11. saptalāśaṅkhinīkalpaḥ

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતઃ સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| સપ્તલા ચર્મસાહ્વા ચ બહુફેનરસા ચ સા| શઙ્ખિની તિક્તલા ચૈવ યવતિક્તાઽક્ષિ(ક્ષ)પીડકઃ||૩||

પૂર્વાધ્યાયોક્તસમ્બન્ધાદેવ સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્પોઽભિધીયતે| ઇહ ચાધ્યાયે યે યોગા અભિધીયન્તે તે સપ્તલયા વા શઙ્ખિન્યા વા ઉભાભ્યાં વા સમ્પાદ્યન્તે શ્યામાત્રિવૃદ્યોગવત્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5

તે ગુલ્મગરહૃદ્રોગકુષ્ઠશોફોદરાદિષુ| વિકાસિતીક્ષ્ણરૂક્ષત્વાદ્યોજ્યે શ્લેષ્માધિકેષુ તુ||૪|| નાતિશુષ્કં ફલં ગ્રાહ્યં શઙ્ખિન્યા નિસ્તુષીકૃતમ્| સપ્તલાયાશ્ચ મૂલાનિ ગૃહીત્વા ભાજને ક્ષિપેત્||૫||

તે ગુલ્મેત્યાદિ| તે સપ્તલાશઙ્ખિન્યૌ||૪-૫||

Adhikarana 3 (6-8) · Śloka 8

અક્ષમાત્રં તયોઃ પિણ્ડં પ્રસન્નાલવણાયુતમ્| હૃદ્રોગે કફવાતોત્થે ગુલ્મે ચૈવ પ્રયોજયેત્||૬|| પ્રિયાલપીલુકર્કન્ધુકોલામ્રાતકદાડિમૈઃ| દ્રાક્ષાપનસખર્જૂરબદરામ્લપરૂષકૈઃ||૭|| મૈરેયે દધિમણ્ડેઽમ્લે સૌવીરકતુષોદકે| સીધૌ ચાપ્યેષ કલ્પઃ સ્યાત્ સુખં શીઘ્રવિરેચનઃ||૮||

અક્ષમાત્રમિત્યાદિના કલ્કસ્ય પ્રસન્નાલવણયુક્તસ્ય પ્રિયાલાદિકષાયેષુ ષોડશયોગા ભવન્તિ| અત્ર યદ્યપિ મૈરેયૈક્ષવૌ ન કષાયૌ તથાઽપિ બહુકષાયાન્તર્ગતત્વાત્ કષાયાવેવ વક્તવ્યૌ, સઙ્ગ્રહે ‘કષાયા દશ ષટ્’ ઇત્યનેન વ્યપદિષ્ટૌ| કષાયશબ્દેન કલ્કકષાયોઽભિપ્રેતઃ| કર્કન્ધૂકોલબદરશબ્દેન ત્રિપ્રકારબદરગ્રહણમ્||૬-૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 11

તૈલં વિદારિગન્ધાદ્યૈઃ પયસિ ક્વથિતે પચેત્| સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્કે ત્રિવૃચ્છ્યામાર્ધભાગિકે||૯|| દધિમણ્ડેન સન્નીય સિદ્ધં તત્ પાયયેત ચ| શઙ્ખિનીચૂર્ણભાગૌ દ્વૌ તિલચૂર્ણસ્ય ચાપરઃ||૧૦|| હરીતકીકષાયેણ તૈલં તત્પીડિતં પિબેત્| અતસીસર્ષપૈરણ્ડકરઞ્જષ્વેષ સંવિધિઃ||૧૧||

તૈલમિત્યાદિના પ્રથમસ્તૈલયોગઃ| ત્રિવૃચ્છ્યામાર્ધભાગિકે ઇતિ સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્કયોરર્ધભાગેન ત્રિવૃચ્છ્યામાકલ્કો દેયઃ| શઙ્ખિનીત્યાદિના પઞ્ચતૈલયોગાનાહ, એવં ષટ્તૈલયોગા ભવન્તિ| તૈલં તત્પીડિતમિતિ શઙ્ખિનીચૂર્ણં તિલચૂર્ણં ચ હરીતકીકષાયેણ સન્ધાય પીડિતં તત્ તૈલં પિબેદિતિ| અતસ્યાદિષ્વેષ સંવિધિરિતિ વચનેન તિલસ્થાનેઽતસ્યાદીનાં પ્રયોગં વિધત્તે||૯-૧૧||

Adhikarana 5 (12-16) · Śloka 16

શઙ્ખિનીસપ્તલાસિદ્ધાત્ ક્ષીરાદ્યદુદિયાદ્ઘૃતમ્| કલ્કભાગે તયોરેવ ત્રિવૃચ્છ્યામાર્ધસંયુતે||૧૨|| ક્ષીરેણાલોડ્ય સમ્પક્વં પિબેત્તચ્ચ વિરેચનમ્| દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પોઽયમજશૃઙ્ગ્યજગન્ધયોઃ||૧૩|| ક્ષીરિણ્યા નીલિકાયાશ્ચ તથૈવ ચ કરઞ્જયોઃ| મસૂરવિદલાયાશ્ચ પ્રત્યક્પર્ણ્યાસ્તથૈવ ચ||૧૪|| દ્વિવર્ગાર્ધાંશકલ્કેન તદ્વત્ સાધ્યં ઘૃતં પુનઃ| શઙ્ખિનીસપ્તલાધાત્રીકષાયે સાધયેદ્ઘૃતમ્ ||૧૫|| ત્રિવૃત્કલ્પેન સર્પિશ્ચ ત્રયો લેહાશ્ચ લોધ્રવત્ | સુરાકમ્પિલ્લયોર્યોગઃ કાર્યો લોધ્રવદેવ ચ||૧૬||

શઙ્ખિનીસપ્તલેત્યાદિ પ્રથમં ઘૃતમ્| દન્તીદ્રવન્ત્યોરિત્યાદિના દ્વિદ્વિદ્રવ્યકલ્કેન સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્કાર્ધેન પૂર્વઘૃતવત્પાકાચ્ચ પઞ્ચઘૃતયોગા અપરે| દ્રવન્તી દન્તીભેદઃ| અજશૃઙ્ગી વિષાણિકા| ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા| મસૂરવિદલા શ્યામલતા| પ્રત્યક્પર્ણી મૂષિકપર્ણી| દ્વિવર્ગાર્ધાંશકલ્કેનેતિ દન્ત્યાદિદ્વિવર્ગશઙ્ખિનીસપ્તલાર્ધભાગિકેન કલ્કેન| શઙ્ખિનીત્યાદિના સપ્તમં ઘૃતં, ત્રિવૃત્કલ્કેનેત્યાદ્યષ્ટમં ઘૃતમ્| અત્ર ત્વધિકૃતત્વાત્ સપ્તલાશઙ્ખિન્યોર્દ્વિગુણઃ કષાયો વિધીયતે| લોધ્રવદિતિ લોધ્રકલ્પવત્; લોધ્રકલ્પે યથા ત્રયો લેહાઃ “ચતુરઙ્ગુલકલ્પેન” (ક.અ.૯) ઇત્યાદિનોક્તાઃ, તેન લોધ્રસ્થાને સપ્તલાશઙ્ખિનીયોગઃ કર્તવ્યઃ| તથા સુરાયોગઃ કમ્પિલ્લયોગશ્ચ લોધ્રવદિતિ અત્રાપિ લોધ્રસ્થાને સપ્તલાશઙ્ખિનીપ્રક્ષેપઃ કર્તવ્યઃ||૧૨-૧૬||

Adhikarana 6 (17) · Śloka 17

દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પેન સૌવીરકતુષોદકે| અજગન્ધાજશૃઙ્ગ્યોશ્ચ તદ્વત્ સ્યાતાં વિરેચને||૧૭||

દન્તીદ્રવન્ત્યોરિત્યાદિના સન્ધાનચતુષ્ટયમાહ| એતત્ સન્ધાનચતુષ્ટયં પૂર્વસુરાયોગેન સમં ‘પઞ્ચ મદ્યે” ઇતિ વચનેન સઙ્ગ્રહગૃહીતં; સૌવીરકાદીનાં ચ મદ્યશબ્દેનાભિધાનમિહાસૂતત્વસામાન્યાજ્જ્ઞેયમ્| દન્તીદ્રવન્ત્યોઃ કલ્પેનેતિ અનાગતાવેક્ષણેન દન્તીદ્રવન્તીકલ્પે સૌવીરકતુષોદકે યે વક્તવ્યે તદ્વિધાનમિહાપ્યતિદિશતિ| તત્ર “અજગન્ધાકષાયેણ સૌવીરકતુષોદકે” (ક.અ.૧૨) ઇતિ વક્તવ્યં, તેનેહાપ્યજગન્ધાકષાયયુક્તસપ્તલાશઙ્ખિન્યોઃ સૌવીરકતુષોદકે કર્તવ્યે| અત્ર “તથા દન્તીદ્રવન્ત્યોશ્ચ કષાયે સાજગન્ધયોઃ| ગૌડઃ કાર્યોઽજશૃઙ્ગ્યા ચ સ વૈ સુખવિરેચનઃ” (ક.અ.૧૨) ઇત્યનેનોક્તસ્ય ગૌડારિષ્ટસ્ય દન્તીદ્રવન્તીકલ્પોક્તસ્ય વિધાનમતિદિશતિ||૧૭||

Adhikarana 7 (18-19) · Śloka 19

તત્ર શ્લોકૌ- કષાયા દશ ષટ્ ચૈવ ષટ્ તૈલેઽષ્ટૌ ચ સર્પિષિ| પઞ્ચ મદ્યે ત્રયો લેહા યોગઃ કમ્પિલ્લકે તથા||૧૮|| સપ્તલાશઙ્ખિનીભ્યાં તે ત્રિંશદુક્તા નવાધિકાઃ| યોગાઃ સિદ્ધાઃ સમસ્તાભ્યામેકશોઽપિ ચ તે હિતાઃ||૧૯||

કષાયા ઇત્યાદિસઙ્ગ્રહો વ્યાકૃતઃ||૧૮-૧૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્પો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને સપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્પો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||