10. sudhākalpaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ સુધાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ષોડશસઙ્ખ્યપ્રયોગાભિધાયકતિલ્વકકલ્પાનન્તરં યથાક્રમમધિકસઙ્ખ્યાપ્રયોગાભિધાનક્રમાદ્વિંશતિયોગાભિધાયકસુધાકલ્પોઽભિધીયતે; ઇતશ્ચાનન્તરમતિરિક્તસઙ્ખ્યાભિધાનક્રમેણૈવ ઊનચત્વારિંશત્પ્રયોગાભિધાયકસપ્તલાશઙ્ખિનીકલ્પોઽભિધાસ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વિરેચનાનાં સર્વેષાં સુધા તીક્ષ્ણતમા મતા| સઙ્ઘાતં હિ ભિનત્ત્યાશુ દોષાણાં કષ્ટવિભ્રમા||૩|| તસ્માન્નૈષા મૃદૌ કોષ્ઠે પ્રયોક્તવ્યા કદાચન| ન દોષનિચયે ચાલ્પે સતિ માર્ગપરિક્રમે ||૪||

વિરેચનાનામિતિ વિરેચનદ્રવ્યાણામ્| કષ્ટવિભ્રમેતિ દુઃખસાધ્યવિભ્રમજનિકા| તસ્માદિતિ અતિતીક્ષ્ણત્વાત્ કષ્ટવિભ્રમત્વાચ્ચ| સતિ માર્ગપરિક્રમ ઇતિ ઉપક્રમમાર્ગાન્તરે સતિ ન સુધા પ્રયોક્તવ્યા, તેન ગત્યન્તરાસમ્ભવ એવ સુધા પ્રયોક્તવ્યેત્યર્થઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 7

પાણ્ડુરોગોદરે ગુલ્મે કુષ્ઠે દૂષીવિષાર્દિતે| શ્વયથૌ મધુમેહે ચ દોષવિભ્રાન્તચેતસિ||૫|| રોગૈરેવંવિધૈર્ગ્રસ્તં જ્ઞાત્વા સપ્રાણમાતુરમ્| પ્રયોજયેન્મહાવૃક્ષં સમ્યક્ સ હ્યવચારિતઃ||૬|| સદ્યો હરતિ દોષાણાં મહાન્તમપિ સઞ્ચયમ્|૭|

પાણ્ડુરોગેત્યાદૌ મધુમેહશબ્દેન પ્રમેહા એવોચ્યન્તે; વિશિષ્ટસ્તુ વાતિકમધુમેહોઽસાધ્ય એવ, તેન તં પ્રતિ વિરેચનોપદેશોઽનર્થક એવ સ્યાત્; મધુમેહશબ્દશ્ચ યથા પ્રમોહમાત્ર એવ વર્તતે તત્ પ્રતિપાદિતમેવ પ્રમેહચિકિત્સિતે| દોષવૃદ્ધ્યા વિભ્રાન્તં ચેતો યસ્મિન્ તસ્મિન્ દોષવિભ્રાન્તચેતસિ ઉન્માદે| સપ્રાણમિતિ બલવન્તમ્||૫-૬||-

Adhikarana 4 (7-9) · Śloka 9

દ્વિવિધઃ સ મતોઽલ્પૈશ્ચ બહુભિશ્ચૈવ કણ્ટકૈઃ||૭|| સુતીક્ષ્ણૈઃ કણ્ટકૈરલ્પૈઃ પ્રવરો બહુકણ્ટકઃ| સ નામ્ના સ્નુગ્ગુડા નન્દા સુધા નિસ્ત્રિંશપત્રકઃ||૮|| તૌ વિપાટ્યાહરેત્ ક્ષીરં શસ્ત્રેણ મતિમાન્ ભિષક્| દ્વિવર્ષં વા ત્રિવર્ષં વા શિશિરાન્તે વિશેષતઃ||૯||

પ્રવરો બહુકણ્ટક ઇતિ અનતિતીક્ષ્ણતયાઽલ્પકણ્ટકમહાવૃક્ષતઃ શ્રેષ્ઠ ઇત્યર્થઃ| તાવિતિ સ્વલ્પકણ્ટકબહુકણ્ટકૌ મહાવૃક્ષૌ| યદ્યપિ મદનકલ્પે “શરદિ ત્વક્કન્દક્ષીરાણિ” (ક.અ.૧) ઇત્યુક્તં, તથાઽપિ સુધાયા અત્ર શિશિરાન્તે ક્ષીરગ્રહણમપવાદરૂપં જ્ઞેયમ્| શિશિરસ્ય શેષા દિવસાઃ શિશિરાન્તાઃ||૭-૯||

Adhikarana 5 (10-11) · Śloka 12

બિલ્વાદીનાં બૃહત્યા વા કણ્ટકાર્યાસ્તથૈકશઃ| કષાયેણ સમાંશં તં કૃત્વાઽઙ્ગારેષુ શોષયેત્||૧૦|| તતઃ કોલસમાં માત્રાં પિબેત્ સૌવીરકેણ વા| તુષોદકેન કોલાનાં રસેનામલકસ્ય વા||૧૧|| સુરયા દધિમણ્ડેન માતુલુઙ્ગરસેન વા|૧૨|

બિલ્વાદીનામિતિ બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલસ્ય| અઙ્ગારેષુ શોષયેદિતિ અઙ્ગારોપરિસ્થિતપાત્રસ્થં તત્ સુધાક્ષીરં બિલ્વાદીનામન્યતમસ્ય કષાયેણ સમાનં શોષણેન કઠિનં કુર્યાત્; તતઃ કોલમાત્રા ગુટિકાઃ કાર્યાઃ, તતઃ સૌવીરકાદીનામન્યતમેન પાતવ્યા| એવં સૌવીરકાદિભેદાત્ સપ્ત યોગા ભવન્તિ; તથાઽત્ર બિલ્વાદિકષાયસ્ય ભેદેન ભેદો ન વિવક્ષિતઃ||૧૦-૧૧||-

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

સાતલાં કાઞ્ચનક્ષીરીં શ્યામાદીનિ કટુત્રિકમ્ ||૧૨|| યથોપપત્તિ સપ્તાહં સુધાક્ષીરેણ ભાવયેત્| કોલમાત્રાં ઘૃતેનાતઃ પિબેન્માંસરસેન વા||૧૩||

સાતલામિત્યાદિના વાતસાધનઘૃતમાંસરસભેદાદ્યોગદ્વયમાહ| સાતલા ચર્મકશા| શ્યામાદિગ્રહણેનૈવ સાતલાયામપિ લબ્ધાયાં પૃથક્ સાતલાભિધાનમેકયાઽપિ સાતલયા કૃતસુધાયોગસ્ય પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્||૧૨-૧૩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં દન્તીં ચિત્રકં ત્રિવૃતાં તથા| સ્નુક્ક્ષીરભાવિતં સમ્યગ્વિદધ્યાદ્ગુડપાનકમ્||૧૪||

ત્ર્યૂષણમિત્યાદિના પાનકયોગમાહ| ગુડપાનકમિતિ ગુડસંસ્કૃતપાનકમ્||૧૪||

Adhikarana 8 (15-17) · Śloka 17

ત્રિવૃતારગ્વધં દન્તીં શઙ્ખિનીં સપ્તલાં સમમ્| ગોમૂત્રે રજનીં કૃત્વા શોષયેદાતપે તતઃ||૧૫|| સપ્તાહં ભાવયિત્વૈવં સ્નુક્ક્ષીરેણાપરં પુનઃ| સપ્તાહં ભાવયેચ્છુષ્કં તતસ્તેનાપિ ભાવિતમ્||૧૬|| ગન્ધમાલ્યં તદાઘ્રાય પ્રાવૃત્ય પટમેવ ચ| સુખમાશુ વિરિચ્યન્તે મૃદુકોષ્ઠા નરાધિપાઃ||૧૭||

ત્રિવૃતેત્યાદિના ઘ્રેયયોગમાહ| ગોમૂત્રે રજનીં કૃત્વેતિ રજનીં વ્યાપ્ય ગોમૂત્રે સ્થાપયિત્વા| પટમેવેતિ યથોક્તવિધિભાવિતં પટમાવૃત્યેત્યર્થઃ||૧૫-૧૭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

શ્યામાત્રિવૃત્કષાયેણ સ્નુક્ક્ષીરઘૃતફાણિતૈઃ| લેહં પક્ત્વા વિરેકાર્થં લેહયેન્માત્રયા નરમ્||૧૮||

શ્યામેત્યાદિના લેહયોગમાહ| માત્રયેતિ અનપાયિમાત્રયા||૧૮||

Adhikarana 10 (19) · Śloka 19

પાયયેત્તુ સુધાક્ષીરં યૂષૈર્માંસરસૈર્ઘૃતૈઃ|૧૯|

પાયયેદિત્યાદિના પૃથગ્યૂષમાંસરસઘૃતૈર્યોગત્રયમાહ|૧૯|

Adhikarana 11 (19) · Śloka 19

ભાવિતાઞ્છુષ્કમત્સ્યાન્ વા માંસં વા ભક્ષયેન્નરઃ||૧૯||

ભાવિતાનિત્યાદિના શુષ્કમત્સ્યમાંસયોગાવાહ||૧૯||

Adhikarana 12 (20) · Śloka 20

ક્ષીરેણામલકૈઃ સર્પિશ્ચતુરઙ્ગુલવત્ પચેત્| સુરાં વા કારયેત્ ક્ષીરે ઘૃતં વા પૂર્વવત્ પચેત્||૨૦||

ક્ષીરેણેત્યાદિના એકં ઘૃતમ્| ઘૃતં વેત્યાદિના એકં વક્ષ્યતિ| આમલકૈશ્ચતુરઙ્ગુલવદિતિ વચનાદામલકરસયુક્તં યચ્ચતુરઙ્ગુલકલ્પે “ચતુરઙ્ગુલસિદ્ધાદ્વા” (ક.અ.૮) ઇત્યાદિનોક્તં તસ્ય વિધાનમતિદિશતિ| સુરાં વા કારયેત્ ક્ષીરે ઇતિ સ્નુક્ક્ષીરભાવિતમિત્યાદિવિધિના સુરાં કુર્યાત્| ઘૃતં વા પૂર્વવત્ પચેદિત્યત્ર પૂર્વવદિત્યનેન તિલ્વકકલ્પે પૂર્વં યત્ “લોધ્રકલ્કેન” (ક.અ.૯) ઇત્યાદિગ્રન્થવિહિતં, તદ્વિધિરેવ પ્રત્યાસન્નત્વાદતિદિશ્યતે||૨૦||

Adhikarana 13 (21-22) · Śloka 22

તત્ર શ્લોકૌ- સૌવીરકાદિભિઃ સપ્ત સર્પિષા ચ રસેન ચ| પાનકં ઘ્રેયલેહૌ ચ યોગા યૂષાદિભિસ્ત્રયઃ||૨૧|| દ્વૌ શુષ્કમત્સ્યમાંસાભ્યાં સુરૈકા દ્વે ચ સર્પિષી| મહાવૃક્ષસ્ય યોગાસ્તે વિંશતિઃ સમુદાહૃતાઃ||૨૨||

સૌવીરકેત્યાદિઃ સઙ્ગ્રહો વ્યાકૃત એવ||૨૧-૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 10

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે કલ્પસ્થાને સુધાકલ્પો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને સુધાકલ્પો નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||