8. apasmāranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽપસ્મારનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઇહ ખલુ ચત્વારોઽપસ્મારા ભવન્તિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતનિમિત્તાઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ત એવંવિધાનાં પ્રાણભૃતાં ક્ષિપ્રમભિનિર્વર્તન્તે; તદ્યથા- રજસ્તમોભ્યામુપહતચેતસામુદ્ભ્રાન્તવિષમબહુદોષાણાં સમલવિકૃતોપહિતાન્યશુચીન્યભ્યવહારજાતાનિ વૈષમ્યયુક્તેનોપયોગવિધિનોપયુઞ્જાનાનાં તન્ત્રપ્રયોગમપિ ચ વિષમમાચરતામન્યાશ્ચ શરીરચેષ્ટા વિષમાઃ સમાચરતામત્યુપક્ષયાદ્વા દોષાઃ પ્રકુપિતા રજસ્તમોભ્યામુપહતચેતસામન્તરાત્મનઃ શ્રેષ્ઠતમમાયતનં હૃદયમુપસૃત્યોપરિ તિષ્ઠન્તે, તથેન્દ્રિયાયતનાનિ ચ| તત્ર ચાવસ્થિતાઃ સન્તો યદા હૃદયમિન્દ્રિયાયતનાનિ ચેરિતાઃ કામક્રોધભયલોભમોહહર્ષશોકચિન્તોદ્વેગાદિભિઃ સહસાઽભિપૂરયન્તિ, તદા જન્તુરપસ્મરતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અપસ્મારં પુનઃ સ્મૃતિબુદ્ધિસત્ત્વસમ્પ્લવાદ્બીભત્સચેષ્ટમાવસ્થિકં તમઃ પ્રવેશમાચક્ષતે||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- ભ્રૂવ્યુદાસઃ સતતમક્ષ્ણોર્વૈકૃતમશબ્દશ્રવણં લાલાસિઙ્ઘાણપ્રસ્રવણમનન્નાભિલષણમરોચકાવિપાકૌ હૃદયગ્રહઃ કુક્ષેરાટોપો દૌર્બલ્યમસ્થિભેદોઽઙ્ગમર્દો મોહસ્તમસો દર્શનં મૂર્ચ્છા ભ્રમશ્ચાભીક્ષ્ણં સ્વપ્ને ચ મદનર્તનવ્યધનવ્યથનવેપનપતનાદીનીતિ||૬|| તતોઽનન્તરમપસ્મારાભિનિર્વૃત્તિરેવ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

તત્રેદમપસ્મારવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- અભીક્ષ્ણમપસ્મરન્તં, ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમ્, ઉત્પિણ્ડિતાક્ષમ્, અસામ્ના વિલપન્તમ્, ઉદ્વમન્તં ફેનમ્, અતીવાધ્માતગ્રીવમ્, આવિદ્ધશિરસ્કં, વિષમવિનતાઙ્ગુલિમ્, અનવસ્થિતપાણિપાદમ્, અરુણપરુષશ્યાવનખનયનવદનત્વચમ્, અનવસ્થિતચપલપરુષરૂક્ષરૂપદર્શિનં, વાતલાનુપશયં, વિપરીતોપશયં ચ વાતેનાપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૧)||૮|| અભીક્ષ્ણમપસ્મરન્તં ક્ષણેન સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનમ્, અવકૂજન્તમ્, આસ્ફાલયન્તં ભૂમિં, હરિતહારિદ્રતામ્રનખનયનવદનત્વચં, રુધિરોક્ષિતોગ્રભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શિનં, પિત્તલાનુપશયં,વિપરીતોપશયં ચ પિત્તેનાપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૨)||૮|| ચિરાદપસ્મરન્તં, ચિરાચ્ચ સઞ્જ્ઞાં પ્રતિલભમાનં, પતન્તમ્, અનતિવિકૃતચેષ્ટં, લાલામુદ્વમન્તં, શુક્લનખનયનવદનત્વચં, શુક્લગુરુસ્નિગ્ધરૂપદર્શિનં, શ્લેષ્મલાનુપશયં, વિપરીતોપશયં ચ શ્લેષ્મણાઽપસ્મરન્તં વિદ્યાત્ (૩)||૮|| સમવેતસર્વલિઙ્ગમપસ્મારં સાન્નિપાતિકં વિદ્યાત્, તમસાધ્યમાચક્ષતે (૪)||૮|| ઇતિ ચત્વારોઽપસ્મારા વ્યાખ્યાતાઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

તેષામાગન્તુરનુબન્ધો ભવત્યેવ કદાચિત્, તમુત્તરકાલમુપદેક્ષ્યામઃ| તસ્ય વિશેષવિજ્ઞાનં યથોક્તલિઙ્ગૈર્લિઙ્ગાધિક્યમદોષલિઙ્ગાનુરૂપં ચ કિઞ્ચિત્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

હિતાન્યપસ્મારિભ્યસ્તીક્ષ્ણાનિ સંશોધનાન્યુપશમનાનિ ચ યથાસ્વં, મન્ત્રાદીનિ ચાગન્તુસંયોગે||૧૦||

Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14

તસ્મિન્ હિ દક્ષાધ્વરધ્વંસે દેહિનાં નાનાદિક્ષુ વિદ્રવતામભિદ્રવણતરણધાવનપ્લવનલઙ્ઘનાદ્યૈર્દેહવિક્ષોભણૈઃ પુરા ગુલ્મોત્પત્તિરભૂત્, હવિષ્પ્રાશાત્ પ્રમેહકુષ્ઠાનાં, ભયત્રાસશોકૈરુન્માદાનાં, વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શાદપસ્મારાણાં, જ્વરસ્તુ ખલુ મહેશ્વરલલાટપ્રભવઃ , તત્સન્તાપાદ્રક્તપિત્તમ્, અતિવ્યવાયાત્ પુનર્નક્ષત્રરાજસ્ય રાજયક્ષ્મેતિ||૧૧|| ભવન્તિ ચાત્ર- અપસ્મારો હિ વાતેન પિત્તેન ચ કફેન ચ| ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પ્રત્યાખ્યેયસ્તથાવિધઃ||૧૨|| સાધ્યાંસ્તુ ભિષજઃ પ્રાજ્ઞાઃ સાધયન્તિ સમાહિતાઃ| તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈશ્ચૈવ યથાસ્વં શમનૈરપિ||૧૩|| યદા દોષનિમિત્તસ્ય ભવત્યાગન્તુરન્વયઃ| તદા સાધારણં કર્મ પ્રવદન્તિ ભિષગ્વિદઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

સર્વરોગવિશેષજ્ઞઃ સર્વૌષધવિશારદઃ| ભિષક્ સર્વામયાન્ હન્તિ ન ચ મોહં નિગચ્છતિ ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

ઇત્યેતદખિલેનોક્તં નિદાનસ્થાનમુત્તમમ્|૧૬|

Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19

નિદાનાર્થકરો રોગો રોગસ્યાપ્યુપલભ્યતે||૧૬|| તદ્યથા- જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તમુદીર્યતે| રક્તપિત્તાજ્જ્વરસ્તાભ્યાં શોષશ્ચાપ્યુપજાયતે ||૧૭|| પ્લીહાભિવૃદ્ધ્યા જઠરં જઠરાચ્છોથ એવ ચ| અર્શોભ્યો જઠરં દુઃખં ગુલ્મશ્ચાપ્યુપજાયતે||૧૮|| પ્રતિશ્યાયાદ્ભવેત્ કાસઃ કાસાત્ સઞ્જાયતે ક્ષયઃ| ક્ષયો રોગસ્ય હેતુત્વે શોષસ્યાપ્યુપલભ્યતે||૧૯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

તે પૂર્વં કેવલા રોગાઃ પશ્ચાદ્ધેત્વર્થકારિણઃ| ઉભયાર્થકરા દૃષ્ટાસ્તથૈવૈકાર્થકારિણઃ ||૨૦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

કશ્ચિદ્ધિ રોગો રોગસ્ય હેતુર્ભૂત્વા પ્રશામ્યતિ| ન પ્રશામ્યતિ ચાપ્યન્યો હેત્વર્થં કુરુતેઽપિ ચ||૨૧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

એવં કૃચ્છ્રતમા નૄણાં દૃશ્યન્તે વ્યાધિસઙ્કરાઃ| પ્રયોગાપરિશુદ્ધત્વાત્તથા ચાન્યોન્યસમ્ભવાત્||૨૨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

પ્રયોગઃ શમયેદ્વ્યાધિં યોઽન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ, શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્||૨૩||

Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26

એકો હેતુરનેકસ્ય તથૈકસ્યૈક એવ હિ| વ્યાધેરેકસ્ય ચાનેકો બહૂનાં બહવોઽપિ ચ||૨૪|| જ્વરભ્રમપ્રલાપાદ્યા દૃશ્યન્તે રૂક્ષહેતુજાઃ| રૂક્ષેણૈકેન ચાપ્યેકો જ્વર એવોપજાયતે||૨૫|| હેતુભિર્બહુભિશ્ચૈકો જ્વરો રૂક્ષાદિભિર્ભવેત્| રૂક્ષાદિભિર્જ્વરાદ્યાશ્ચ વ્યાધયઃ સમ્ભવન્તિ હિ||૨૬||

Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29

લિઙ્ગં ચૈકમનેકસ્ય તથૈવૈકસ્ય લક્ષ્યતે| બહૂન્યેકસ્ય ચ વ્યાધેર્બહૂનાં સ્યુર્બહૂનિ ચ||૨૭|| વિષમારમ્ભમૂલાનાં લિઙ્ગમેકં જ્વરો મતઃ| જ્વરસ્યૈકસ્ય ચાપ્યેકઃ સન્તાપો લિઙ્ગમુચ્યતે||૨૮|| વિષમારમ્ભમૂલૈશ્ચ જ્વર એકો નિરુચ્યતે| લિઙ્ગૈરેતૈર્જ્વરશ્વાસહિક્કાદ્યાઃ સન્તિ ચામયાઃ||૨૯||

Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32

એકા શાન્તિરનેકસ્ય તથૈવૈકસ્ય લક્ષ્યતે| વ્યાધેરેકસ્ય ચાનેકા બહૂનાં બહ્વ્ય એવ ચ||૩૦|| શાન્તિરામાશયોત્થાનાં વ્યાધીનાં લઙ્ઘનક્રિયા| જ્વરસ્યૈકસ્ય ચાપ્યેકા શાન્તિર્લઙ્ઘનમુચ્યતે||૩૧|| તથા લઘ્વશનાદ્યાશ્ચ જ્વરસ્યૈકસ્ય શાન્તયઃ| એતાશ્ચૈવ જ્વરશ્વાસહિક્કાદીનાં પ્રશાન્તયઃ||૩૨||

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35

સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે| સાધ્યતે કૃચ્છ્રસાધ્યસ્તુ યત્નેન મહતા ચિરાત્||૩૩|| યાતિ નાશેષતાં વ્યાધિરસાધ્યો યાપ્યસઞ્જ્ઞિતઃ| પરોઽસાધ્યઃ ક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રત્યાખ્યેયોઽતિવર્તતે||૩૪|| નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્| પાદાપચારાદ્દૈવાદ્વા યાન્તિ ભાવાન્તરં ગદાઃ||૩૫||

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37

વૃદ્ધિસ્થાનક્ષયાવસ્થાં રોગાણામુપલક્ષયેત્ | સુસૂક્ષ્મામપિ ચ પ્રાજ્ઞો દેહાગ્નિબલચેતસામ્||૩૬|| વ્યાધ્યવસ્થાવિશેષાન્ હિ જ્ઞાત્વા જ્ઞાત્વા વિચક્ષણઃ| તસ્યાં તસ્યામવસ્થાયાં ચતુઃશ્રેયઃ પ્રપદ્યતે||૩૭||

Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39

પ્રાયસ્તિર્યગ્ગતા દોષાઃ ક્લેશયન્ત્યાતુરાંશ્ચિરમ્| તેષુ ન ત્વરયા કુર્યાદ્દેહાગ્નિબલવિત્ ક્રિયામ્||૩૮|| પ્રયોગૈઃ ક્ષપયેદ્વા તાન્ સુખં વા કોષ્ઠમાનયેત્| જ્ઞાત્વા કોષ્ઠપ્રપન્નાંસ્તાન્ યથાસન્નં હરેદ્બુધઃ||૩૯||

Adhikarana 23 (40) · Śloka 40

જ્ઞાનાર્થં યાનિ ચોક્તાનિ વ્યાધિલિઙ્ગાનિ સઙ્ગ્રહે| વ્યાધયસ્તે તદાત્વે તુ લિઙ્ગાનીષ્ટાનિ નામયાઃ||૪૦||

Adhikarana 24 (41) · Śloka 41

વિકારઃ પ્રકૃતિશ્ચૈવ દ્વયં સર્વં સમાસતઃ| તદ્ધેતુવશગં હેતોરભાવાન્નાનુવર્તતે||૪૧||

Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતવઃ પૂર્વરૂપાણિ રૂપાણ્યુપશયસ્તથા| સમ્પ્રાપ્તિઃ પૂર્વમુત્પત્તિઃ સૂત્રમાત્રં ચિકિત્સિતાત્||૪૨|| જ્વરાદીનાં વિકારાણામષ્ટાનાં સાધ્યતા ન ચ| પૃથગેકૈકશશ્ચોક્તા હેતુલિઙ્ગોપશાન્તયઃ||૪૩|| હેતુપર્યાયનામાનિ વ્યાધીનાં લક્ષણસ્ય ચ| નિદાનસ્થાનમેતાવત્ સઙ્ગ્રહેણોપદિશ્યતે||૪૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને અપસ્મારનિદાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮|| ઇતિ ચરકસંહિતાયાં દ્વિતીયં નિદાનસ્થાનં સમાપ્તમ્|