വമനവിരേചനശബ്ദാര്ഥം വിഭജതേ- തത്രേത്യാദി| ഊര്ധ്വം മുഖേന ദോഷനിര്ഹരണം ഭജത ഇതി ഊര്ധ്വഭാഗമ്| അധോ ഗുദേന ദോഷനിര്ഹരണം ഭജത ഇതി അധോഭാഗമ്| വമനവിരേചനയോരപി കദാചിദ്വിരേചനസഞ്ജ്ഞാം ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോക്താം ദര്ശയന്നാഹ- ഉഭയമപീത്യാദി| ന ചൈവം സതി വമനവിരേചനവന്നിരൂഹേऽപി വിരേചനസഞ്ജ്ഞാപ്രസക്തിരുദ്ഭാവനീയാ , യതഃ പങ്കജശബ്ദവദിയം വിരേചനസഞ്ജ്ഞാ വമനവിരേചനയോരേവ യോഗരൂഢ്യാ വര്തതേ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തത്രോഷ്ണ-തീക്ഷ്ണ-സൂക്ഷ്മ-വ്യവായി-വികാശീന്യൌഷധാനി സ്വവീര്യേണ ഹൃദയമുപേത്യ ധമനീരനുസൃത്യ സ്ഥൂലാണുസ്രോതോഭ്യഃ കേവലം ശരീരഗതം ദോഷസങ്ഘാതമാഗ്നേയത്വാദ് വിഷ്യന്ദയന്തി, തൈക്ഷ്ണ്യാദ് വിച്ഛിന്ദന്തി, സ വിച്ഛിന്നഃ പരിപ്ലവന് സ്നേഹഭാവിതേ കായേ സ്നേഹാക്തഭാജനസ്ഥമിവ ക്ഷൌദ്രമസജ്ജന്നണുപ്രവണഭാവാദാമാശയമാഗമ്യോദാനപ്രണുന്നോऽഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദൂര്ധ്വഭാഗപ്രഭാവാദൌഷധസ്യോര്ധ്വമുത്ക്ഷിപ്യതേ, സലിലപൃഥിവ്യാത്മകത്വാദധോഭാഗപ്രഭാവാച്ചൌഷധസ്യാധഃ പ്രവര്തതേ, ഉഭയതശ്ചോഭയഗുണത്വാത്| ഇതി ലക്ഷണോദ്ദേശഃ||൫||

സമ്പ്രതി ദ്വയോരപി വമനവിരേചനദ്രവ്യയോഃ സാധാരണോഷ്ണതീക്ഷ്ണത്വാദിഗുണയോഗകൃതദോഷവിഷ്യന്ദനാദിസാധാരണകാര്യദര്ശനപൂര്വകമഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദിവിശിഷ്ടധര്മയോഗകൃതം വിശിഷ്ടം ച കാര്യം വമനവിരേചനരൂപം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രോഷ്ണേത്യാദി| ഉഷ്ണമിതി ഉഷ്ണവീര്യമ്| സ്വവീര്യേണേതി സ്വപ്രഭാവേണ| ധമനീരനുസൃത്യേതി സകലദേഹഗതാ ധമനീരനുസൃത്യ; സകലദേഹഗതധമന്യനുസരണം ച വീര്യേണ ജ്ഞേയം, ന സാക്ഷാത്| ആഗ്നേയത്വാദ്വിഷ്യന്ദയന്തീതി വിലീനം കുര്വന്തി| വിച്ഛിന്ദന്തി ഛിന്നം കുര്വന്തി| പരിപ്ലവന് ഇതസ്തതോ ഗച്ഛന്| അസജ്ജന്നിതി ന ക്വചിദപി സങ്ഗം ഗച്ഛന്| അണുപ്രവണഭാവാദിതി അണുത്വാത് പ്രവണഭാവാച്ച; പ്രവണത്വമിഹ കോഷ്ഠഗമനോന്മുഖത്വമ്, അണുത്വം ച അണുമാര്ഗസഞ്ചാരിത്വമ്| ഉദാനപ്രണുന്ന ഇതി ഉദാനവായുപ്രേരിതഃ| അഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദിതി അഗ്നിവായൂത്കര്ഷവത്ത്വാത്| ഊര്ധ്വഭാഗപ്രഭാവാദിതി ഊര്ധ്വഭാഗദോഷഹരത്വരൂപപ്രഭാവാത്| ഏവം സലിലപൃഥിവ്യാത്മകത്വമപി വ്യാഖ്യേയമ്| ഉഭയതശ്ചേതി ഊര്ധ്വമധശ്ച ക്ഷിപ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഉഭയഗുണത്വാദിതി അഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാത് സലിലപൃഥിവ്യാത്മകത്വാദൂര്ധ്വാധോഭാഗപ്രഭാവാച്ചേത്യര്ഥഃ| ഇതി ലക്ഷണോദ്ദേശ ഇതി അനന്തരഗ്രന്ഥേന വമനവിരേചനദ്രവ്യസ്വരൂപാഭിധാനം കൃതമിത്യര്ഥഃ| അത്ര ച പ്രകരണേ സാമാന്യേനൈവ വമനവിരേചനദ്രവ്യാണാമ് ‘ആഗ്നേയത്വാദ്വിഷ്യന്ദയന്തി’ ഇത്യനേനാഗ്നേയത്വം പ്രതിപാദിതം; പുനശ്ച വിശേഷേണ ‘അഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാത്’ ഇതി പദേന വമനദ്രവ്യസ്യാഗ്ന്യാത്മകത്വം പ്രതിപാദ്യതേ; തേന, സാമാന്യേ വിശേഷേ ച വമനദ്രവ്യാണാമാഗ്നേയത്വപ്രതിപാദനാത് പ്രകൃഷ്ടമാഗ്നേയത്വം ഭവതി; വിരേചനദ്രവ്യാണാം തു സാമാന്യോക്താഗ്നേയത്വസമ്ബന്ധാദ് വിശേഷഗുണകഥനപ്രസ്താവേ ച സലിലപൃഥിവ്യാത്മകത്വാഭിധാനാദ്വമനദ്രവ്യാപേക്ഷയാऽപകൃഷ്ടമാഗ്നേയത്വം ഭവതി| തഥാഹി സുശ്രുതേऽപി വമനവിരേചനയോരപ്യാഗ്നേയത്വമുക്തം- “സരത്വ-സൌക്ഷ്മ്യ-തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യ-വികാശിത്വൈര്വിരേചനമ്| വമനം ച ഹരേദ്ദോഷാന് പ്രകൃത്യാ ഗതമന്യഥാ” (സു.ചി.അ.൩൩) ഇത്യനേന| യച്ചാത്രോച്യതേ-വമനം യദ്യൂര്ധ്വഭാഗഹരത്വപ്രഭാവാദൂര്ധ്വയതി, തദാऽഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദിതി ഹേതുവര്ണനം ന യുജ്യതേ; യതഃ, യത് സോപപത്തികം കാര്യം ന ഭവതി തത് പ്രഭാവകൃതമിതി വ്യപദിശ്യതേ; ഉക്തം ഹി- “പ്രഭാവോऽചിന്ത്യ ഉച്യതേ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| തന്ന, യതഃ പ്രഭാവസ്യൈവേഹ വമനകാര്യേ വായ്വഗ്ന്യാത്മകഗുണതയാ വായ്വഗ്ന്യാത്മകത്വം ഹേതുരുപദൃ(ദി)ശ്യതേ, ന തു വായ്വഗ്ന്യാത്മകത്വം സ്വതന്ത്രോ വമനഹേതുഃ; തഥാഹി സതി യദന്യദപി വായ്വഗ്ന്യാത്മകമൂര്ധ്വഭാഗദോഷഹരത്വപ്രഭാവരഹിതം, തദപി വമനകരം സ്യാത്; യഥാ- കടുകരസേ ദ്രവ്യേ തത് സ്യാത്; തസ്മാത് പ്രഭാവഗുണതയൈവ ഹേതുവര്ണനമ്| ഏവം വിരേചനദ്രവ്യേऽപി പൂര്വപക്ഷസിദ്ധാന്താവനുസര്തവ്യൌ||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

തത്ര ഫല-ജീമൂതകേക്ഷ്വാകു-ധാമാര്ഗവ-കുടജ-കൃതവേധനാനാം, ശ്യാമാ-ത്രിവൃച്ചതുരങ്ഗുല-തില്വക-മഹാവൃക്ഷ-സപ്തലാ-ശങ്ഖിനീ-ദന്തീ-ദ്രവന്തീനാം ച, നാനാവിധദേശകാലസമ്ഭവാസ്വാദ-രസ-വീര്യ-വിപാക-പ്രഭാവഗ്രഹണാദ് ദേഹ-ദോഷ-പ്രകൃതി-വയോ-ബലാഗ്നി-ഭക്തി-സാത്മ്യ-രോഗാവസ്ഥാദീനാം നാനാപ്രഭാവവത്ത്വാച്ച , വിചിത്രഗന്ധ-വര്ണ-രസ-സ്പര്ശാനാമുപയോഗസുഖാര്ഥമസങ്ഖ്യേയസംയോഗാനാമപി ച സതാം ദ്രവ്യാണാം വികല്പമാര്ഗോപദര്ശനാര്ഥം ഷഡ്വിരേചനയോഗശതാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൬||

സമ്പ്രതി കല്പസ്ഥാനവക്തവ്യതയാ ഷഡ്വിരേചനപ്രയോഗശതാന്യനതിസങ്ക്ഷേപവിസ്തരപ്രയോഗോപദര്ശനപൂര്വകം പ്രതിജാനീതേ- തത്ര ഫലേത്യാദിനാ ഷഡ്വിരേചനയോഗശതാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇത്യന്തേന| തത്ര കൃതവേധനാന്താനാം വിച്ഛേദപാഠേന വമനപ്രയോഗപ്രയോജ്യത്വം, ശ്യാമാദീനാം വിരേചനപ്രയോഗപ്രയോജ്യത്വം ച ദര്ശയതി| അത്രൈവ വമനേ വിരേചനേ ചൈകൈകേഷാം പുനര്വസ്തൂനാം മദനഫലാദീനാം ശ്യാമാദീനാം ച ബഹവഃ പ്രയോഗാ അഭിധീയന്തേ, ന പുനരേകൈകമേവ ദ്രവ്യം വമനകാരകം വിരേചനകാരകം വാ; സ്വല്പസങ്ഖ്യാപ്രയോഗേണ ഗ്രഹണസുഖതാ വമനവിരേചനയോഗസ്യ ഭവതി, കാര്യം ച സിധ്യതീത്യാശങ്ക്യാഹ- നാനാവിധേത്യാദി യാവദ്രോഗാവസ്ഥാദീനാം നാനാപ്രഭാവവത്ത്വാച്ചേതി| അസ്യാര്ഥഃ- യസ്മാന്നാനാവിധദേശകാലസമ്ഭവാഃ, നാനാവിധാസ്വാദാഃ, നാനാവിധവീര്യാഃ, നാനാവിധവിപാകാഃ, നാനാവിധപ്രഭാവാശ്ച മദനഫലാദികാ ഓഷധ്യഃ, തഥാ തത്സംസ്കാരകാഃ കോവിദാരാദികാ ഓഷധ്യ ഉപലഭ്യന്തേ; പുരുഷാശ്ച ദേഹ-ദോഷ-പ്രകൃതി-വയോ-ബലാഗ്നി-ഭക്തി-സാത്മ്യ-രോഗാവസ്ഥാഭിന്നാ നാനാവിധാ ദൃശ്യന്തേ; തേന നൈകം ദ്രവ്യം സര്വസ്മിന് ദേഹദോഷാദൌ യൌഗികം, സര്വത്ര കാലേ വാ പ്രാപ്യതേ സര്വത്ര ദേശേ വാ; തസ്മാദ്ദേഹദോഷാദിനാ ഭേദവതി പുരുഷേ ബഹൂന്യേവ ദ്രവ്യാണി ബഹുഭിശ്ച പ്രയോഗൈരുപകല്പിതാനി യഥായോഗ്യതയാ യഥാപ്രാപ്തി ച പ്രയോക്തും ശക്യന്തേ; അതോ ബഹുനാമേവ മദനാദിദ്രവ്യാണാം ബഹുപ്രകാരപ്രയോഗാണാമുപന്യാസോ യുക്ത ഇതി ഭാവഃ| ഗ്രഹണാത് ഉപലമ്ഭാത്| ദേഹോ നാനാ സ്ഥൂലകൃശാദിഭേദേന, ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ, അവസ്ഥാശബ്ദേനേഹ രോഗാവസ്ഥൈവ ഗ്രാഹ്യാ, ആദിശബ്ദേനേഹ സത്ത്വാഹാരയോര്ഗ്രഹണമ്| ഭൂരിവിരേചനപ്രയോഗോപദര്ശനപ്രയോജനാന്തരമപ്യാഹ- വിചിത്രേത്യാദി| നാനാവിധഗന്ധ-വര്ണ-രസതയാ പ്രയോഗേ തത്കാലമുത്തരകാലം ച സുഖാര്ഥമിത്യര്ഥഃ| അഥ കിം പ്രഭേദാന്മദനഫലാദീനാം ഷട്പ്രയോഗശതാനി ഭവന്തി, യേനാധികാഃ പ്രയോഗാ നാഭിധീയന്ത ഇത്യാശങ്ക്യാഹ- അസങ്ഖ്യേയേത്യാദി| വികല്പമാര്ഗോപദര്ശനാര്ഥമിതി അധികപ്രയോഗകല്പനാസമര്ഥാന് ഭിഷജഃ പ്രതി ഏതത് ഷട്പ്രയോഗശതോപദര്ശനം കര്തവ്യാധികപ്രയോഗകല്പനാമാര്ഗോപദര്ശകം, തേനാപരേऽപ്യത്ര പ്രയോഗാഃ കല്പനീയാഃ; ഗ്രന്ഥേ നിഃശേഷപ്രയോഗാനഭിധാനം പ്രയോഗാണാമസങ്ഖ്യേയത്വേനാശക്യത്വാദേവ| അനതിവിസ്തരേണ ഷട്പ്രയോഗശതാഭിധാനം മന്ദബുദ്ധിസംവ്യവഹാരാര്ഥമിതി ഭാവഃ| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “ഏതാവന്തോ ഹ്യലമല്പബുദ്ധീനാം വ്യവഹാരായ, ബുദ്ധിമതാം ച സ്വാലക്ഷണ്യാനുമാനയുക്തികുശലാനാമനുക്താര്ഥജ്ഞാനായ” (സൂ.അ.൪) ഇതി||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

താനി തു ദ്രവ്യാണി ദേശ-കാല-ഗുണ-ഭാജന-സമ്പദ്വീര്യബലാധാനാത് ക്രിയാസമര്ഥതമാനി ഭവന്തി||൭||

സമ്പ്രതി വമനവിരേചനദ്രവ്യാണാം ദേശാദിസമ്പത്ത്യാ ഗുണോത്കര്ഷം ദര്ശയന്നാഹ- താനീത്യാദി| ദേശാദിഭിശ്ചതുര്ഭിഃ സമ്പച്ഛബ്ദഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| ഭാജനം ഭേഷജസ്ഥാപനസ്ഥാനമ്| വീര്യസ്യ ബലം വീര്യാധികത്വമേവ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ത്രിവിധഃ ഖലു ദേശഃ- ജാങ്ഗലഃ, ആനൂപഃ, സാധാരണശ്ചേതി| തത്ര ജാങ്ഗലഃ പര്യാകാശഭൂയിഷ്ഠഃ, തരുഭിരപി ച കദര-ഖദിരാസനാശ്വകര്ണ-ധവ-തിനിശ-ശല്ലകീ-സാല-സോമവല്ക-ബദരീ-തിന്ദുകാശ്വത്ഥ-വടാമലകീവനഗഹനഃ, അനേകശമീ-കകുഭ-ശിംശപാപ്രായഃ, സ്ഥിരശുഷ്കപവനബലവിധൂയമാനപ്രനൃത്യത്തരുണവിടപഃ, പ്രതതമൃഗതൃഷ്ണികോപഗൂഢതനുഖരപരുഷസികതാശര്കരാബഹുലഃ, ലാവതിത്തിരിചകോരാനുചരിതഭൂമിഭാഗഃ, വാതപിത്തബഹുലഃ, സ്ഥിരകഠിനമനുഷ്യപ്രായോ ജ്ഞേയഃ, അഥാനൂപോ ഹിന്താലതമാലനാരികേലകദലീവനഗഹനഃ, സരിത്സമുദ്രപര്യന്തപ്രായഃ, ശിശിരപവനബഹുലഃ, വഞ്ജുലവാനീരോപശോഭിതതീരാഭിഃ സരിദ്ഭിരുപഗതഭൂമിഭാഗഃ, ക്ഷിതിധരനികുഞ്ജോപശോഭിതഃ, മന്ദപവനാനുവീജിതക്ഷിതിരുഹഗഹനഃ, അനേകവനരാജീപുഷ്പിതവനഗഹനഭൂമിഭാഗഃ, സ്നിഗ്ധതരുപ്രതാനോപഗൂഢഃ, ഹംസ-ചക്രവാക-ബലാകാ-നന്ദീമുഖ-പുണ്ഡരീക-കാദമ്ബ-മദ്ഗു -ഭൃങ്ഗരാജ-ശതപത്ര-മത്തകോകിലാനുനാദിതതരുവിടപഃ, സുകുമാരപുരുഷഃ, പവനകഫപ്രായോ ജ്ഞേയഃ; അനയോരേവ ദ്വയോര്ദേശയോര്വീരുദ്വനസ്പതിവാനസ്പത്യശകുനിമൃഗഗണയുതഃ സ്ഥിരസുകുമാരബലവര്ണസംഹനനോപപന്നസാധാരണഗുണയുക്തപുരുഷഃ സാധാരണോ ജ്ഞേയഃ||൮||

ദേശാദി സമ്യഗ് വ്യാകുര്വന്നാഹ- തത്ര ത്രിവിധ ഇത്യാദി| അത്ര കേചിജ്ജാങ്ഗലാദിദേശലക്ഷണഗ്രന്ഥം ന പഠന്തി, തത്തു ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ പഠിതമിതി കൃത്വേഹാനാര്ഷം വദന്തി| യൈസ്തു ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ ജാങ്ഗലാദിലക്ഷണം ന പഠ്യതേ, തൈരത്ര പഠനീയ ഏവായം ഗ്രന്ഥഃ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

തത്ര ദേശേ സാധാരണേ ജാങ്ഗലേ വാ യഥാകാലം ശിശിരാതപപവനസലിലസേവിതേ സമേ ശുചൌ പ്രദക്ഷിണോദകേ ശ്മശാന-ചൈത്യ-ദേവയജനാഗാര-സഭാ-ശ്വഭ്രാരാമ-വല്മീകോഷരവിരഹിതേ കുശരോഹിഷാസ്തീര്ണേ സ്നിഗ്ധകൃഷ്ണമധുരമൃത്തികേ സുവര്ണവര്ണമധുരമൃത്തികേ വാ മൃദാവഫാലകൃഷ്ടേऽനുപഹതേऽന്യൈര്ബലവത്തരൈര്ദ്രുമൈരൌഷധാനി ജാതാനി പ്രശസ്യന്തേ||൯||

യഥാകാലമിതി യഥാകാലം ശിശിരാദിഭിഃ സേവിതേ ദേശേ| ശ്മശാനാദിഭിഃ പ്രത്യേകം വിരഹിതശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| ദേവയജനേനാഗാരശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ| സഭാ ജനമേലകസ്ഥാനമ്| ന ഫാലേന കൃഷ്ട ഇതി അഫാലകൃഷ്ടേ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

തത്ര യാനി കാലജാതാന്യുപാഗതസമ്പൂര്ണപ്രമാണ-രസവീര്യ-ഗന്ധാനി കാലാതപാഗ്നിസലിലപവനജന്തുഭിരനുപഹതഗന്ധ-വര്ണ-രസ-സ്പര്ശ-പ്രഭാവാണി പ്രത്യഗ്രാണ്യുദീച്യാം ദിശി സ്ഥിതാനി; തേഷാം ശാഖാപലാശമചിരപ്രരൂഢം വര്ഷാവസന്തയോര്ഗ്രാഹ്യം, ഗ്രീഷ്മേ മൂലാനി ശിശിരേ വാ ശീര്ണപ്രരൂഢപര്ണാനാം, ശരദി ത്വക്കന്ദക്ഷീരാണി, ഹേമന്തേ സാരാണി, യഥര്തു പുഷ്പഫലമിതി; മങ്ഗലാചാരഃ കല്യാണവൃത്തഃ ശുചിഃ ശുക്ലവാസാഃ സമ്പൂജ്യ ദേവതാ അശ്വിനൌ ഗോബ്രാഹ്മണാംശ്ച കൃതോപവാസഃ പ്രാങ്മുഖ ഉദങ്മുഖോ വാ ഗൃഹ്ണീയാത്||൧൦||

തത്ര യാനി കാലജാതാനീത്യനേനൈവ കാലസമ്പദുച്യതേ; കാലജാതാനീതി സ്വകാലഭൂതാനി| ഉപാഗതസമ്പൂര്ണേത്യാദിനാ പ്രത്യഗ്രാണീത്യന്തേന ഗുണസമ്പദുച്യതേ| പ്രത്യഗ്രാണീതി സമ്പൂര്ണഗുണതയാ നിഷ്പന്നാനി| തേഷാം ശാഖാപലാശമിത്യാദിനാ കാലസമ്പദമുക്താം പ്രപഞ്ചയതി| ശാഖാഗ്രഹണേനൈവ ത്വഗാദീനാമപി ഗ്രഹണമ്| ശീര്ണപ്രരൂഢപര്ണാനാമിതി ച്ഛേദഃ| ഗ്രീഷ്മേ മൂലാനി ശിശിരേ വേതി കഥനേന യാന്യാഗ്നേയാനി തേഷാം മൂലാനി ഗ്രീഷ്മേ, യാനി സൌമ്യാനി തേഷാം മൂലാനി ശിശിരേ, ഗ്രാഹ്യാണീതി വ്യവസ്ഥാം സൂചയതി; ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “സൌമ്യാന്യൌഷധാനി സൌമ്യേഷ്വൃതുഷ്വാദദീത, ആഗ്നേയാന്യാഗ്നേയേഷു” (സു.സൂ.അ.൩൬) ഇതി| ഭേഷജഗ്രഹണവിധാനമാഹ- മങ്ഗലേത്യാദി||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ഗൃഹീത്വാ ചാനുരൂപഗുണവദ്ഭാജനസ്ഥാന്യാഗാരേഷൂ പ്രാഗുദഗ്ദ്വാരേഷു നിവാതപ്രവാതൈകദേശേഷു നിത്യപുഷ്പോപഹാരബലികര്മവത്സു, അഗ്നി-സലിലോപസ്വേദ-ധൂമ-രജോ-മൂഷക-ചതുഷ്പദാമനഭിഗമനീയാനി സ്വവച്ഛന്നാനി ശിക്യേഷ്വാസജ്യ സ്ഥാപയേത്||൧൧||

ഭാജനസമ്പദമാഹ- ഗൃഹീത്വേത്യാദി| അനുരൂപഗുണവദ്ഭാജനസ്ഥാനീതി അനുരൂപഗുണവത്താ ച ഭാജനസ്യ ഭേഷജസമാനഗുണതയൈവ| സ്വവച്ഛന്നാനീതി സമ്യക്പിഹിതാനി||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

താനി ച യഥാദോഷം പ്രയുഞ്ജീത സുരാ-സൌവീരക-തുഷോദക-മൈരേയ-മേദക-ധാന്യാമ്ല -ഫലാമ്ല-ദധ്യമ്ലാദിഭിര്വാതേ, മൃദ്വീകാമലക -മധു-മധുക-പരൂഷക-ഫാണിതക്ഷീരാദിഭിഃ പിത്തേ, ശ്ലേഷ്മണി തു മധു-മൂത്ര-കഷായാദിഭിര്ഭാവിതാന്യാലോഡിതാനി ച; ഇത്യുദ്ദേശഃ| തം വിസ്തരേണ ദ്രവ്യ-ദേഹ-ദോഷ-സാത്മ്യാദീനി പ്രവിഭജ്യ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧൨||

സങ്ക്ഷേപേണ മദനഫലാദീനാം വാതാദിഭേദേന ഭാവനാലോഡനദ്രവ്യാണ്യാഹ- താനി ച യഥാദോഷം പ്രയുഞ്ജീതേത്യാദി| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം, ഫലാമ്ലം ദാഡിമരസാദി| ശ്ലേഷ്മണീത്യാദൌ കഷായശബ്ദേന ശ്ലേഷ്മഹരദ്രവ്യക്വാഥോऽഭിപ്രേതഃ| ഉദ്ദേശ ഇതി സങ്ക്ഷേപാഭിധാനമിത്യര്ഥഃ| ദ്രവ്യ-ദേഹ-ദോഷ-സാത്മ്യാദീനീത്യത്ര ആദിശബ്ദേന പ്രകൃതിബലാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

വമനദ്രവ്യാണാം മദനഫലാനി ശ്രേഷ്ഠതമാന്യാചക്ഷതേ, അനപായിത്വാത്| താനി വസന്തഗ്രീഷ്മയോരന്തരേ പുഷ്യാശ്വയുഗ്ഭ്യാം മൃഗശിരസാ വാ ഗൃഹ്ണീയാന്മൈത്രേ മുഹൂര്തേ| യാനി പക്വാന്യകാണാന്യഹരിതാനി പാണ്ഡൂന്യക്രിമീണ്യപൂതീന്യജന്തുജഗ്ധാന്യഹ്രസ്വാനി; താനി പ്രമൃജ്യ , കുശപുടേ ബദ്ധ്വാ, ഗോമയേനാലിപ്യ, യവതു(ബു)ഷമാഷശാലികുലത്ഥമുദ്ഗപലാനാമന്യതമേ നിദധ്യാദഷ്ടരാത്രമ്| അത ഊര്ധ്വം മൃദൂഭൂതാനി മധ്വിഷ്ടഗന്ധാന്യുദ്ധൃത്യ ശോഷയേത്| സുശുഷ്കാണാം ഫലപിപ്പലീരുദ്ധരേത് | താസാം ഘൃതദധിമധുപലലവിമൃദിതാനാം പുനഃ ശുഷ്കാണാം നവം കലശം സുപ്രമൃഷ്ടവാലുകമരജസ്കമാകണ്ഠം പൂരയിത്വാ സ്വവച്ഛന്നം സ്വനുഗുപ്തം ശിക്യേഷ്വാസജ്യ സമ്യക് സ്ഥാപയേത്||൧൩||

വമനദ്രവ്യാണാമിത്യാദിനാ മദനഫലസ്യ പ്രാധാന്യോപദര്ശനപൂര്വകം പ്രയോഗവിധിമാഹ| അനപായിത്വാദിതി വമനദ്രവ്യാന്തരാപേക്ഷയാऽല്പവ്യാപത്തികത്വാത്| അന്തരേ ഇതി മധ്യേ, സ ച ഗ്രീഷ്മവസന്തയോരന്തര്വര്തികതിപയദിനാന്യേവ മധ്യോ ജ്ഞേയഃ| അശ്വയുക് അശ്വിനീ| മൈത്രേ മുഹൂര്ത ഇതി ശിവഭുജഗമിത്രാദീനാം മധ്യേ മിത്രദേവതാകേ, ഏവം മൈത്രേ മുഹൂര്തേ| പലാനാമിതി രാശീനാമ്| മധുവദിഷ്ടഗന്ധോ യേഷാം താനി, യാനി മധ്വിഷ്ടഗന്ധാനി ഭവന്തി താനി ഗ്രാഹ്യാണീതി ദര്ശയതി| ഫലപിപ്പലീരിതി മദനഫലമധ്യഗതാനി പിപ്പലീസംസ്ഥാനാനി ബീജാനി| താസാമിത്യാദി പൂരണവാചകശബ്ദയോഗാത് കരണേ ഷഷ്ഠീ| സ്വനുഗുപ്തമിതി കൃതരക്ഷാവിധാനമ്||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

അഥ ച്ഛര്ദനീയമാതുരം ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നം ശ്വശ്ഛര്ദയിതവ്യമിതി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകമാംസരസ-ക്ഷീര-ദധി-മാഷ-തില-ശാകാദിഭിഃ സമുത്ക്ലേശിതശ്ലേഷ്മാണം വ്യുഷിതം ജീര്ണാഹാരം പൂര്വാഹ്ണേ കൃതബലിഹോമമങ്ഗലപ്രായശ്ചിത്തം നിരന്നമനതിസ്നിഗ്ധം യവാഗ്വാ ഘൃതമാത്രാം പീതവന്തം, താസാം ഫലപിപ്പലീനാമന്തര്നഖമുഷ്ടിം യാവദ്വാ സാധു മന്യേത ജര്ജരീകൃത്യ യഷ്ടിമധുകഷായേണ കോവിദാര-കര്ബുദാര-നീപ-വിദുല-ബിമ്ബീ-ശണപുഷ്പീ-സദാപുഷ്പീ-പ്രത്യക്പുഷ്പീ-കഷായാണാമന്യതമേന വാ രാത്രിമുഷിതം വിമൃദ്യ പൂതം മധുസൈന്ധവയുക്തം സുഖോഷ്ണം കൃത്വാ പൂര്ണം ശരാവം മന്ത്രേണാനേനാഭിമന്ത്രയേത്- ‘ॐ ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദ്രേന്ദ്രഭൂചന്ദ്രാര്കാനിലാനലാഃ| ഋഷയഃ സൌഷധിഗ്രാമാ ഭൂതസങ്ഘാശ്ച പാന്തു തേ| രസായനമിവര്ഷീണാം ദേവാനാമമൃതം യഥാ| സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ’| ഇത്യേവമഭിമന്ത്ര്യോദങ്മുഖം പ്രാങ്മുഖം വാऽऽതുരം പായയേച്ഛ്ലേഷ്മജ്വരഗുല്മപ്രതിശ്യായാര്തം വിശേഷേണ പുനഃ പുനരാപിത്താഗമനാത്, തേന സാധു വമതി; ഹീനവേഗം തു പിപ്പല്യാമലക-സര്ഷപ-വചാകല്കലവണോഷ്ണോദകൈഃ പുനഃ പുനഃ പ്രവര്തയേദാപിത്തദര്ശനാത്| ഇത്യേഷ സര്വശ്ഛര്ദനയോഗവിധിഃ||൧൪||

ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ സ്നേഹസ്വേദോപപന്നമിത്യനേന അഭ്യങ്ഗേ ക്രിയമാണേ സ്നേഹസഹചരിതസ്വേദോപപാദനം ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ വിധീയതേ, “ത്ര്യഹാവരം സപ്തദിനം പരം തു സ്നിഗ്ധോ നരഃ സ്വേദയിതവ്യ ഇഷ്ടഃ” (സി.അ.൧) ഇത്യനേന പാനപ്രയുജ്യമാനസ്നേഹസ്യ സപ്തരാത്രം ത്രിരാത്രം വാ പ്രകര്ഷ ഉച്യതേ ഇതി ന വിരോധഃ| ഏതച്ചാഭ്യങ്ഗസ്വേദസഹിതസ്നേഹസ്വേദകരണം പാനസ്നേഹാന്തദിവസമാരഭ്യ ക്രിയതേ, തേന സ്നേഹപാനവിശ്രാമദിനേന സമം ദ്വ്യഹത്ര്യഹപൂരണമഭ്യങ്ഗസ്നേഹസഹിതസ്വേദപ്രയോഗസ്യ ഭവതി| സ്നേഹപാനാച്ച യദ്വിശ്രാമദിനമ്, “ഏകാഹോപരതസ്തദ്വദ്ഭുക്ത്വാ പ്രച്ഛര്ദനം പിബേത്” (സൂ.അ.൧൩) ഇത്യനേനോക്തം, തഥൈവേഹാപി| കഫോത്ക്ലേശകാരിഭോജനമാഹ- ശ്വശ്ഛര്ദയിതവ്യമിത്യാദിനാ| ശ്വ ഇതി പരസ്മിന്നഹ്നി| വ്യുഷിതമിതി രാത്രിമതിക്രാന്തമ്| നിരന്നമിതി പദച്ഛേദഃ| അനതിസ്നിഗ്ധമിത്യാദിനാ വമനദിന ഏവ ഘൃതമാത്രായുക്തയവാഗൂപാനപൂര്വകം വമനമനതിസ്നിഗ്ധപുരുഷവിഷയം ബ്രൂതേ| അന്യേ തു പൂര്വദിന ഏവാനതിസ്നിഗ്ധസ്യ ഘൃതമാത്രാം പീതവത ഏവ യവാഗ്വാഃ പാനമാഹുഃ, “പേശലൈര്വിവിധൈരന്നൈര്ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ ദേഹിനഃ| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നായ വമനം ദത്തം സമ്യക് പ്രവര്തതേ|| അഥാപരേദ്യുഃ പൂര്വാഹ്ണേ സാധാരണേ കാലേ വമനദ്രവ്യകഷായകല്കചൂര്ണസ്നേഹാനാമന്യതമസ്യ” (സു.ചി.അ.൩൩) ഇത്യാദി സുശ്രുതോക്തേഃ| അന്തര്നഖമുഷ്ടിമിതി അന്തരീകൃതനഖമുഷ്ടിപരിമാണമ്| യാവദ്വാ സാധു മന്യേതേത്യനേന മാത്രായാ ബലദോഷാദിഭേദേനാസ്ഥിരത്വമിത്യാഹ| യഷ്ടീമധുകസ്യ കോവിദാരാദിഷു വിച്ഛേദപാഠ ഉത്തരപ്രയോഗേഷു കോവിദാരാദേര്യഷ്ടീമധുവിരഹിതസ്യ ഗ്രഹണാര്ഥഃ| കോവിദാരഃ സ്വനാമഖ്യാതഃ, സ ശരദി പുഷ്പതി; കര്ബുദാരസ്തു കാഞ്ചനാരഃ, സ വസന്തേ പുഷ്പതി; നീപഃ കദമ്ബഃ, വിദുലഃ വേതസഃ, ശണപുഷ്പീ ഘണ്ടാരവാ, സദാപുഷ്പീ അര്കപുഷ്പികാ, പ്രത്യക്പുഷ്പീ അപാമാര്ഗഃ| രാത്രിമുഷിതം വിമൃദ്യ പൂതമിതി ശൃതകഷായാത് കഷായാന്തരോപദര്ശകം പക്ഷാന്തരം; കിംവാ, കഷായപാന ഏവ ശീതകഷായവിധാനമിഹോച്യതേ| പൂര്ണം ശരാവമിതി മങ്ഗലാര്ഥം പൂര്ണകുമ്ഭവത്| പുനഃ പുനരിതി യാവത് പിത്താഗമനം ന ഭവതി താവത് പുനഃ പുനഃ കഷായം പിബേദിത്യര്ഥഃ| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “പിത്താന്തമിഷ്ടം വമനം വിരേകാദര്ധം” (സി.അ.൧) ഇത്യാദി| വമനായോഗകാരകഹീനവേഗപ്രവൃത്തിപ്രതികാരാര്ഥമാഹ- ഹീനവേഗമിത്യാദി||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

സര്വേഷു തു മധുസൈന്ധവം കഫവിലയനച്ഛേദാര്ഥം വമനേഷു വിദധ്യാത്| ന ചോഷ്ണവിരോധോ മധുനശ്ഛര്ദനയോഗയുക്തസ്യ, അവിപക്വപ്രത്യാഗമനാദ്ദോഷനിര്ഹരണാച്ച||൧൫||

യദ്യപി ച ഘ്രേയാദിവമനയോഗേഷു മധുസൈന്ധവയോഗോ ന ഭവതി, തഥാऽപി ‘സര്വേഷു’ ഇതി പദം ബാഹുല്യാര്ഥമ്| വമനാര്ഥകഷായേ ഉഷ്ണേ മധുപ്രക്ഷേപോ വിരോധിത്വാന്ന യുജ്യതേ, ഉക്തം ഹി- “മധൂഷ്ണമുഷ്ണാര്തമഥവാ” (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യാദി, ഏവമാശങ്ക്യ സമാധാനമാഹ ന ചോഷ്ണവിരോധോ മധുന ഇത്യാദി| അവിപക്വപ്രത്യാഗമനാദിത്യനേന പച്യമാനം മധൂഷ്ണയുക്തം വിരുധ്യേതേതി ദര്ശയതി| ദോഷനിര്ഹരണാച്ചേതി മധൂഷ്ണവിരുദ്ധമപി വമനയോഗേ ഉഷ്ണേ ഇഷ്യതേ, തസ്യ ദോഷനിര്ഹരണാദേവ ന വിരോധോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ഏവം ബസ്തിപ്രയോഗേऽപി മധുന ഉഷ്ണാവിരോധോ വര്ണനീയഃ| ഏതേന യഷ്ടീമധ്വാദിനവദ്രവ്യകൃതൈര്നവഭിഃ കഷായൈര്നവയോഗാഃ||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ഫലപിപ്പലീനാം ദ്വൌ ദ്വൌ ഭാഗൌ കോവിദാരാദികഷായേണ ത്രിഃസപ്തകൃത്വഃ സ്രാവയേത്, തേന രസേന തൃതീയം ഭാഗം പിഷ്ട്വാ മാത്രാം ഹരീതകീഭിര്ബിഭീതകൈരാമലൈര്വാ തുല്യാം വര്തയേത്, താസാമേകാം ദ്വേ വാ പൂര്വോക്താനാം കഷായാണാമന്യതമസ്യാഞ്ജലിമാത്രേണ വിമൃദ്യ ബലവച്ഛ്ലേഷ്മപ്രസേകഗ്രന്ഥിജ്വരോദരാരുചിഷു പായയേദിതി സമാനം പൂര്വേണ||൧൬||

ഫലപിപ്പലീനാം ദ്വൌ ഭാഗാവിത്യാദൌ ഫലപിപ്പലീനാം ഭാഗത്രയം കര്തവ്യം; തത്ര ഭാഗദ്വയം ഷഡ്ഗുണേന കോവിദാരാദികഷായേണ ക്ഷാരപരിസ്രാവണവിധിവദേകവിംശതിവാരാന് പരിസ്രാവണീയമ്| കോവിദാരാദീനാം ചാഷ്ടാനാമഷ്ടൌ കഷായാഃ പൃഥക് പരിസ്രാവണേ പ്രയോക്തവ്യാഃ| യേന ച കഷായേണ ഫലപിപ്പലീഭാഗദ്വയം പരിസ്രാവ്യ ഹരിതക്യാദിപരിമാണാ മാത്രാ തൃതീയഭാഗഫലപിപ്പലീകല്കസ്യ ക്രിയതേ തേനൈവ കഷായേണ മാത്രായോഗാഃ ; ഏവമഷ്ടൌ ഹരീതക്യാദിമാത്രയാ നിര്ദിഷ്ടാഃ ഫലപിപ്പലീയോഗാ ഭവന്തി| മാത്രാവികല്പശ്ച ദോഷബലാദിവികല്പകൃതോ ജ്ഞേയഃ| സമാനം പൂര്വേണേതി പൂര്വയോഗവദിഹ സ്നേഹസ്വേദാഭിമന്ത്രണാദിവിധാനം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| ഏവമന്യത്രാപി പൂര്വവച്ഛബ്ദാര്ഥോ ജ്ഞേയഃ||൧൬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ഫലപിപ്പലീക്ഷീരം, തേന വാ ക്ഷീരയവാഗൂമധോഭാഗേ രക്തപിത്തേ ഹൃദ്ദാഹേ ച; തജ്ജസ്യ വാ ദധ്ന ഉത്തരകം കഫച്ഛര്ദിതമകപ്രസേകേഷു ; തസ്യ വാ പയസഃ ശീതസ്യ സന്താനികാഞ്ജലിം പിത്തേ പ്രകുപിതേ ഉരഃകണ്ഠഹൃദയേ ച തനുകഫോപദിഗ്ധേ, ഇതി സമാനം പൂര്വേണ||൧൭||

ഫലപിപ്പല്യാ ക്ഷീരപാകവിധിനാ സാധിതം ക്ഷീരം ഫലപിപ്പലീക്ഷീരമ്; അയമേകോ യോഗഃ| തേനേതി ഫലപിപ്പലീസാധിതക്ഷീരേണ| തജ്ജസ്യേതി ഫലപിപ്പലീക്ഷീരജാതസ്യ ദധ്നഃ| ഉത്തരകമിതി സരമ്| സന്താനികാ ക്ഷീരോപരിസ്ഥഃ സ്ത്യാനോ ഭാഗഃ||൧൭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ഫലപിപ്പലീശൃതക്ഷീരാന്നവനീതമുത്പന്നം ഫലാദികല്കകഷായസിദ്ധം കഫാഭിഭൂതാഗ്നിം വിശുഷ്യദ്ദേഹം ച മാത്രയാ പായയേദിതി സമാനം പൂര്വേണ||൧൮||

ഫലാദീനി ഫല-ജീമൂതകേക്ഷ്വാകു-ധാമാര്ഗവ-കുടജ-കൃതവേധനാനി ഷട്| ഏതേ ക്ഷീരയോഗചതുഷ്ടയേന ഘൃതയോഗേന ച സമം പഞ്ച യോഗാ അധ്യായസങ്ഗ്രഹേ വക്തവ്യാ||൧൮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ഫലപിപ്പലീനാം ഫലാദികഷായേണ ത്രിഃസപ്തകൃത്വഃ സുപരിഭാവിതേന പുഷ്പരജഃപ്രകാശേന ചൂര്ണേന സരസി സഞ്ജാതം ബൃഹത്സരോരുഹം സായാഹ്നേऽവചൂര്ണയേത്, തദ്രാത്രിവ്യുഷിതം പ്രഭാതേ പുനരവചൂര്ണിതമുദ്ധൃത്യ ഹരിദ്രാകൃസരക്ഷീരയവാഗൂനാമന്യതമം സൈന്ധവഗുഡഫാണിതയുക്തമാകണ്ഠം പീതവന്തമാഘ്രാപയേത് സുകുമാരമുത്ക്ലിഷ്ടപിത്തകഫമൌഷധദ്വേഷിണമിതി സമാനം പൂര്വേണ||൧൯||

ഫലപിപ്പലീനാം ഫലാദികഷായേണേത്യാദിനാ ഏകം ഘ്രേയയോഗമാഹ| പുഷ്പരജഃപ്രകാശേനേതി പുഷ്പധൂലിസദൃശേന| ഹരിദ്രാഭിധാനഃ കൃശരോ ഹരിദ്രാകൃശരഃ||൧൯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ഫലപിപ്പലീനാം ഭല്ലാതകവിധിപരിസ്രുതം സ്വരസം പക്ത്വാ ഫാണിതീഭൂതമാതന്തുലീഭാവാല്ലേഹയേത്; ആതപശുഷ്കം വാ ചൂര്ണീകൃതം ജീമൂതകാദികഷായേണ പിത്തേ കഫസ്ഥാനഗതേ പായയേദിതി സമാനം പൂര്വേണ||൨൦||

ഭല്ലാതകവിധിപരിസ്രുതമിതി രസായനോക്തഭല്ലാതകസ്നേഹഗ്രഹണവിധാനേന പരിസ്രുതഃ സ്വരസോ ഗ്രാഹ്യഃ| ഫാണിതയോഗോऽയമേകഃ| ആതപശുഷ്കം വേത്യാദിനാ ചൂര്ണയോഗോऽപ്യേകഃ||൨൦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ഫലപിപ്പലീചൂര്ണാനി പൂര്വവത് ഫലാദീനാം ഷണ്ണാമന്യതമകഷായസ്രുതാനി വര്തിക്രിയാഃ ഫലാദികഷായോപസര്ജനാഃ പേയാ ഇതി സമാനം പൂര്വേണ||൨൧||

ഫലപിപ്പലീചൂര്ണാനീത്യാദൌ ഫലാദിഷട്കഷായഭേദേന കൃതത്വാത് ഷഡ് വര്തിപ്രയോഗാ ജ്ഞേയാഃ| വര്തിക്രിയായാം ചതുര്ഗുണേന ക്വാഥേന പാകാദ്വര്ത്യാകാരതാ കര്തവ്യാ| അത്രാപി ച തഥാ ലേഹാദൌ ച സാമാന്യോക്തേന മധുപ്രക്ഷേപോ യുക്തഃ; തം ചൈകേ മധുനഃ പാകവിരോധാന്നാനുമന്യന്തേ||൨൧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ഫലപിപ്പലീനാമാരഗ്വധ -വൃക്ഷക-സ്വാദുകണ്ടക-പാഠാ-പാടലാ-ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ-മൂര്വാ-സപ്തപര്ണ-നക്തമാല-പിചുമര്ദ-പടോല-സുഷവീ-ഗുഡൂചീ-സോമവല്ക-ദ്വീപികാനാം പിപ്പലീ-പിപ്പലീമൂല-ഹസ്തിപിപ്പലീ-ചിത്രക-ശൃങ്ഗവേരാണാം ചാന്യതമകഷായേണ സിദ്ധോ ലേഹ ഇതി സമാനം പൂര്വേണ||൨൨||

ഫലപിപ്പലീനാമാരഗ്വധേത്യാദിനാ ആരഗ്വധാദിവിംശതിദ്രവ്യക്വാഥഭേദേന കൃതത്വാദ്വിംശതിര്ലേഹാ ജ്ഞേയാഃ| വൃക്ഷകഃ കുടജഃ, സ്വാദുകണ്ടകഃ വികങ്കതഃ, ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ ഗുഞ്ജാ, സുഷവീ കാരവേല്ലകം, ദ്വീപികാ ഹിംസ്രാ, ‘കണ്ടകാരീ’ ഇത്യന്യേ||൨൨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ഫലപിപ്പലീഷ്വേലാ-ഹരേണുകാ-ശതപുഷ്പാ-കുസ്തുമ്ബുരു-തഗര-കുഷ്ഠ-ത്വക്-ചോരക-മരുബകാഗുരു-ഗുഗ്ഗുല്വേലവാലുക-ശ്രീവേഷ്ടക-പരിപേലവ-മാംസീ-ശൈലേയക-സ്ഥൌണേയക-സരല-പാരാവതപദ്യശോകരോഹിണീനാം വിംശതേരന്യതമസ്യ കഷായേണ സാധിതോത്കാരികാ ഉത്കാരികാകല്പേന, മോദകാ വാ മോദകകല്പേന, യഥാദോഷരോഗഭക്തി പ്രയോജ്യാ ഇതി സമാനം പൂര്വേണ||൨൩||

ഫലപിപ്പലീഷ്വിത്യാദിനോത്കാരികാ മോദകാശ്ച പ്രത്യേകം വിംശതിഃ| ചോരകഃ ഗന്ധദ്രവ്യം സ്വനാമഖ്യാതം, പരിപേലവം കൈവര്തമുസ്തകം, സ്ഥൌണേയകഃ ഗ്രന്ഥിപര്ണകം, പാരാവതപദീ ജ്യോതിഷ്മതീ, അശോകരോഹിണീ അശോകസദൃശപത്രാ ലതാ, ‘കടുരോഹിണീ’ ഇത്യന്യേ| കേചിദത്ര സ്ഥൌണേയകം പരിത്യജ്യാപാകീപാദ്യാ വിംശതിം പൂരയന്തി, അപാകീപാദീ സ്വനാമഖ്യാതാ| ഉത്കാരികാകല്പേനേതി സൂദശാസ്ത്രോക്തോത്കാരികാവിധാനേന||൨൩||

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ഫലപിപ്പലീസ്വരസകഷായപരിഭാവിതാനി തിലശാലിതണ്ഡുലപിഷ്ടാനി തത്കഷായോപസര്ജനാനി ശഷ്കുലീകല്പേന വാ ശഷ്കുല്യഃ, പൂപകല്പേന വാ പൂപാഃ ഇതി സമാനം പൂര്വേണ||൨൪|| ഏതേനൈവ ച കല്പേന സുമുഖ-സുരസ-കുഠേരക-കാണ്ഡീര-കാലമാലക-പര്ണാസക-ക്ഷവക-ഫണിജ്ഝക-ഗൃഞ്ജന-കാസമര്ദ-ഭൃങ്ഗരാജാനാം പോടേക്ഷുവാലികാ-കാലങ്കതക-ദണ്ഡൈരകാണാം ചാന്യതമസ്യ കഷായേണ കാരയേത്||൨൫||

ഫലപിപ്പലീസ്വരസേനേത്യാദിനാ ശഷ്കുല്യപൂപയോഃ പൃഥഗേകോ യോഗഃ| ഏതേനൈവ ച കല്പേനേത്യാദിനാ സുമുഖാദിപഞ്ചദശദ്രവ്യകഷായേണ പൃഥക് ശഷ്കുല്യപൂപയോഃ കരണാത് പഞ്ചദശ യോഗാ ഭവന്തി| ഏവം മിലിത്വാ ശഷ്കുലീപൂപയോഃ പൃഥക് ഷോഡശയോഗാ ഭവന്തി| പോടാ ഇക്ഷുഗന്ധാ; ദണ്ഡൈരകാ ഗുന്ദ്രാഖ്യഗുല്മഃ, നലോ വാ||൨൪-൨൫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

തഥാ ബദരഷാഡവ-രാഗ-ലേഹ-മോദകോത്കാരികാ-തര്പണ-പാനക-മാംസരസ-യൂഷ-മദ്യാനാം മദനഫലാന്യന്യതമേനോപസൃജ്യ യഥാദോഷരോഗഭക്തി ദദ്യാത്; തൈഃ സാധു വമതീതി||൨൬||

തഥാ ബദരഷാഡവേത്യാദിനാ ദശ യോഗാഃ| ബദരകൃതഃ ഷാഡവോ ബദരഷാഡവഃ||൨൬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

മദനഃ കരഹാടശ്ച രാഠഃ പിണ്ഡീതകഃ ഫലമ്| ശ്വസനശ്ചേതി പര്യായൈരുച്യതേ തസ്യ കല്പനാ||൨൭||

മദനസ്യ വ്യവഹാരാര്ഥം പര്യായാനാഹ- മദനഃ കരഹാടശ്ചേത്യാദി| തസ്യ കല്പനേതി യ ഏവമ്ഭൂതൈഃ പര്യായൈര്വ്യാഖ്യാതസ്തസ്യേയം കല്പനാ| അസ്യ ച പര്യായാഭിധാനം ഭൂരിപ്രയോഗേഷു വിഹിതത്വേനാഭ്യര്ഹിതത്വാജ്ജ്ഞേയമ്| ഏവമന്യത്രാപി പര്യായാഭിധാനേ പ്രയോജനം വര്ണനീയമ്||൨൭||

Adhikarana 26 (28-30) · Śloka 30

തത്ര ശ്ലോകാഃ- നവ യോഗാഃ കഷായേഷു, മാത്രാസ്വഷ്ടൌ , പയോഘൃതേ| പഞ്ച, ഫാണിതചൂര്ണേ ദ്വൌ ഘ്രേയേ, വര്തിക്രിയാസു ഷട്||൨൮|| വിംശതിര്വിംശതിര്ലേഹമോദകോത്കാരികാസു ച| ശഷ്കുലീപൂപയോശ്ചോക്താ യോഗാഃ ഷോഡശ ഷോഡശ||൨൯|| ദശാന്യേ ഷാഡവാദ്യേഷു ത്രയസ്ത്രിംശദിദം ശതമ്| യോഗാനാം വിധിവദ്ദിഷ്ടം ഫലകല്പേ മഹര്ഷിണാ||൩൦||

മദനഫലയോഗാനാം നവാദിസങ്ഖ്യോത്കര്ഷനിരാസാര്ഥം സുഖസ്മരണാര്ഥം ച താന് സങ്ഗ്രഹേണാഹ- നവ യോഗാ ഇത്യാദി| അസ്യ ചാര്ഥോ യഥാസ്ഥാനം വ്യാഹൃതഃ||൨൮-൩൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ കല്പസ്ഥാനേ മദനകല്പോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം കല്പസ്ഥാനേ മദനകല്പോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||