1. madanakalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో మదనకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

చికిత్సితస్థానే తు తత్ర తత్ర విహితవమనవిరేచనయోః ప్రయోగాన్ విస్తరేణాభిధాతుం చికిత్సాధికృతయోగస్థానరూపకల్పస్థానముచ్యతే| యద్యపి చికిత్సాయాం బస్తేరపి ప్రతిపాదితత్వాద్బస్త్యభిధాయకం సిద్ధిస్థానమపి చికిత్సాంగతయాఽభిధాతవ్యం, తథాఽపి పంచకర్మణామౌత్సర్గికప్రవృత్తౌ వమనవిరేచనపూర్వికైవ బస్తికర్మప్రవృత్తిర్భవతీతి కృత్వా వమనవిరేచనాభిధాయకం కల్పస్థానమేవ బస్త్యభిధాయకసిద్ధిస్థానాదగ్రేఽభిధీయతే| వమనవిరేచనానాం కల్పాస్తిష్ఠంత్యస్మిన్నితి కల్పస్థానం| కల్పాభిధానేఽపి విరేచనస్యౌత్సర్గికప్రవృత్తౌ వమనపూర్వికైవ ప్రవృత్తిర్భవతీతి వమనపూర్వకత్వాద్విరేచనస్య వమనకల్పా ఏవాగ్రేఽభిధాతవ్యాః| వమనకల్పేష్వపి వమనద్రవ్యశ్రేష్ఠత్వాన్మదనఫలస్యైవాదౌ కల్పోఽభిధీయతే; శ్రేష్ఠత్వం చ మదనఫలస్య ‘వమనద్రవ్యాణాం మదనఫలాని శ్రేష్ఠతమాన్యాచక్షతేఽనపాయిత్వాత్’ ఇత్యనేనాత్రైవ వక్ష్యతి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

అథ ఖలు వమనవిరేచనార్థం వమనవిరేచనద్రవ్యాణాం సుఖోపభోగతమైః సహాన్యైర్ద్రవ్యైర్వివిధైః కల్పనార్థం భేదార్థం విభాగార్థం చేత్యర్థః , తద్యోగానాం చ క్రియావిధేః సుఖోపాయస్య సమ్యగుపకల్పనార్థం కల్పస్థానముపదేక్ష్యామోఽగ్నివేశ!||3||

కల్పార్థం దర్శయన్నాహ- అథ ఖల్విత్యాది| అథశబ్దః ప్రాక్ప్రస్తుతే| ఖలుశబ్దః ప్రకాశనే| వమనవిరేచనార్థమితి వమననిమిత్తం విరేచననిమిత్తం చ| వమనవిరేచనద్రవ్యాణామితి మదనఫలాదిత్రివృదాదీనాం| అన్యైరితి సురాసౌవీరకాద్యైః కోవిదారాదిప్రకారైశ్చ| అన్యైరిత్యస్య విశేషణం- సుఖోపభోగతమైరితి| అత్ర సుఖాయోపభోగో యేషాం తే సుఖోపభోగాః, న తదాత్వసుఖ ఉపభోగో యేషాం తే సుఖోపభోగాః, తథాహి తదాత్వేఽసుఖోపభోగానాం కోవిదారాదీనామగ్రహణం స్యాత్| కల్పనార్థమితి పదస్య క్రియయా సంబంధమదర్శయిత్వైవ తద్వ్యాఖ్యానప్రత్యయనార్థం వ్యాకరోతి భేదార్థం విభాగార్థం చేత్యర్థ ఇతి; తత్ర భేదార్థమితి వమనవిరేచనద్రవ్యప్రయోగభేదార్థం, తే చ ప్రయోగభేదాః “త్రయస్త్రింశద్యోగశతం ప్రణీతం ఫలేషు” (సూ.అ.4) ఇత్యాదికాః; విభాగార్థమితి అత్ర ‘ఫలపిప్పలీనాం ద్వౌ భాగౌ కోవిదారాదికషాయేణ’, ఇత్యాదివక్ష్యమాణద్రవ్యవిభాగార్థం| ఉపోద్ఘాతం సమాప్య ప్రకృతమాహ- తద్యోగానామితి; వమనవిరేచనద్రవ్యప్రయోగాణం| క్రియాయా ఇతికర్తవ్యతాయా విధిః క్రియావిధిః, స్వరసాదిరూపతయా కరణానీతి యావత్; తస్య క్రియావిధేర్విశేషణం- సుఖోపాయస్యేతి; సుఖార్థః సుఖో వా ఉపాయో యస్య స సుఖోపాయః, తస్య సమ్యగుపకల్పనార్థమితి సమ్యగుపదేశార్థం||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

తత్ర దోషహరణమూర్ధ్వభాగం వమనసంజ్ఞకం, అధోభాగం విరేచనసంజ్ఞకం; ఉభయం వా శరీరమలవిరేచనాద్విరేచనసంజ్ఞాం లభతే||4||

వమనవిరేచనశబ్దార్థం విభజతే- తత్రేత్యాది| ఊర్ధ్వం ముఖేన దోషనిర్హరణం భజత ఇతి ఊర్ధ్వభాగం| అధో గుదేన దోషనిర్హరణం భజత ఇతి అధోభాగం| వమనవిరేచనయోరపి కదాచిద్విరేచనసంజ్ఞాం షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోక్తాం దర్శయన్నాహ- ఉభయమపీత్యాది| న చైవం సతి వమనవిరేచనవన్నిరూహేఽపి విరేచనసంజ్ఞాప్రసక్తిరుద్భావనీయా , యతః పంకజశబ్దవదియం విరేచనసంజ్ఞా వమనవిరేచనయోరేవ యోగరూఢ్యా వర్తతే||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్రోష్ణ-తీక్ష్ణ-సూక్ష్మ-వ్యవాయి-వికాశీన్యౌషధాని స్వవీర్యేణ హృదయముపేత్య ధమనీరనుసృత్య స్థూలాణుస్రోతోభ్యః కేవలం శరీరగతం దోషసంఘాతమాగ్నేయత్వాద్ విష్యందయంతి, తైక్ష్ణ్యాద్ విచ్ఛిందంతి, స విచ్ఛిన్నః పరిప్లవన్ స్నేహభావితే కాయే స్నేహాక్తభాజనస్థమివ క్షౌద్రమసజ్జన్నణుప్రవణభావాదామాశయమాగమ్యోదానప్రణున్నోఽగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదూర్ధ్వభాగప్రభావాదౌషధస్యోర్ధ్వముత్క్షిప్యతే, సలిలపృథివ్యాత్మకత్వాదధోభాగప్రభావాచ్చౌషధస్యాధః ప్రవర్తతే, ఉభయతశ్చోభయగుణత్వాత్| ఇతి లక్షణోద్దేశః||5||

సంప్రతి ద్వయోరపి వమనవిరేచనద్రవ్యయోః సాధారణోష్ణతీక్ష్ణత్వాదిగుణయోగకృతదోషవిష్యందనాదిసాధారణకార్యదర్శనపూర్వకమగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదివిశిష్టధర్మయోగకృతం విశిష్టం చ కార్యం వమనవిరేచనరూపం దర్శయన్నాహ- తత్రోష్ణేత్యాది| ఉష్ణమితి ఉష్ణవీర్యం| స్వవీర్యేణేతి స్వప్రభావేణ| ధమనీరనుసృత్యేతి సకలదేహగతా ధమనీరనుసృత్య; సకలదేహగతధమన్యనుసరణం చ వీర్యేణ జ్ఞేయం, న సాక్షాత్| ఆగ్నేయత్వాద్విష్యందయంతీతి విలీనం కుర్వంతి| విచ్ఛిందంతి ఛిన్నం కుర్వంతి| పరిప్లవన్ ఇతస్తతో గచ్ఛన్| అసజ్జన్నితి న క్వచిదపి సంగం గచ్ఛన్| అణుప్రవణభావాదితి అణుత్వాత్ ప్రవణభావాచ్చ; ప్రవణత్వమిహ కోష్ఠగమనోన్ముఖత్వం, అణుత్వం చ అణుమార్గసంచారిత్వం| ఉదానప్రణున్న ఇతి ఉదానవాయుప్రేరితః| అగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదితి అగ్నివాయూత్కర్షవత్త్వాత్| ఊర్ధ్వభాగప్రభావాదితి ఊర్ధ్వభాగదోషహరత్వరూపప్రభావాత్| ఏవం సలిలపృథివ్యాత్మకత్వమపి వ్యాఖ్యేయం| ఉభయతశ్చేతి ఊర్ధ్వమధశ్చ క్షిప్యత ఇత్యర్థః| ఉభయగుణత్వాదితి అగ్నివాయ్వాత్మకత్వాత్ సలిలపృథివ్యాత్మకత్వాదూర్ధ్వాధోభాగప్రభావాచ్చేత్యర్థః| ఇతి లక్షణోద్దేశ ఇతి అనంతరగ్రంథేన వమనవిరేచనద్రవ్యస్వరూపాభిధానం కృతమిత్యర్థః| అత్ర చ ప్రకరణే సామాన్యేనైవ వమనవిరేచనద్రవ్యాణాం ‘ఆగ్నేయత్వాద్విష్యందయంతి’ ఇత్యనేనాగ్నేయత్వం ప్రతిపాదితం; పునశ్చ విశేషేణ ‘అగ్నివాయ్వాత్మకత్వాత్’ ఇతి పదేన వమనద్రవ్యస్యాగ్న్యాత్మకత్వం ప్రతిపాద్యతే; తేన, సామాన్యే విశేషే చ వమనద్రవ్యాణామాగ్నేయత్వప్రతిపాదనాత్ ప్రకృష్టమాగ్నేయత్వం భవతి; విరేచనద్రవ్యాణాం తు సామాన్యోక్తాగ్నేయత్వసంబంధాద్ విశేషగుణకథనప్రస్తావే చ సలిలపృథివ్యాత్మకత్వాభిధానాద్వమనద్రవ్యాపేక్షయాఽపకృష్టమాగ్నేయత్వం భవతి| తథాహి సుశ్రుతేఽపి వమనవిరేచనయోరప్యాగ్నేయత్వముక్తం- “సరత్వ-సౌక్ష్మ్య-తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్య-వికాశిత్వైర్విరేచనం| వమనం చ హరేద్దోషాన్ ప్రకృత్యా గతమన్యథా” (సు.చి.అ.33) ఇత్యనేన| యచ్చాత్రోచ్యతే-వమనం యద్యూర్ధ్వభాగహరత్వప్రభావాదూర్ధ్వయతి, తదాఽగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదితి హేతువర్ణనం న యుజ్యతే; యతః, యత్ సోపపత్తికం కార్యం న భవతి తత్ ప్రభావకృతమితి వ్యపదిశ్యతే; ఉక్తం హి- “ప్రభావోఽచింత్య ఉచ్యతే” (సూ.అ.26) ఇతి| తన్న, యతః ప్రభావస్యైవేహ వమనకార్యే వాయ్వగ్న్యాత్మకగుణతయా వాయ్వగ్న్యాత్మకత్వం హేతురుపదృ(ది)శ్యతే, న తు వాయ్వగ్న్యాత్మకత్వం స్వతంత్రో వమనహేతుః; తథాహి సతి యదన్యదపి వాయ్వగ్న్యాత్మకమూర్ధ్వభాగదోషహరత్వప్రభావరహితం, తదపి వమనకరం స్యాత్; యథా- కటుకరసే ద్రవ్యే తత్ స్యాత్; తస్మాత్ ప్రభావగుణతయైవ హేతువర్ణనం| ఏవం విరేచనద్రవ్యేఽపి పూర్వపక్షసిద్ధాంతావనుసర్తవ్యౌ||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

తత్ర ఫల-జీమూతకేక్ష్వాకు-ధామార్గవ-కుటజ-కృతవేధనానాం, శ్యామా-త్రివృచ్చతురంగుల-తిల్వక-మహావృక్ష-సప్తలా-శంఖినీ-దంతీ-ద్రవంతీనాం చ, నానావిధదేశకాలసంభవాస్వాద-రస-వీర్య-విపాక-ప్రభావగ్రహణాద్ దేహ-దోష-ప్రకృతి-వయో-బలాగ్ని-భక్తి-సాత్మ్య-రోగావస్థాదీనాం నానాప్రభావవత్త్వాచ్చ , విచిత్రగంధ-వర్ణ-రస-స్పర్శానాముపయోగసుఖార్థమసంఖ్యేయసంయోగానామపి చ సతాం ద్రవ్యాణాం వికల్పమార్గోపదర్శనార్థం షడ్విరేచనయోగశతాని వ్యాఖ్యాస్యామః||6||

సంప్రతి కల్పస్థానవక్తవ్యతయా షడ్విరేచనప్రయోగశతాన్యనతిసంక్షేపవిస్తరప్రయోగోపదర్శనపూర్వకం ప్రతిజానీతే- తత్ర ఫలేత్యాదినా షడ్విరేచనయోగశతాని వ్యాఖ్యాస్యామ ఇత్యంతేన| తత్ర కృతవేధనాంతానాం విచ్ఛేదపాఠేన వమనప్రయోగప్రయోజ్యత్వం, శ్యామాదీనాం విరేచనప్రయోగప్రయోజ్యత్వం చ దర్శయతి| అత్రైవ వమనే విరేచనే చైకైకేషాం పునర్వస్తూనాం మదనఫలాదీనాం శ్యామాదీనాం చ బహవః ప్రయోగా అభిధీయంతే, న పునరేకైకమేవ ద్రవ్యం వమనకారకం విరేచనకారకం వా; స్వల్పసంఖ్యాప్రయోగేణ గ్రహణసుఖతా వమనవిరేచనయోగస్య భవతి, కార్యం చ సిధ్యతీత్యాశంక్యాహ- నానావిధేత్యాది యావద్రోగావస్థాదీనాం నానాప్రభావవత్త్వాచ్చేతి| అస్యార్థః- యస్మాన్నానావిధదేశకాలసంభవాః, నానావిధాస్వాదాః, నానావిధవీర్యాః, నానావిధవిపాకాః, నానావిధప్రభావాశ్చ మదనఫలాదికా ఓషధ్యః, తథా తత్సంస్కారకాః కోవిదారాదికా ఓషధ్య ఉపలభ్యంతే; పురుషాశ్చ దేహ-దోష-ప్రకృతి-వయో-బలాగ్ని-భక్తి-సాత్మ్య-రోగావస్థాభిన్నా నానావిధా దృశ్యంతే; తేన నైకం ద్రవ్యం సర్వస్మిన్ దేహదోషాదౌ యౌగికం, సర్వత్ర కాలే వా ప్రాప్యతే సర్వత్ర దేశే వా; తస్మాద్దేహదోషాదినా భేదవతి పురుషే బహూన్యేవ ద్రవ్యాణి బహుభిశ్చ ప్రయోగైరుపకల్పితాని యథాయోగ్యతయా యథాప్రాప్తి చ ప్రయోక్తుం శక్యంతే; అతో బహునామేవ మదనాదిద్రవ్యాణాం బహుప్రకారప్రయోగాణాముపన్యాసో యుక్త ఇతి భావః| గ్రహణాత్ ఉపలంభాత్| దేహో నానా స్థూలకృశాదిభేదేన, భక్తిః ఇచ్ఛా, అవస్థాశబ్దేనేహ రోగావస్థైవ గ్రాహ్యా, ఆదిశబ్దేనేహ సత్త్వాహారయోర్గ్రహణం| భూరివిరేచనప్రయోగోపదర్శనప్రయోజనాంతరమప్యాహ- విచిత్రేత్యాది| నానావిధగంధ-వర్ణ-రసతయా ప్రయోగే తత్కాలముత్తరకాలం చ సుఖార్థమిత్యర్థః| అథ కిం ప్రభేదాన్మదనఫలాదీనాం షట్ప్రయోగశతాని భవంతి, యేనాధికాః ప్రయోగా నాభిధీయంత ఇత్యాశంక్యాహ- అసంఖ్యేయేత్యాది| వికల్పమార్గోపదర్శనార్థమితి అధికప్రయోగకల్పనాసమర్థాన్ భిషజః ప్రతి ఏతత్ షట్ప్రయోగశతోపదర్శనం కర్తవ్యాధికప్రయోగకల్పనామార్గోపదర్శకం, తేనాపరేఽప్యత్ర ప్రయోగాః కల్పనీయాః; గ్రంథే నిఃశేషప్రయోగానభిధానం ప్రయోగాణామసంఖ్యేయత్వేనాశక్యత్వాదేవ| అనతివిస్తరేణ షట్ప్రయోగశతాభిధానం మందబుద్ధిసంవ్యవహారార్థమితి భావః| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “ఏతావంతో హ్యలమల్పబుద్ధీనాం వ్యవహారాయ, బుద్ధిమతాం చ స్వాలక్షణ్యానుమానయుక్తికుశలానామనుక్తార్థజ్ఞానాయ” (సూ.అ.4) ఇతి||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

తాని తు ద్రవ్యాణి దేశ-కాల-గుణ-భాజన-సంపద్వీర్యబలాధానాత్ క్రియాసమర్థతమాని భవంతి||7||

సంప్రతి వమనవిరేచనద్రవ్యాణాం దేశాదిసంపత్త్యా గుణోత్కర్షం దర్శయన్నాహ- తానీత్యాది| దేశాదిభిశ్చతుర్భిః సంపచ్ఛబ్దః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| భాజనం భేషజస్థాపనస్థానం| వీర్యస్య బలం వీర్యాధికత్వమేవ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

త్రివిధః ఖలు దేశః- జాంగలః, ఆనూపః, సాధారణశ్చేతి| తత్ర జాంగలః పర్యాకాశభూయిష్ఠః, తరుభిరపి చ కదర-ఖదిరాసనాశ్వకర్ణ-ధవ-తినిశ-శల్లకీ-సాల-సోమవల్క-బదరీ-తిందుకాశ్వత్థ-వటామలకీవనగహనః, అనేకశమీ-కకుభ-శింశపాప్రాయః, స్థిరశుష్కపవనబలవిధూయమానప్రనృత్యత్తరుణవిటపః, ప్రతతమృగతృష్ణికోపగూఢతనుఖరపరుషసికతాశర్కరాబహులః, లావతిత్తిరిచకోరానుచరితభూమిభాగః, వాతపిత్తబహులః, స్థిరకఠినమనుష్యప్రాయో జ్ఞేయః, అథానూపో హింతాలతమాలనారికేలకదలీవనగహనః, సరిత్సముద్రపర్యంతప్రాయః, శిశిరపవనబహులః, వంజులవానీరోపశోభితతీరాభిః సరిద్భిరుపగతభూమిభాగః, క్షితిధరనికుంజోపశోభితః, మందపవనానువీజితక్షితిరుహగహనః, అనేకవనరాజీపుష్పితవనగహనభూమిభాగః, స్నిగ్ధతరుప్రతానోపగూఢః, హంస-చక్రవాక-బలాకా-నందీముఖ-పుండరీక-కాదంబ-మద్గు -భృంగరాజ-శతపత్ర-మత్తకోకిలానునాదితతరువిటపః, సుకుమారపురుషః, పవనకఫప్రాయో జ్ఞేయః; అనయోరేవ ద్వయోర్దేశయోర్వీరుద్వనస్పతివానస్పత్యశకునిమృగగణయుతః స్థిరసుకుమారబలవర్ణసంహననోపపన్నసాధారణగుణయుక్తపురుషః సాధారణో జ్ఞేయః||8||

దేశాది సమ్యగ్ వ్యాకుర్వన్నాహ- తత్ర త్రివిధ ఇత్యాది| అత్ర కేచిజ్జాంగలాదిదేశలక్షణగ్రంథం న పఠంతి, తత్తు జనపదోద్ధ్వంసనీయే పఠితమితి కృత్వేహానార్షం వదంతి| యైస్తు జనపదోద్ధ్వంసనీయే జాంగలాదిలక్షణం న పఠ్యతే, తైరత్ర పఠనీయ ఏవాయం గ్రంథః||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

తత్ర దేశే సాధారణే జాంగలే వా యథాకాలం శిశిరాతపపవనసలిలసేవితే సమే శుచౌ ప్రదక్షిణోదకే శ్మశాన-చైత్య-దేవయజనాగార-సభా-శ్వభ్రారామ-వల్మీకోషరవిరహితే కుశరోహిషాస్తీర్ణే స్నిగ్ధకృష్ణమధురమృత్తికే సువర్ణవర్ణమధురమృత్తికే వా మృదావఫాలకృష్టేఽనుపహతేఽన్యైర్బలవత్తరైర్ద్రుమైరౌషధాని జాతాని ప్రశస్యంతే||9||

యథాకాలమితి యథాకాలం శిశిరాదిభిః సేవితే దేశే| శ్మశానాదిభిః ప్రత్యేకం విరహితశబ్దః సంబధ్యతే| దేవయజనేనాగారశబ్దః సంబధ్యతే| సభా జనమేలకస్థానం| న ఫాలేన కృష్ట ఇతి అఫాలకృష్టే||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

తత్ర యాని కాలజాతాన్యుపాగతసంపూర్ణప్రమాణ-రసవీర్య-గంధాని కాలాతపాగ్నిసలిలపవనజంతుభిరనుపహతగంధ-వర్ణ-రస-స్పర్శ-ప్రభావాణి ప్రత్యగ్రాణ్యుదీచ్యాం దిశి స్థితాని; తేషాం శాఖాపలాశమచిరప్రరూఢం వర్షావసంతయోర్గ్రాహ్యం, గ్రీష్మే మూలాని శిశిరే వా శీర్ణప్రరూఢపర్ణానాం, శరది త్వక్కందక్షీరాణి, హేమంతే సారాణి, యథర్తు పుష్పఫలమితి; మంగలాచారః కల్యాణవృత్తః శుచిః శుక్లవాసాః సంపూజ్య దేవతా అశ్వినౌ గోబ్రాహ్మణాంశ్చ కృతోపవాసః ప్రాఙ్ముఖ ఉదఙ్ముఖో వా గృహ్ణీయాత్||10||

తత్ర యాని కాలజాతానీత్యనేనైవ కాలసంపదుచ్యతే; కాలజాతానీతి స్వకాలభూతాని| ఉపాగతసంపూర్ణేత్యాదినా ప్రత్యగ్రాణీత్యంతేన గుణసంపదుచ్యతే| ప్రత్యగ్రాణీతి సంపూర్ణగుణతయా నిష్పన్నాని| తేషాం శాఖాపలాశమిత్యాదినా కాలసంపదముక్తాం ప్రపంచయతి| శాఖాగ్రహణేనైవ త్వగాదీనామపి గ్రహణం| శీర్ణప్రరూఢపర్ణానామితి చ్ఛేదః| గ్రీష్మే మూలాని శిశిరే వేతి కథనేన యాన్యాగ్నేయాని తేషాం మూలాని గ్రీష్మే, యాని సౌమ్యాని తేషాం మూలాని శిశిరే, గ్రాహ్యాణీతి వ్యవస్థాం సూచయతి; ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “సౌమ్యాన్యౌషధాని సౌమ్యేష్వృతుష్వాదదీత, ఆగ్నేయాన్యాగ్నేయేషు” (సు.సూ.అ.36) ఇతి| భేషజగ్రహణవిధానమాహ- మంగలేత్యాది||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

గృహీత్వా చానురూపగుణవద్భాజనస్థాన్యాగారేషూ ప్రాగుదగ్ద్వారేషు నివాతప్రవాతైకదేశేషు నిత్యపుష్పోపహారబలికర్మవత్సు, అగ్ని-సలిలోపస్వేద-ధూమ-రజో-మూషక-చతుష్పదామనభిగమనీయాని స్వవచ్ఛన్నాని శిక్యేష్వాసజ్య స్థాపయేత్||11||

భాజనసంపదమాహ- గృహీత్వేత్యాది| అనురూపగుణవద్భాజనస్థానీతి అనురూపగుణవత్తా చ భాజనస్య భేషజసమానగుణతయైవ| స్వవచ్ఛన్నానీతి సమ్యక్పిహితాని||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

తాని చ యథాదోషం ప్రయుంజీత సురా-సౌవీరక-తుషోదక-మైరేయ-మేదక-ధాన్యామ్ల -ఫలామ్ల-దధ్యమ్లాదిభిర్వాతే, మృద్వీకామలక -మధు-మధుక-పరూషక-ఫాణితక్షీరాదిభిః పిత్తే, శ్లేష్మణి తు మధు-మూత్ర-కషాయాదిభిర్భావితాన్యాలోడితాని చ; ఇత్యుద్దేశః| తం విస్తరేణ ద్రవ్య-దేహ-దోష-సాత్మ్యాదీని ప్రవిభజ్య వ్యాఖ్యాస్యామః||12||

సంక్షేపేణ మదనఫలాదీనాం వాతాదిభేదేన భావనాలోడనద్రవ్యాణ్యాహ- తాని చ యథాదోషం ప్రయుంజీతేత్యాది| ధాన్యామ్లం కాంజికం, ఫలామ్లం దాడిమరసాది| శ్లేష్మణీత్యాదౌ కషాయశబ్దేన శ్లేష్మహరద్రవ్యక్వాథోఽభిప్రేతః| ఉద్దేశ ఇతి సంక్షేపాభిధానమిత్యర్థః| ద్రవ్య-దేహ-దోష-సాత్మ్యాదీనీత్యత్ర ఆదిశబ్దేన ప్రకృతిబలాదీనాం గ్రహణం||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

వమనద్రవ్యాణాం మదనఫలాని శ్రేష్ఠతమాన్యాచక్షతే, అనపాయిత్వాత్| తాని వసంతగ్రీష్మయోరంతరే పుష్యాశ్వయుగ్భ్యాం మృగశిరసా వా గృహ్ణీయాన్మైత్రే ముహూర్తే| యాని పక్వాన్యకాణాన్యహరితాని పాండూన్యక్రిమీణ్యపూతీన్యజంతుజగ్ధాన్యహ్రస్వాని; తాని ప్రమృజ్య , కుశపుటే బద్ధ్వా, గోమయేనాలిప్య, యవతు(బు)షమాషశాలికులత్థముద్గపలానామన్యతమే నిదధ్యాదష్టరాత్రం| అత ఊర్ధ్వం మృదూభూతాని మధ్విష్టగంధాన్యుద్ధృత్య శోషయేత్| సుశుష్కాణాం ఫలపిప్పలీరుద్ధరేత్ | తాసాం ఘృతదధిమధుపలలవిమృదితానాం పునః శుష్కాణాం నవం కలశం సుప్రమృష్టవాలుకమరజస్కమాకంఠం పూరయిత్వా స్వవచ్ఛన్నం స్వనుగుప్తం శిక్యేష్వాసజ్య సమ్యక్ స్థాపయేత్||13||

వమనద్రవ్యాణామిత్యాదినా మదనఫలస్య ప్రాధాన్యోపదర్శనపూర్వకం ప్రయోగవిధిమాహ| అనపాయిత్వాదితి వమనద్రవ్యాంతరాపేక్షయాఽల్పవ్యాపత్తికత్వాత్| అంతరే ఇతి మధ్యే, స చ గ్రీష్మవసంతయోరంతర్వర్తికతిపయదినాన్యేవ మధ్యో జ్ఞేయః| అశ్వయుక్ అశ్వినీ| మైత్రే ముహూర్త ఇతి శివభుజగమిత్రాదీనాం మధ్యే మిత్రదేవతాకే, ఏవం మైత్రే ముహూర్తే| పలానామితి రాశీనాం| మధువదిష్టగంధో యేషాం తాని, యాని మధ్విష్టగంధాని భవంతి తాని గ్రాహ్యాణీతి దర్శయతి| ఫలపిప్పలీరితి మదనఫలమధ్యగతాని పిప్పలీసంస్థానాని బీజాని| తాసామిత్యాది పూరణవాచకశబ్దయోగాత్ కరణే షష్ఠీ| స్వనుగుప్తమితి కృతరక్షావిధానం||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

అథ చ్ఛర్దనీయమాతురం ద్వ్యహం త్ర్యహం వా స్నేహస్వేదోపపన్నం శ్వశ్ఛర్దయితవ్యమితి గ్రామ్యానూపౌదకమాంసరస-క్షీర-దధి-మాష-తిల-శాకాదిభిః సముత్క్లేశితశ్లేష్మాణం వ్యుషితం జీర్ణాహారం పూర్వాహ్ణే కృతబలిహోమమంగలప్రాయశ్చిత్తం నిరన్నమనతిస్నిగ్ధం యవాగ్వా ఘృతమాత్రాం పీతవంతం, తాసాం ఫలపిప్పలీనామంతర్నఖముష్టిం యావద్వా సాధు మన్యేత జర్జరీకృత్య యష్టిమధుకషాయేణ కోవిదార-కర్బుదార-నీప-విదుల-బింబీ-శణపుష్పీ-సదాపుష్పీ-ప్రత్యక్పుష్పీ-కషాయాణామన్యతమేన వా రాత్రిముషితం విమృద్య పూతం మధుసైంధవయుక్తం సుఖోష్ణం కృత్వా పూర్ణం శరావం మంత్రేణానేనాభిమంత్రయేత్- ‘Oం బ్రహ్మదక్షాశ్విరుద్రేంద్రభూచంద్రార్కానిలానలాః| ఋషయః సౌషధిగ్రామా భూతసంఘాశ్చ పాంతు తే| రసాయనమివర్షీణాం దేవానామమృతం యథా| సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే’| ఇత్యేవమభిమంత్ర్యోదఙ్ముఖం ప్రాఙ్ముఖం వాఽఽతురం పాయయేచ్ఛ్లేష్మజ్వరగుల్మప్రతిశ్యాయార్తం విశేషేణ పునః పునరాపిత్తాగమనాత్, తేన సాధు వమతి; హీనవేగం తు పిప్పల్యామలక-సర్షప-వచాకల్కలవణోష్ణోదకైః పునః పునః ప్రవర్తయేదాపిత్తదర్శనాత్| ఇత్యేష సర్వశ్ఛర్దనయోగవిధిః||14||

ద్వ్యహం త్ర్యహం వా స్నేహస్వేదోపపన్నమిత్యనేన అభ్యంగే క్రియమాణే స్నేహసహచరితస్వేదోపపాదనం ద్వ్యహం త్ర్యహం వా విధీయతే, “త్ర్యహావరం సప్తదినం పరం తు స్నిగ్ధో నరః స్వేదయితవ్య ఇష్టః” (సి.అ.1) ఇత్యనేన పానప్రయుజ్యమానస్నేహస్య సప్తరాత్రం త్రిరాత్రం వా ప్రకర్ష ఉచ్యతే ఇతి న విరోధః| ఏతచ్చాభ్యంగస్వేదసహితస్నేహస్వేదకరణం పానస్నేహాంతదివసమారభ్య క్రియతే, తేన స్నేహపానవిశ్రామదినేన సమం ద్వ్యహత్ర్యహపూరణమభ్యంగస్నేహసహితస్వేదప్రయోగస్య భవతి| స్నేహపానాచ్చ యద్విశ్రామదినం, “ఏకాహోపరతస్తద్వద్భుక్త్వా ప్రచ్ఛర్దనం పిబేత్” (సూ.అ.13) ఇత్యనేనోక్తం, తథైవేహాపి| కఫోత్క్లేశకారిభోజనమాహ- శ్వశ్ఛర్దయితవ్యమిత్యాదినా| శ్వ ఇతి పరస్మిన్నహ్ని| వ్యుషితమితి రాత్రిమతిక్రాంతం| నిరన్నమితి పదచ్ఛేదః| అనతిస్నిగ్ధమిత్యాదినా వమనదిన ఏవ ఘృతమాత్రాయుక్తయవాగూపానపూర్వకం వమనమనతిస్నిగ్ధపురుషవిషయం బ్రూతే| అన్యే తు పూర్వదిన ఏవానతిస్నిగ్ధస్య ఘృతమాత్రాం పీతవత ఏవ యవాగ్వాః పానమాహుః, “పేశలైర్వివిధైరన్నైర్దోషానుత్క్లేశ్య దేహినః| స్నిగ్ధస్విన్నాయ వమనం దత్తం సమ్యక్ ప్రవర్తతే|| అథాపరేద్యుః పూర్వాహ్ణే సాధారణే కాలే వమనద్రవ్యకషాయకల్కచూర్ణస్నేహానామన్యతమస్య” (సు.చి.అ.33) ఇత్యాది సుశ్రుతోక్తేః| అంతర్నఖముష్టిమితి అంతరీకృతనఖముష్టిపరిమాణం| యావద్వా సాధు మన్యేతేత్యనేన మాత్రాయా బలదోషాదిభేదేనాస్థిరత్వమిత్యాహ| యష్టీమధుకస్య కోవిదారాదిషు విచ్ఛేదపాఠ ఉత్తరప్రయోగేషు కోవిదారాదేర్యష్టీమధువిరహితస్య గ్రహణార్థః| కోవిదారః స్వనామఖ్యాతః, స శరది పుష్పతి; కర్బుదారస్తు కాంచనారః, స వసంతే పుష్పతి; నీపః కదంబః, విదులః వేతసః, శణపుష్పీ ఘంటారవా, సదాపుష్పీ అర్కపుష్పికా, ప్రత్యక్పుష్పీ అపామార్గః| రాత్రిముషితం విమృద్య పూతమితి శృతకషాయాత్ కషాయాంతరోపదర్శకం పక్షాంతరం; కింవా, కషాయపాన ఏవ శీతకషాయవిధానమిహోచ్యతే| పూర్ణం శరావమితి మంగలార్థం పూర్ణకుంభవత్| పునః పునరితి యావత్ పిత్తాగమనం న భవతి తావత్ పునః పునః కషాయం పిబేదిత్యర్థః| అన్యత్రాప్యుక్తం- “పిత్తాంతమిష్టం వమనం విరేకాదర్ధం” (సి.అ.1) ఇత్యాది| వమనాయోగకారకహీనవేగప్రవృత్తిప్రతికారార్థమాహ- హీనవేగమిత్యాది||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

సర్వేషు తు మధుసైంధవం కఫవిలయనచ్ఛేదార్థం వమనేషు విదధ్యాత్| న చోష్ణవిరోధో మధునశ్ఛర్దనయోగయుక్తస్య, అవిపక్వప్రత్యాగమనాద్దోషనిర్హరణాచ్చ||15||

యద్యపి చ ఘ్రేయాదివమనయోగేషు మధుసైంధవయోగో న భవతి, తథాఽపి ‘సర్వేషు’ ఇతి పదం బాహుల్యార్థం| వమనార్థకషాయే ఉష్ణే మధుప్రక్షేపో విరోధిత్వాన్న యుజ్యతే, ఉక్తం హి- “మధూష్ణముష్ణార్తమథవా” (సూ.అ.27) ఇత్యాది, ఏవమాశంక్య సమాధానమాహ న చోష్ణవిరోధో మధున ఇత్యాది| అవిపక్వప్రత్యాగమనాదిత్యనేన పచ్యమానం మధూష్ణయుక్తం విరుధ్యేతేతి దర్శయతి| దోషనిర్హరణాచ్చేతి మధూష్ణవిరుద్ధమపి వమనయోగే ఉష్ణే ఇష్యతే, తస్య దోషనిర్హరణాదేవ న విరోధో భవతీతి దర్శయతి| ఏవం బస్తిప్రయోగేఽపి మధున ఉష్ణావిరోధో వర్ణనీయః| ఏతేన యష్టీమధ్వాదినవద్రవ్యకృతైర్నవభిః కషాయైర్నవయోగాః||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ఫలపిప్పలీనాం ద్వౌ ద్వౌ భాగౌ కోవిదారాదికషాయేణ త్రిఃసప్తకృత్వః స్రావయేత్, తేన రసేన తృతీయం భాగం పిష్ట్వా మాత్రాం హరీతకీభిర్బిభీతకైరామలైర్వా తుల్యాం వర్తయేత్, తాసామేకాం ద్వే వా పూర్వోక్తానాం కషాయాణామన్యతమస్యాంజలిమాత్రేణ విమృద్య బలవచ్ఛ్లేష్మప్రసేకగ్రంథిజ్వరోదరారుచిషు పాయయేదితి సమానం పూర్వేణ||16||

ఫలపిప్పలీనాం ద్వౌ భాగావిత్యాదౌ ఫలపిప్పలీనాం భాగత్రయం కర్తవ్యం; తత్ర భాగద్వయం షడ్గుణేన కోవిదారాదికషాయేణ క్షారపరిస్రావణవిధివదేకవింశతివారాన్ పరిస్రావణీయం| కోవిదారాదీనాం చాష్టానామష్టౌ కషాయాః పృథక్ పరిస్రావణే ప్రయోక్తవ్యాః| యేన చ కషాయేణ ఫలపిప్పలీభాగద్వయం పరిస్రావ్య హరితక్యాదిపరిమాణా మాత్రా తృతీయభాగఫలపిప్పలీకల్కస్య క్రియతే తేనైవ కషాయేణ మాత్రాయోగాః ; ఏవమష్టౌ హరీతక్యాదిమాత్రయా నిర్దిష్టాః ఫలపిప్పలీయోగా భవంతి| మాత్రావికల్పశ్చ దోషబలాదివికల్పకృతో జ్ఞేయః| సమానం పూర్వేణేతి పూర్వయోగవదిహ స్నేహస్వేదాభిమంత్రణాదివిధానం కర్తవ్యమిత్యర్థః| ఏవమన్యత్రాపి పూర్వవచ్ఛబ్దార్థో జ్ఞేయః||16||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ఫలపిప్పలీక్షీరం, తేన వా క్షీరయవాగూమధోభాగే రక్తపిత్తే హృద్దాహే చ; తజ్జస్య వా దధ్న ఉత్తరకం కఫచ్ఛర్దితమకప్రసేకేషు ; తస్య వా పయసః శీతస్య సంతానికాంజలిం పిత్తే ప్రకుపితే ఉరఃకంఠహృదయే చ తనుకఫోపదిగ్ధే, ఇతి సమానం పూర్వేణ||17||

ఫలపిప్పల్యా క్షీరపాకవిధినా సాధితం క్షీరం ఫలపిప్పలీక్షీరం; అయమేకో యోగః| తేనేతి ఫలపిప్పలీసాధితక్షీరేణ| తజ్జస్యేతి ఫలపిప్పలీక్షీరజాతస్య దధ్నః| ఉత్తరకమితి సరం| సంతానికా క్షీరోపరిస్థః స్త్యానో భాగః||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ఫలపిప్పలీశృతక్షీరాన్నవనీతముత్పన్నం ఫలాదికల్కకషాయసిద్ధం కఫాభిభూతాగ్నిం విశుష్యద్దేహం చ మాత్రయా పాయయేదితి సమానం పూర్వేణ||18||

ఫలాదీని ఫల-జీమూతకేక్ష్వాకు-ధామార్గవ-కుటజ-కృతవేధనాని షట్| ఏతే క్షీరయోగచతుష్టయేన ఘృతయోగేన చ సమం పంచ యోగా అధ్యాయసంగ్రహే వక్తవ్యా||18||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ఫలపిప్పలీనాం ఫలాదికషాయేణ త్రిఃసప్తకృత్వః సుపరిభావితేన పుష్పరజఃప్రకాశేన చూర్ణేన సరసి సంజాతం బృహత్సరోరుహం సాయాహ్నేఽవచూర్ణయేత్, తద్రాత్రివ్యుషితం ప్రభాతే పునరవచూర్ణితముద్ధృత్య హరిద్రాకృసరక్షీరయవాగూనామన్యతమం సైంధవగుడఫాణితయుక్తమాకంఠం పీతవంతమాఘ్రాపయేత్ సుకుమారముత్క్లిష్టపిత్తకఫమౌషధద్వేషిణమితి సమానం పూర్వేణ||19||

ఫలపిప్పలీనాం ఫలాదికషాయేణేత్యాదినా ఏకం ఘ్రేయయోగమాహ| పుష్పరజఃప్రకాశేనేతి పుష్పధూలిసదృశేన| హరిద్రాభిధానః కృశరో హరిద్రాకృశరః||19||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ఫలపిప్పలీనాం భల్లాతకవిధిపరిస్రుతం స్వరసం పక్త్వా ఫాణితీభూతమాతంతులీభావాల్లేహయేత్; ఆతపశుష్కం వా చూర్ణీకృతం జీమూతకాదికషాయేణ పిత్తే కఫస్థానగతే పాయయేదితి సమానం పూర్వేణ||20||

భల్లాతకవిధిపరిస్రుతమితి రసాయనోక్తభల్లాతకస్నేహగ్రహణవిధానేన పరిస్రుతః స్వరసో గ్రాహ్యః| ఫాణితయోగోఽయమేకః| ఆతపశుష్కం వేత్యాదినా చూర్ణయోగోఽప్యేకః||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

ఫలపిప్పలీచూర్ణాని పూర్వవత్ ఫలాదీనాం షణ్ణామన్యతమకషాయస్రుతాని వర్తిక్రియాః ఫలాదికషాయోపసర్జనాః పేయా ఇతి సమానం పూర్వేణ||21||

ఫలపిప్పలీచూర్ణానీత్యాదౌ ఫలాదిషట్కషాయభేదేన కృతత్వాత్ షడ్ వర్తిప్రయోగా జ్ఞేయాః| వర్తిక్రియాయాం చతుర్గుణేన క్వాథేన పాకాద్వర్త్యాకారతా కర్తవ్యా| అత్రాపి చ తథా లేహాదౌ చ సామాన్యోక్తేన మధుప్రక్షేపో యుక్తః; తం చైకే మధునః పాకవిరోధాన్నానుమన్యంతే||21||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ఫలపిప్పలీనామారగ్వధ -వృక్షక-స్వాదుకంటక-పాఠా-పాటలా-శారంగేష్టా-మూర్వా-సప్తపర్ణ-నక్తమాల-పిచుమర్ద-పటోల-సుషవీ-గుడూచీ-సోమవల్క-ద్వీపికానాం పిప్పలీ-పిప్పలీమూల-హస్తిపిప్పలీ-చిత్రక-శృంగవేరాణాం చాన్యతమకషాయేణ సిద్ధో లేహ ఇతి సమానం పూర్వేణ||22||

ఫలపిప్పలీనామారగ్వధేత్యాదినా ఆరగ్వధాదివింశతిద్రవ్యక్వాథభేదేన కృతత్వాద్వింశతిర్లేహా జ్ఞేయాః| వృక్షకః కుటజః, స్వాదుకంటకః వికంకతః, శారంగేష్టా గుంజా, సుషవీ కారవేల్లకం, ద్వీపికా హింస్రా, ‘కంటకారీ’ ఇత్యన్యే||22||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

ఫలపిప్పలీష్వేలా-హరేణుకా-శతపుష్పా-కుస్తుంబురు-తగర-కుష్ఠ-త్వక్-చోరక-మరుబకాగురు-గుగ్గుల్వేలవాలుక-శ్రీవేష్టక-పరిపేలవ-మాంసీ-శైలేయక-స్థౌణేయక-సరల-పారావతపద్యశోకరోహిణీనాం వింశతేరన్యతమస్య కషాయేణ సాధితోత్కారికా ఉత్కారికాకల్పేన, మోదకా వా మోదకకల్పేన, యథాదోషరోగభక్తి ప్రయోజ్యా ఇతి సమానం పూర్వేణ||23||

ఫలపిప్పలీష్విత్యాదినోత్కారికా మోదకాశ్చ ప్రత్యేకం వింశతిః| చోరకః గంధద్రవ్యం స్వనామఖ్యాతం, పరిపేలవం కైవర్తముస్తకం, స్థౌణేయకః గ్రంథిపర్ణకం, పారావతపదీ జ్యోతిష్మతీ, అశోకరోహిణీ అశోకసదృశపత్రా లతా, ‘కటురోహిణీ’ ఇత్యన్యే| కేచిదత్ర స్థౌణేయకం పరిత్యజ్యాపాకీపాద్యా వింశతిం పూరయంతి, అపాకీపాదీ స్వనామఖ్యాతా| ఉత్కారికాకల్పేనేతి సూదశాస్త్రోక్తోత్కారికావిధానేన||23||

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ఫలపిప్పలీస్వరసకషాయపరిభావితాని తిలశాలితండులపిష్టాని తత్కషాయోపసర్జనాని శష్కులీకల్పేన వా శష్కుల్యః, పూపకల్పేన వా పూపాః ఇతి సమానం పూర్వేణ||24|| ఏతేనైవ చ కల్పేన సుముఖ-సురస-కుఠేరక-కాండీర-కాలమాలక-పర్ణాసక-క్షవక-ఫణిజ్ఝక-గృంజన-కాసమర్ద-భృంగరాజానాం పోటేక్షువాలికా-కాలంకతక-దండైరకాణాం చాన్యతమస్య కషాయేణ కారయేత్||25||

ఫలపిప్పలీస్వరసేనేత్యాదినా శష్కుల్యపూపయోః పృథగేకో యోగః| ఏతేనైవ చ కల్పేనేత్యాదినా సుముఖాదిపంచదశద్రవ్యకషాయేణ పృథక్ శష్కుల్యపూపయోః కరణాత్ పంచదశ యోగా భవంతి| ఏవం మిలిత్వా శష్కులీపూపయోః పృథక్ షోడశయోగా భవంతి| పోటా ఇక్షుగంధా; దండైరకా గుంద్రాఖ్యగుల్మః, నలో వా||24-25||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

తథా బదరషాడవ-రాగ-లేహ-మోదకోత్కారికా-తర్పణ-పానక-మాంసరస-యూష-మద్యానాం మదనఫలాన్యన్యతమేనోపసృజ్య యథాదోషరోగభక్తి దద్యాత్; తైః సాధు వమతీతి||26||

తథా బదరషాడవేత్యాదినా దశ యోగాః| బదరకృతః షాడవో బదరషాడవః||26||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 27

మదనః కరహాటశ్చ రాఠః పిండీతకః ఫలం| శ్వసనశ్చేతి పర్యాయైరుచ్యతే తస్య కల్పనా||27||

మదనస్య వ్యవహారార్థం పర్యాయానాహ- మదనః కరహాటశ్చేత్యాది| తస్య కల్పనేతి య ఏవంభూతైః పర్యాయైర్వ్యాఖ్యాతస్తస్యేయం కల్పనా| అస్య చ పర్యాయాభిధానం భూరిప్రయోగేషు విహితత్వేనాభ్యర్హితత్వాజ్జ్ఞేయం| ఏవమన్యత్రాపి పర్యాయాభిధానే ప్రయోజనం వర్ణనీయం||27||

Adhikarana 26 (28-30) · Śloka 30

తత్ర శ్లోకాః- నవ యోగాః కషాయేషు, మాత్రాస్వష్టౌ , పయోఘృతే| పంచ, ఫాణితచూర్ణే ద్వౌ ఘ్రేయే, వర్తిక్రియాసు షట్||28|| వింశతిర్వింశతిర్లేహమోదకోత్కారికాసు చ| శష్కులీపూపయోశ్చోక్తా యోగాః షోడశ షోడశ||29|| దశాన్యే షాడవాద్యేషు త్రయస్త్రింశదిదం శతం| యోగానాం విధివద్దిష్టం ఫలకల్పే మహర్షిణా||30||

మదనఫలయోగానాం నవాదిసంఖ్యోత్కర్షనిరాసార్థం సుఖస్మరణార్థం చ తాన్ సంగ్రహేణాహ- నవ యోగా ఇత్యాది| అస్య చార్థో యథాస్థానం వ్యాహృతః||28-30||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే కల్పస్థానే మదనకల్పో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం కల్పస్థానే మదనకల్పో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||