Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽપસ્મારનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ઉન્માદાનન્તરં પ્રાગુત્પત્તાવપસ્મારોત્પાદાદપસ્મારનિદાનમુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ઇહ ખલુ ચત્વારોઽપસ્મારા ભવન્તિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતનિમિત્તાઃ||૩||
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
ચત્વાર ઇતિ વચનમાગન્તુસમ્બન્ધેઽપ્યપસ્મારાણાં ચતુષ્કપ્રતિપાદનાર્થમ્; અપસ્મારો હિ નોન્માદવત્ સ્વતન્ત્રેણાગન્તુના ક્રિયતે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ત એવંવિધાનાં પ્રાણભૃતાં ક્ષિપ્રમભિનિર્વર્તન્તે; તદ્યથા- રજસ્તમોભ્યામુપહતચેતસામુદ્ભ્રાન્તવિષમબહુદોષાણાં સમલવિકૃતોપહિતાન્યશુચીન્યભ્યવહારજાતાનિ વૈષમ્યયુક્તેનોપયોગવિધિનોપયુઞ્જાનાનાં તન્ત્રપ્રયોગમપિ ચ વિષમમાચરતામન્યાશ્ચ શરીરચેષ્ટા વિષમાઃ સમાચરતામત્યુપક્ષયાદ્વા દોષાઃ પ્રકુપિતા રજસ્તમોભ્યામુપહતચેતસામન્તરાત્મનઃ શ્રેષ્ઠતમમાયતનં હૃદયમુપસૃત્યોપરિ તિષ્ઠન્તે, તથેન્દ્રિયાયતનાનિ ચ| તત્ર ચાવસ્થિતાઃ સન્તો યદા હૃદયમિન્દ્રિયાયતનાનિ ચેરિતાઃ કામક્રોધભયલોભમોહહર્ષશોકચિન્તોદ્વેગાદિભિઃ સહસાઽભિપૂરયન્તિ, તદા જન્તુરપસ્મરતિ||૪||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્ભ્રાન્તવિષમબહુદોષાણામિતિ અત્રોદ્ભ્રાન્તત્વેનોન્માર્ગિત્વં, વિષમત્વેન કદાચિદપસ્મારવેગકર્તૃત્વં દર્શ્યતે| સમલેત્યાદિ ઉન્માદવ્યાખ્યાનતુલ્યમ્| અત્યુપક્ષયાદ્વેતિ અત્યુપક્ષીણદેહત્વાદિત્યર્થઃ; ઉન્માદનિદાનેઽપિ સમલવિકૃતેત્યાદિગ્રન્થે ‘અત્યુપક્ષીણદેહાનાં’ (નિ.અ.૭) ઇત્યુક્તમ્| શ્રેષ્ઠતમાયતનમિતિ અનેનાન્યોઽપિ શરીરદેશોઽન્તરાત્મનઃ સ્થાનં, હૃદયં તુ શ્રેષ્ઠતમં, તત્રૈવ ચેતનાવિશેષનિબન્ધનાદિતિ દર્શયતિ| ઉપસૃત્યેતિ વ્યાપ્ય| ઉપરિ તિષ્ઠન્તે ઇતિ હૃદયસ્યોપરિ ઇન્દ્રિયાયતનાનિ ચોપસૃત્ય તિષ્ઠન્તે ઇતિ યોજના| ‘પર્યવતિષ્ઠન્તે’ ઇતિ પાઠો વ્યક્ત એવ| તત્રાવસ્થિતા ઇતિ હૃદયે ઇન્દ્રિયાયતનેષુ ચ લીનત્વેનાવસ્થિતાઃ| તે ચ લીનાઃ સન્તઃ કામાદિભિરીરિતાઃ પુનર્હૃદયમિન્દ્રિયાયતનાનિ ચ વિશેષેણ પૂરયન્તિ યદા, તદા અપસ્મરતિ અપસ્મારવેગયુક્તો ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
અપસ્મારં પુનઃ સ્મૃતિબુદ્ધિસત્ત્વસમ્પ્લવાદ્બીભત્સચેષ્ટમાવસ્થિકં તમઃ પ્રવેશમાચક્ષતે||૫||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
અપસ્મારપ્રત્યાત્મલક્ષણમાહ- અપસ્મારં પુનરિત્યાદિ| સમ્પ્લવાદિતિ વિકૃતિગમનાત્| બીભત્સા ફેનવમનાઙ્ગભઙ્ગાદિરૂપા ચેષ્ટા યસ્મિન્ તદ્બીભત્સચેષ્ટમ્| આવસ્થિકં તમઃપ્રવેશમિતિ કાદાચિત્કં તમઃપ્રવેશં; તમઃપ્રવેશોઽજ્ઞાનસાધર્મ્યાત્, અપસ્મારવેગવાન્ હિ તમઃપ્રવેશે ઇવ ન કિઞ્ચિદ્બુધ્યતે||૫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- ભ્રૂવ્યુદાસઃ સતતમક્ષ્ણોર્વૈકૃતમશબ્દશ્રવણં લાલાસિઙ્ઘાણપ્રસ્રવણમનન્નાભિલષણમરોચકાવિપાકૌ હૃદયગ્રહઃ કુક્ષેરાટોપો દૌર્બલ્યમસ્થિભેદોઽઙ્ગમર્દો મોહસ્તમસો દર્શનં મૂર્ચ્છા ભ્રમશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વપ્ને ચ મદનર્તનવ્યધનવ્યથનવેપનપતનાદીનીતિ||૬|| તતોઽનન્તરમપસ્મારાભિનિર્વૃત્તિરેવ||૭||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
અશબ્દશ્રવણમિતિ અવિદ્યમાનશબ્દશ્રવણશબ્દમ્| આટોપઃ ગુડગુડાશબ્દવિશેષો વાતજન્યઃ શ્રૂયત ઇત્યર્થઃ||૬-૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
તત્રેદમપસ્મારવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અભીક્ષ્ણમપસ્મરન્તં, ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમ્, ઉત્પિણ્ડિતાક્ષમ્, અસામ્ના વિલપન્તમ્, ઉદ્વમન્તં ફેનમ્, અતીવાધ્માતગ્રીવમ્, આવિદ્ધશિરસ્કં, વિષમવિનતાઙ્ગુલિમ્, અનવસ્થિતપાણિપાદમ્, અરુણપરુષશ્યાવનખનયનવદનત્વચમ્, અનવસ્થિતચપલપરુષરૂક્ષરૂપદર્શિનં, વાતલાનુપશયં, વિપરીતોપશયં ચ વાતેનાપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૧)||૮|| અભીક્ષ્ણમપસ્મરન્તં ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમ્, અવકૂજન્તમ્, આસ્ફાલયન્તં ભૂમિં, હરિતહારિદ્રતામ્રનખનયનવદનત્વચં, રુધિરોક્ષિતોગ્રભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શિનં, પિત્તલાનુપશયં,વિપરીતોપશયં ચ પિત્તેનાપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૨)||૮|| ચિરાદપસ્મરન્તં, ચિરાચ્ચ સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનં, પતન્તમ્, અનતિવિકૃતચેષ્ટં, લાલામુદ્વમન્તં, શુક્લનખનયનવદનત્વચં, શુક્લગુરુસ્નિગ્ધરૂપદર્શિનં, શ્લેષ્મલાનુપશયં, વિપરીતોપશયં ચ શ્લેષ્મણાઽપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૩)||૮|| સમવેતસર્વલિઙ્ગમપસ્મારં સાન્નિપાતિકં વિદ્યાત્, તમસાધ્યમાચક્ષતે (૪)||૮|| ઇતિ ચત્વારોઽપસ્મારા વ્યાખ્યાતાઃ||૮||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
તત્રેદમિત્યાદિ| વિશેષવિજ્ઞાનં વાતાદ્યપસ્મારલિઙ્ગમિત્યર્થઃ| ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમિતિ વાતાપસ્મારે શીઘ્રં પ્રબોધો ભવતીતિ દર્શયતિ| આધ્માતગ્રીવમિતિ પૂરિતસ્તબ્ધગ્રીવમ્| આવિદ્ધશિરસ્કમિતિ વક્રશિરસ્કમ્| અનવસ્થિતચપલરૂપદર્શનં પતનકાલે જ્ઞેયં, પતિતસ્તુ ન બુધ્યત એવ| એવમન્યત્રાપિ રૂપદર્શનં બોદ્ધવ્યમ્| સુશ્રુતેઽપિ પતનકાલ એવ રૂપદર્શનમુક્તં; યથા- “યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં કૃષ્ણં મામનુધાવતિ| તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારોઽનિલાત્મકઃ” (સુ.ઉ.અ.૬૧) ઇત્યાદિ| પિત્તાપસ્મારે યદ્યપિ વિશેષલક્ષણે ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમિત્યુક્તં, તથાઽપિ વાતિકાપેક્ષયા કાલપ્રકર્ષોઽત્ર જ્ઞેયઃ; પિત્તાદપિ હિ વાયુઃ શીઘ્રકારી ભવતિ| ઉગ્રં હિંસકમિવ, ભૈરવં તુ અહિંસકમપિ ભયજનકં શ્મશાનાદિ, આદીપ્તં જ્વલિતમ્| ચિરાદપસ્મરન્તમિતિ ભૂયસા કાલેનાપસ્મારવેગવન્તમ્||૮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
તેષામાગન્તુરનુબન્ધો ભવત્યેવ કદાચિત્, તમુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ| તસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનં યથોક્તલિઙ્ગૈર્લિઙ્ગાધિક્યમદોષલિઙ્ગાનુરૂપં ચ કિઞ્ચિત્||૯||
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
ભવત્યેવેત્યત્ર એવકારોઽત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદે; યથા- નીલં સરોજં ભવત્યેવ, ન ચ ન ભવતિ| કદાચિદિતિ પદં ત્વત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદાર્થતામેવ દ્યોતયતિ| એતેન, સર્વાપસ્મારે ભૂતસમ્બન્ધો ભવતિ, ન ચ સ્વતન્ત્રોઽપસ્મારો ભૌતિકો ભવતીતિ દર્શયતિ| ઉત્તરકાલમિતિ ચિકિત્સિતે, યદ્યપિ ચાપસ્મારચિકિત્સિતેઽપિ પ્રપઞ્ચો ન વક્તવ્યઃ, તથાઽપિ તત્રોન્માદવિધ્યતિદેશાદુન્માદોક્તવિસ્તાર એવેતિ કૃત્વા ઇહોક્તં- ‘તમુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ’ ઇતિ; ઉક્તં હિ- “યસ્યાનુબન્ધં ત્વાગન્તું દોષલિઙ્ગાધિકાકૃતિમ્| પશ્યેત્તસ્ય ભિષક્કુર્યાદાગન્તૂન્માદભેષજમ્” (ચિ.અ.૧૦) ઇતિ| યથોક્તલિઙ્ગૈરિતિ પઞ્ચમીસ્થાને તૃતીયા, તેન યથોક્તાપસ્મારલિઙ્ગેભ્યો લિઙ્ગાધિક્યં લિઙ્ગાતિરિક્તત્વં; તચ્ચાદોષલિઙ્ગાનુરૂપં દોષલિઙ્ગાસદૃશમિત્યર્થઃ| કિઞ્ચિદિતિ ન સર્વં, કિન્તુ સ્તોકં દોષલિઙ્ગવિલક્ષણં લિઙ્ગમાગન્ત્વનુબન્ધે ભવતિ| એતેન ચ સ્વાતન્ત્ર્યેણાગન્ત્વપસ્મારસમ્ભવો ન ભવતીતિ દર્શયતિ; યદિ હિ સ્વતન્ત્ર એવાગન્તુઃ સ્યાત્તદા ન સ્તોકમાગન્તુલિઙ્ગં સ્યાત્, કિન્તુ સર્વમેવ||૯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
હિતાન્યપસ્મારિભ્યસ્તીક્ષ્ણાનિ સંશોધનાન્યુપશમનાનિ ચ યથાસ્વં, મન્ત્રાદીનિ ચાગન્તુસંયોગે||૧૦||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
હિતાનીત્યાદિના ચિકિત્સાસૂત્રમાહ| ઉપશમનાનિ ચ હિતાનીતિ યોજના||૧૦||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
તસ્મિન્ હિ દક્ષાધ્વરધ્વંસે દેહિનાં નાનાદિક્ષુ વિદ્રવતામભિદ્રવણતરણધાવનપ્લવનલઙ્ઘનાદ્યૈર્દેહવિક્ષોભણૈઃ પુરા ગુલ્મોત્પત્તિરભૂત્, હવિષ્પ્રાશાત્ પ્રમેહકુષ્ઠાનાં, ભયત્રાસશોકૈરુન્માદાનાં, વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શાદપસ્મારાણાં, જ્વરસ્તુ ખલુ મહેશ્વરલલાટપ્રભવઃ , તત્સન્તાપાદ્રક્તપિત્તમ્, અતિવ્યવાયાત્ પુનર્નક્ષત્રરાજસ્ય રાજયક્ષ્મેતિ||૧૧|| ભવન્તિ ચાત્ર- અપસ્મારો હિ વાતેન પિત્તેન ચ કફેન ચ| ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પ્રત્યાખ્યેયસ્તથાવિધઃ||૧૨|| સાધ્યાંસ્તુ ભિષજઃ પ્રાજ્ઞાઃ સાધયન્તિ સમાહિતાઃ| તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈશ્ચૈવ યથાસ્વં શમનૈરપિ||૧૩|| યદા દોષનિમિત્તસ્ય ભવત્યાગન્તુરન્વયઃ| તદા સાધારણં કર્મ પ્રવદન્તિ ભિષગ્વિદઃ||૧૪||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યુક્તાનાં ગદાનામુત્પત્તિમાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| યદ્યપિ ચ જ્વર એવ તત્ર પ્રથમ ઉત્પન્નસ્તથાઽપ્યસૌ પૃથગેવ રુદ્રક્રોધરૂપ ઉત્પન્ન ઇતિ કૃત્વા પશ્ચાદુચ્યતે, ગુલ્માદયસ્તુ યજ્ઞધ્વંસાનન્તરકાલભૂતા એકસામગ્રીજાતત્વેન પ્રથમમુચ્યન્તે; જ્વરસ્ય તુ સર્વપ્રથમોત્પત્તિર્જ્વરનિદાન એવોક્તેતિ ભાવઃ| પુરા ઇતિ આદ્યુત્પત્તૌ| લલાટપ્રભવ ઇતિ લલાટભવક્રોધાગ્નિપ્રભવ ઇત્યર્થઃ| અન્વયઃ અનુબન્ધઃ| સાધારણમિતિ દોષપ્રત્યનીકં વમનાદિ, દેવાદિપ્રત્યનીકં ચ બલિમઙ્ગલાદિ||૧૧-૧૪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
સર્વરોગવિશેષજ્ઞઃ સર્વૌષધવિશારદઃ| ભિષક્ સર્વામયાન્ હન્તિ ન ચ મોહં નિગચ્છતિ ||૧૫||
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
નિદાનસ્થાનોક્તસર્વરોગજ્ઞાનફલમાહ- સર્વેત્યાદિ| ન ચ મોહં નિગચ્છતીતિ નિદાનસ્થાનાદ્યનુક્તેઽપિ પ્રમેયે સૂક્ષ્મેઽપિ બહુદૃષ્ટત્વેન ન મોહં ગચ્છતિ, કિન્ન્તુ તદપ્યૂહ્યત ઇત્યર્થઃ||૧૫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ઇત્યેતદખિલેનોક્તં નિદાનસ્થાનમુત્તમમ્|૧૬|
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
અખિલેનેતિ યાવન્નિદાનસ્થાનતયા વ્યાધ્યષ્ટકં પ્રતિજ્ઞાતં તાવદખિલેનોક્તમ્| તેન ચિકિત્સાસ્થાનવક્તવ્યનિદાનાભિધાનાન્ન ન્યૂનત્વં; યચ્ચ જ્વરાદિનિદાનમપિ પુનર્વક્તવ્યં તદસ્યૈવ પ્રપઞ્ચ ઇતિ ભાવઃ|૧૬|-
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
નિદાનાર્થકરો રોગો રોગસ્યાપ્યુપલભ્યતે||૧૬|| તદ્યથા- જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમુદીર્યતે| રક્તપિત્તાજ્જ્વરસ્તાભ્યાં શોષશ્ચાપ્યુપજાયતે ||૧૭|| પ્લીહાભિવૃદ્ધ્યા જઠરં જઠરાચ્છોથ એવ ચ| અર્શોભ્યો જઠરં દુઃખં ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયતે||૧૮|| પ્રતિશ્યાયાદ્ભવેત્ કાસઃ કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષયઃ| ક્ષયો રોગસ્ય હેતુત્વે શોષસ્યાપ્યુપલભ્યતે||૧૯||
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ નિદાનપ્રકરણાદ્રોગાણામપિ કેષાઞ્ચિદ્વ્યાધિં પ્રતિ કારણત્વં યત્ સમ્ભવતિ, તદ્વક્તુમાહ- નિદાનાર્થેત્યાદિ| નિદાનસ્યાર્થઃ પ્રયોજનં વ્યાધિજનનં, તત્ કરોતીતિ નિદાનાર્થકરઃ; વ્યાધિજનક ઇત્યર્થઃ| નિદાનરૂપ ઇતિ વક્તવ્યે યન્નિદાનાર્થકર ઇતિ બ્રૂતે, તેન વ્યાધિના વ્યાધ્યન્તે ક્રિયમાણેઽપિ મૂલભૂતવ્યાધિજનક એવ હેતુર્વ્યાધિજન્યેઽપિ વ્યાધૌ મૂલવ્યાધિજનનાવાન્તરવ્યાપારો નિદાનમિતિ દર્શયતિ| તેન, રોગજન્યેઽપિ રોગે મૂલભૂતાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થાદિ કારણત્રયમેવ કારણં ભવતીતિ ન ચતુર્થકારણાન્તરાપત્તિરિત્યતિપ્રસઙ્ગો વાચ્યઃ; જ્વરકારણાન્યેવ હિ ઉષ્ણાદીન્યતિમાત્રાણિ જ્વરમભિનિર્વર્ત્ય રક્તપિત્તમપિ કારણાન્તરવર્ધિતશક્તીનિ જનયન્તીત્યાદ્યનુસરણીયમ્| ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયતે ઇતિ અર્શોભ્ય એવ| કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષય ઇતિ કાસાદ્ધાતુક્ષયો જાયતે, સ ચ ધાતુક્ષયો રોગસ્ય શોષાભિધાનસ્ય હેતુરુપલભ્યત ઇતિ યોજના||૧૬-૧૯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
તે પૂર્વં કેવલા રોગાઃ પશ્ચાદ્ધેત્વર્થકારિણઃ| ઉભયાર્થકરા દૃષ્ટાસ્તથૈવૈકાર્થકારિણઃ ||૨૦||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
નનુ યત્ર રોગસ્ય કારણં રોગો ભવતિ, તત્ર કિં કારણભૂતરોગોઽપ્રધાનમેવેત્યાશઙ્ક્યાહ- તે પૂર્વમિત્યાદિ|- તે જ્વરાદયો રક્તપિત્તાદ્યુત્પાદાત્ પૂર્વં કેવલાઃ સન્તો રોગા એવ રુજાકર્તૃત્વેન સ્વયમેવ પ્રધાના ઇતિ; પશ્ચાદ્ધેત્વર્થકારિણ ઇતિ પશ્ચાદ્રક્તપિત્તાદ્યુત્પાદકા ભવન્તીત્યર્થઃ| અથૈવમપિ રક્તપિત્તાદિકં જનયિત્વા જ્વરાદયો હેતુવદરોગરૂપા ભવન્તિ ન વેત્યાહ- ઉભયેત્યાદિ| ઉભયાર્થકરા ઇતિ હેત્વર્થં રક્તપિત્તાદિજનનરૂપં, રોગાર્થં ચ પીડાલક્ષણં કુર્વન્તિ; ન વ્યાધ્યન્તરજનનમાત્રં કૃત્વા નિવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| પ્રકારાન્તરમાહ- તથૈવૈકાર્થકારિણ ઇતિ| એકસ્યૈવ હેતોરર્થં કુર્વન્તીતિ એકાર્થકારિણઃ||૨૦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
કશ્ચિદ્ધિ રોગો રોગસ્ય હેતુર્ભૂત્વા પ્રશામ્યતિ| ન પ્રશામ્યતિ ચાપ્યન્યો હેત્વર્થં કુરુતેઽપિ ચ||૨૧||
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
એતદેવ પક્ષદ્વયં પ્રાતિલોમ્યેન વિવૃણોતિ- કશ્ચિદ્ધીત્યાદિ| અત્ર યો હેત્વર્થં વ્યાધિજનનં કૃત્વા પ્રશામ્યતિ, સ એકાર્થકારી; યસ્તુ હેત્વર્થં વ્યાધ્યન્તરજનનં કૃત્વા સ્વયમપ્યનુવર્તતે, સ ઉભયાર્થકારી; યદા કાસં સમારભ્યાપિ સ્વયમનુવર્તતે, તદા પ્રતિશ્યાયઃ સ્વયં ચ રુજાકર્તૃત્વેન રોગાર્થકરઃ, કાસજનકત્વેન હેત્વર્થકરશ્ચ ભવતિ; યદા તુ કાસં જનયિત્વા સ્વયં નિવર્તતે, તદા કાસકાલે નિવૃત્તત્વાત્ હેત્વર્થમાત્રં કરોતીત્યુદાહાર્યમ્||૨૧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
એવં કૃચ્છ્રતમા નૄણાં દૃશ્યન્તે વ્યાધિસઙ્કરાઃ| પ્રયોગાપરિશુદ્ધત્વાત્તથા ચાન્યોન્યસમ્ભવાત્||૨૨||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
વ્યાધિસઙ્કરા વ્યાધિમેલકાઃ| કુતઃ પુનરેવં ભવતીત્યાહ- પ્રયોગેત્યાદિ|- પ્રયોગાપરિશુદ્ધત્વં યથા- આમાતીસારે સ્તમ્ભનં કૃતં દોષં સંસ્તભ્ય શૂલાનાહાધ્માનાદિ જનયતિ| હેત્વન્તરમાહ- અન્યોન્યસમ્ભવાદિતિ; પરસ્પરકારણરૂપત્વાદિત્યર્થઃ| પ્રતિશ્યાયો હિ સ્વરૂપેણૈવ કાસસ્ય કારણં, સ ચ રાજયક્ષ્મણ ઇત્યાદિ||૨૨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
પ્રયોગઃ શમયેદ્વ્યાધિં યોઽન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ, શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૨૩||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
પ્રયોગાપરિશુદ્ધિં વિવૃણોતિ- પ્રયોગ ઇત્યાદિ| ન કોપયેદિતિ વ્યાધ્યન્તરં ન કુર્યાદિત્યર્થઃ| અન્યોન્યસમ્ભવશ્ચ જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમુદીર્યત ઇત્યાદિનૈવોક્ત ઇતિ ન પુનર્વિવ્રિયતે||૨૩||
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
એકો હેતુરનેકસ્ય તથૈકસ્યૈક એવ હિ| વ્યાધેરેકસ્ય ચાનેકો બહૂનાં બહવોઽપિ ચ||૨૪|| જ્વરભ્રમપ્રલાપાદ્યા દૃશ્યન્તે રૂક્ષહેતુજાઃ| રૂક્ષેણૈકેન ચાપ્યેકો જ્વર એવોપજાયતે||૨૫|| હેતુભિર્બહુભિશ્ચૈકો જ્વરો રૂક્ષાદિભિર્ભવેત્| રૂક્ષાદિભિર્જ્વરાદ્યાશ્ચ વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ હિ||૨૬||
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
હેતુપ્રકરણાદ્ધેતુધર્માન્તરમાહ- એકો હેતુરિત્યાદિ| એતત્પક્ષચતુષ્ટયોદાહરણાન્યાહ- જ્વરેત્યાદિ| યદ્યપિ રૂક્ષં બહૂનાં કારણં, તથાઽપિ દેશકાલાદિવશાત્ કદાચિદેકસ્યૈવ જ્વરસ્ય કારણં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| રૂક્ષાદિભિરિતિ રૂક્ષોષ્ણલવણાદિભિઃ | જ્વરાદ્યા ઇતિ જ્વરરક્તપિત્તગુલ્માદ્યાઃ||૨૪-૨૬||
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
લિઙ્ગં ચૈકમનેકસ્ય તથૈવૈકસ્ય લક્ષ્યતે| બહૂન્યેકસ્ય ચ વ્યાધેર્બહૂનાં સ્યુર્બહૂનિ ચ||૨૭|| વિષમારમ્ભમૂલાનાં લિઙ્ગમેકં જ્વરો મતઃ| જ્વરસ્યૈકસ્ય ચાપ્યેકઃ સન્તાપો લિઙ્ગમુચ્યતે||૨૮|| વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે| લિઙ્ગૈરેતૈર્જ્વરશ્વાસહિક્કાદ્યાઃ સન્તિ ચામયાઃ||૨૯||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
લિઙ્ગસ્યાપિ હેતોરિવ ચાતુર્વિધ્યમાહ- લિઙ્ગમિત્યાદિ| તથૈવૈકસ્ય લક્ષ્યત ઇતિ એકં લિઙ્ગમિતિ સમ્બન્ધઃ| વિષમારમ્ભમૂલાનામિતિ વિષમારમ્ભપ્રથમાનાં; વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વમૂષ્મણો વૈષમ્યમિત્યાદ્યુક્તજ્વરલિઙ્ગાનામિત્યર્થઃ| જ્વરં હ્યેકં (સન્તાપાત્મકં ) દૃષ્ટ્વા વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વાદયોઽસ્ય ભૂતા ભવિષ્યન્તિ વર્તન્ત ઇતિ વા લિઙ્ગ્યતે| જ્વર એકો નિરુચ્યત ઇતિ જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ| લિઙ્ગૈરેતૈરિત્યાદિ| એતૈર્વિષમારમ્ભવિસર્ગિત્વાદ્યૈર્જ્વરાદયઃ સન્તિ ‘યુક્તા’ ઇતિ શેષઃ| વિષમારમ્ભાદયો હિ વાતજ્વરે તથા વાતશ્વાસે વાતહિક્કાયાં વા યથાસમ્ભવં દૃશ્યન્ત એવ||૨૭-૨૯||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
એકા શાન્તિરનેકસ્ય તથૈવૈકસ્ય લક્ષ્યતે| વ્યાધેરેકસ્ય ચાનેકા બહૂનાં બહ્વ્ય એવ ચ||૩૦|| શાન્તિરામાશયોત્થાનાં વ્યાધીનાં લઙ્ઘનક્રિયા| જ્વરસ્યૈકસ્ય ચાપ્યેકા શાન્તિર્લઙ્ઘનમુચ્યતે||૩૧|| તથા લઘ્વશનાદ્યાશ્ચ જ્વરસ્યૈકસ્ય શાન્તયઃ| એતાશ્ચૈવ જ્વરશ્વાસહિક્કાદીનાં પ્રશાન્તયઃ||૩૨||
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
એતચ્ચાતુર્વિધ્યં ચિકિત્સાયામપિ બ્રૂતે- એકેત્યાદિ||૩૦-૩૨||
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે| સાધ્યતે કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તુ યત્નેન મહતા ચિરાત્||૩૩|| યાતિ નાશેષતાં વ્યાધિરસાધ્યો યાપ્યસઞ્જ્ઞિતઃ| પરોઽસાધ્યઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યાખ્યેયોઽતિવર્તતે||૩૪|| નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્| પાદાપચારાદ્દૈવાદ્વા યાન્તિ ભાવાન્તરં ગદાઃ||૩૫||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
ચિકિત્સાભિધાનપ્રસઙ્ગેન ચિકિત્સાપ્રવૃત્તિવિષયં સાધ્યભેદં તથા ચિકિત્સાનિવૃત્તિવિષયં ચાસાધ્યભેદમાહ- સુખેત્યાદિ|- સુખોપાય ઇતિ સુખલભ્યવૈદ્યાદ્યુપાયઃ ; કિંવા, સુખોપાયઃ સન્ સાધ્યતે અલ્પેનૈવ યત્નેન સાધ્યત ઇત્યર્થઃ| યાતિ નાશેષતામિતિ ન સર્વથા નિવર્તતે| પરોઽસાધ્ય ઇતિ યાપ્યાપેક્ષયા ઉત્કૃષ્ટોઽસાધ્યઃ| અસ્યૈવ વિવરણં- પ્રત્યાખ્યેય ઇતિ| ક્રિયાઃ ચિકિત્સાઃ| ભાવાન્તરમિતિ સુખસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યો ભવતિ, કૃચ્છ્રશ્ચ યાપ્યઃ, યાપ્યશ્ચ પ્રત્યાખ્યેય ઇતિ||૩૩-૩૫||
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
વૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાવસ્થાં રોગાણામુપલક્ષયેત્ | સુસૂક્ષ્મામપિ ચ પ્રાજ્ઞો દેહાગ્નિબલચેતસામ્||૩૬|| વ્યાધ્યવસ્થાવિશેષાન્ હિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વા વિચક્ષણઃ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં ચતુઃશ્રેયઃ પ્રપદ્યતે||૩૭||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
વ્યાધેઃ સુખસાધ્યત્વાભિધાનપ્રસઙ્ગેન વૃદ્ધ્યાદ્યવસ્થાન્તરમાહ- વૃદ્ધીત્યાદિ| ન કેવલં રોગાણાં કિન્તુ દેહાગ્નિબલચેતસામપિવૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાવસ્થામુપલક્ષયેદિતિ યોજના| એતદ્વ્યાધ્યવસ્થાજ્ઞાનપ્રયોજનમાહ- વ્યાધ્યવસ્થેત્યાદિ| ચતુઃશ્રેય ઇતિ ચતુશ્રેયઃકારકં ચિકિત્સિતં, પ્રપદ્યતે બુધ્યત ઇત્યર્થઃ||૩૬-૩૭||
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
પ્રાયસ્તિર્યગ્ગતા દોષાઃ ક્લેશયન્ત્યાતુરાંશ્ચિરમ્| તેષુ ન ત્વરયા કુર્યાદ્દેહાગ્નિબલવિત્ ક્રિયામ્||૩૮|| પ્રયોગૈઃ ક્ષપયેદ્વા તાન્ સુખં વા કોષ્ઠમાનયેત્| જ્ઞાત્વા કોષ્ઠપ્રપન્નાંસ્તાન્ યથાસન્નં હરેદ્બુધઃ||૩૯||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
વ્યાધિપ્રકારાનભિધાય ચિકિત્સોપયુક્તાન્ દોષપ્રકારાનાહ- પ્રાય ઇત્યાદિ| તિર્યગ્ગતાશ્ચ દોષા ઉન્માર્ગગતત્વેન ન સમ્યક્ શીઘ્રં વા ભેષજેન યોજયિતું પાર્યન્તે, તેન ચિરં ક્લેશયન્તીતિ યુક્તમ્| દેહાગ્નિબલવિદિત્યનેન તિર્યગ્ગતદોષે ત્વરયા ભૂરિ ભેષજપ્રયોગેણ ક્રિયમાણા ચિકિત્સા દેહમગ્નિબલં ચ હન્તીતિ સૂચયતિ| પ્રયોગૈરિતિ અલ્પમાત્રદીર્ઘકાલપ્રયોગૈઃ| સુખં વેતિ સુખં યથા ભવતિ તથા આસન્નં હરેદિત્યર્થઃ; યચ્છોધનં વમનાદિ યત્રામાશયાદિગતે દોષે આસન્નં હરણયોગ્યતયા ભવતિ, તેન હરેદિત્યર્થઃ||૩૮-૩૯||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
જ્ઞાનાર્થં યાનિ ચોક્તાનિ વ્યાધિલિઙ્ગાનિ સઙ્ગ્રહે| વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ||૪૦||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ નિદાને લિઙ્ગત્વેનોક્તાનાં વ્યાધીનાં પૃથગ્વ્યાધિત્વમપિ ભવતીત્યાહ- જ્ઞાનાર્થમિત્યાદિ| સઙ્ગ્રહ ઇતિ વ્યાધિનિદાનાદિસઙ્ગ્રહે| યે નિદાનસ્થાને જ્ઞાનાર્થં પ્રધાનભૂતજ્વરાદિજ્ઞાનાર્થં વ્યાધયઃ સન્તિ, તેઽવિપાકારુચ્યાદયઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણોત્પદ્યમાના વ્યાધય એવ વ્યાધિત્વેનૈવ વ્યપદેષ્ટવ્યા ઇત્યર્થઃ| તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીતિ યદા જ્વરાદિપરતન્ત્રા જાયન્તેઽરુચ્યાદયઃ, તદા પારતન્ત્ર્યાલ્લિઙ્ગાન્યેવ તે, નામયાઃ; આમયો હિ સ્વતન્ત્રઃ સ્વચિકિત્સાપ્રશમનીયો ભવતીત્યાયુર્વેદસ્થિતિઃ, જ્વરલિઙ્ગરૂપાસ્ત્વરુચ્યાદયો જ્વરચિકિત્સાપ્રશમનીયા એવેતિ ભાવઃ||૪૦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
વિકારઃ પ્રકૃતિશ્ચૈવ દ્વયં સર્વં સમાસતઃ| તદ્ધેતુવશગં હેતોરભાવાન્નાનુવર્તતે||૪૧||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ નિદાનાધિકૃતસ્ય હેતોર્વિભવમાહ- વિકાર ઇત્યાદિ| વિકારઃ વૈષમ્યમ્| પ્રકૃતિઃ સામ્યમ્| સર્વમિતિ અનેન શારીરં તથાઽઽધ્યાત્મિકં ચોપસઙ્ગૃહ્ણાતિ| હેતુવશગમિતિ હેત્વધીનોત્પાદમ્| એતેન, આરોગ્યરૂપપ્રકૃત્યર્થિના સામ્યહેતુઃ સેવનીયઃ, તથા વિકારરૂપરોગપરિહારાર્થિના ચ વિકારહેતુર્વર્જનીયઃ| ન ચ વાચ્યં- યદ્- દધ્યાદિશોથજનનહેતોરુપરમેઽપિ તજ્જનિતશોથાનુવૃત્તિદર્શનાન્મૃષૈતદ્વચનં- ‘હેતોરભાવાન્નાનુવર્તતે’ ઇતિ, યત ઉપરતેઽપિ દધ્યાદૌ દધ્યાદિજનિતો દોષસન્તાનઃ શોથાદિજનકસ્તત્રાનુવર્તત એવ||૪૧||
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
તત્ર શ્લોકાઃ- હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિઃ પૂર્વમુત્પત્તિઃ સૂત્રમાત્રં ચિકિત્સિતાત્||૪૨|| જ્વરાદીનાં વિકારાણામષ્ટાનાં સાધ્યતા ન ચ| પૃથગેકૈકશશ્ચોક્તા હેતુલિઙ્ગોપશાન્તયઃ||૪૩|| હેતુપર્યાયનામાનિ વ્યાધીનાં લક્ષણસ્ય ચ| નિદાનસ્થાનમેતાવત્ સઙ્ગ્રહેણોપદિશ્યતે||૪૪||
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે ‘સૂત્રમાત્રં ચિકિત્સિતાત્’ ઇત્યન્તેનાપસ્મારાધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહ ઉક્ત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| ‘જ્વરાદીનાં’ ઇત્યાદિગ્રન્થેન તુ નિદાનસ્થાનોક્તાર્થસઙ્ગ્રહં કરોતિ| યદ્યપિ જ્વરસ્ય જ્વરનિદાનેઽસાધ્યતા નોક્તા, તથાઽપિ ‘અષ્ટાનાં’ ઇતિપદં ‘છત્રિણો ગચ્છન્તિ’ ઇતિ ન્યાયેન બોદ્ધવ્યમ્| કિંવા, અષ્ટાનાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તય ઇતિ યોજનીયમ્; અસાધ્યતા યથાયોગ્યતયૈવ બોદ્ધવ્યા| પૃથક્ત્વેન ચૈકૈકશશ્ચેતિ પૃથગેકૈકશઃ| તેન, પૃથક્ત્વેન સર્વસાધારણહેત્વાદયો નિદાનસ્થાનાદાવુક્તાઃ, તથૈકૈકશશ્ચ જ્વરાદીનાં હેતુલિઙ્ગોપશાન્તયઃ સ્વે સ્વે અધ્યાયે ઉક્તાઃ| અત્ર ચ લિઙ્ગગ્રહણેન પૂર્વલિઙ્ગગ્રહણમ્, ઉપશાન્તિગ્રહણેન ચોપશયગ્રહણં, સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ પ્રતિરોગમભિધાનાદગ્રહણં વ્યાખ્યેયમ્| હેતુપર્યાયનામાનીતિ ‘હેતુર્નિમિત્તં’ (નિ.અ.૧) ઇત્યાદિના, વ્યાધિપર્યાયનામાનીતિ તથા લક્ષણપર્યાયનામાનીતિ ચાદ્યાધ્યાયોક્તાન્યેવ જ્ઞેયાનિ; સમ્પ્રાપ્તેસ્તુ ‘સમ્પ્રાપ્તિર્જાતિરાગતિઃ’ (નિ.અ.૧) ઇતિ નામકથનં લક્ષણપ્રયોજકમેવ પ્રાયઃ, તેનેહ ન સઙ્ગૃહીતમ્| કિંવા હેતવ ઇત્યાદિસ્થાનસઙ્ગ્રહ એવ, અપસ્મારાધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહસ્તુ સ્થાનસઙ્ગ્રહેણૈવાવ્યવહિતેન કૃતત્વાન્ન પુનઃ પૃથક્કૃતઃ| તત્ર હેતવ ઇત્યાદિ સર્વરોગહેત્વાદિસઙ્ગ્રહણમ્| અસ્મિન્ પક્ષે પૃથક્ત્વેનેતિ જ્વરાદીનામિત્યનેન સમ્બધ્યતે, એકૈકશશ્ચેતિ હેતુલિઙ્ગોપશયશાન્તિભિઃ સમ્બધ્યતે| સઙ્ગ્રહેણેતિ વચનાચ્ચિકિત્સિતપ્રપઞ્ચનીયં નિદાનં સૂચયતિ| કેચિદત્ર નિદીયતે નિબધ્યતે હેત્વાદિપઞ્ચકમનેનેતિ નિદાનમિતિ નિદાનશબ્દવ્યુત્પત્તિં કુર્વન્તિ, નિદાનશબ્દેન ચ ગવાં દોહનકાલનિબન્ધનરજ્જુરુચ્યતે ઇતિ બ્રુવતે| જ્વરનિદાને ચ નિદાનશબ્દો વ્યાકૃત એવ||૪૨-૪૪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને અપસ્મારનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં દ્વિતીયં નિદાનસ્થાનં સમાપ્તમ્|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાનેઽપસ્મારનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||