Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'pasmāranidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
unmādānantaraṁ prāgutpattāvapasmārōtpādādapasmāranidānamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
iha khalu catvārō'pasmārā bhavanti vātapittakaphasannipātanimittāḥ||3||
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
catvāra iti vacanamāgantusambandhē'pyapasmārāṇāṁ catuṣkapratipādanārtham; apasmārō hi nōnmādavat svatantrēṇāgantunā kriyatē||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ta ēvaṁvidhānāṁ prāṇabhr̥tāṁ kṣipramabhinirvartantē; tadyathā- rajastamōbhyāmupahatacētasāmudbhrāntaviṣamabahudōṣāṇāṁ samalavikr̥tōpahitānyaśucīnyabhyavahārajātāni vaiṣamyayuktēnōpayōgavidhinōpayuñjānānāṁ tantraprayōgamapi ca viṣamamācaratāmanyāśca śarīracēṣṭā viṣamāḥ samācaratāmatyupakṣayādvā dōṣāḥ prakupitā rajastamōbhyāmupahatacētasāmantarātmanaḥ śrēṣṭhatamamāyatanaṁ hr̥dayamupasr̥tyōpari tiṣṭhantē, tathēndriyāyatanāni ca| tatra cāvasthitāḥ santō yadā hr̥dayamindriyāyatanāni cēritāḥ kāmakrōdhabhayalōbhamōhaharṣaśōkacintōdvēgādibhiḥ sahasā'bhipūrayanti, tadā janturapasmarati||4||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
udbhrāntaviṣamabahudōṣāṇāmiti atrōdbhrāntatvēnōnmārgitvaṁ, viṣamatvēna kadācidapasmāravēgakartr̥tvaṁ darśyatē| samalētyādi unmādavyākhyānatulyam| atyupakṣayādvēti atyupakṣīṇadēhatvādityarthaḥ; unmādanidānē'pi samalavikr̥tētyādigranthē ‘atyupakṣīṇadēhānāṁ’ (ni.a.7) ityuktam| śrēṣṭhatamāyatanamiti anēnānyō'pi śarīradēśō'ntarātmanaḥ sthānaṁ, hr̥dayaṁ tu śrēṣṭhatamaṁ, tatraiva cētanāviśēṣanibandhanāditi darśayati| upasr̥tyēti vyāpya| upari tiṣṭhantē iti hr̥dayasyōpari indriyāyatanāni cōpasr̥tya tiṣṭhantē iti yōjanā| ‘paryavatiṣṭhantē’ iti pāṭhō vyakta ēva| tatrāvasthitā iti hr̥dayē indriyāyatanēṣu ca līnatvēnāvasthitāḥ| tē ca līnāḥ santaḥ kāmādibhirīritāḥ punarhr̥dayamindriyāyatanāni ca viśēṣēṇa pūrayanti yadā, tadā apasmarati apasmāravēgayuktō bhavatīti vākyārthaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
apasmāraṁ punaḥ smr̥tibuddhisattvasamplavādbībhatsacēṣṭamāvasthikaṁ tamaḥ pravēśamācakṣatē||5||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
apasmārapratyātmalakṣaṇamāha- apasmāraṁ punarityādi| samplavāditi vikr̥tigamanāt| bībhatsā phēnavamanāṅgabhaṅgādirūpā cēṣṭā yasmin tadbībhatsacēṣṭam| āvasthikaṁ tamaḥpravēśamiti kādācitkaṁ tamaḥpravēśaṁ; tamaḥpravēśō'jñānasādharmyāt, apasmāravēgavān hi tamaḥpravēśē iva na kiñcidbudhyatē||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
tasyēmāni pūrvarūpāṇi bhavanti; tadyathā- bhrūvyudāsaḥ satatamakṣṇōrvaikr̥tamaśabdaśravaṇaṁ lālāsiṅghāṇaprasravaṇamanannābhilaṣaṇamarōcakāvipākau hr̥dayagrahaḥ kukṣērāṭōpō daurbalyamasthibhēdō'ṅgamardō mōhastamasō darśanaṁ mūrcchā bhramaścābhīkṣṇaṁ svapnē ca madanartanavyadhanavyathanavēpanapatanādīnīti||6|| tatō'nantaramapasmārābhinirvr̥ttirēva||7||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
aśabdaśravaṇamiti avidyamānaśabdaśravaṇaśabdam| āṭōpaḥ guḍaguḍāśabdaviśēṣō vātajanyaḥ śrūyata ityarthaḥ||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
tatrēdamapasmāraviśēṣavijñānaṁ bhavati; tadyathā- abhīkṣṇamapasmarantaṁ, kṣaṇēna sañjñāṁ pratilabhamānam, utpiṇḍitākṣam, asāmnā vilapantam, udvamantaṁ phēnam, atīvādhmātagrīvam, āviddhaśiraskaṁ, viṣamavinatāṅgulim, anavasthitapāṇipādam, aruṇaparuṣaśyāvanakhanayanavadanatvacam, anavasthitacapalaparuṣarūkṣarūpadarśinaṁ, vātalānupaśayaṁ, viparītōpaśayaṁ ca vātēnāpasmarantaṁ vidyāt (1)||8|| abhīkṣṇamapasmarantaṁ kṣaṇēna sañjñāṁ pratilabhamānam, avakūjantam, āsphālayantaṁ bhūmiṁ, haritahāridratāmranakhanayanavadanatvacaṁ, rudhirōkṣitōgrabhairavādīptaruṣitarūpadarśinaṁ, pittalānupaśayaṁ,viparītōpaśayaṁ ca pittēnāpasmarantaṁ vidyāt (2)||8|| cirādapasmarantaṁ, cirācca sañjñāṁ pratilabhamānaṁ, patantam, anativikr̥tacēṣṭaṁ, lālāmudvamantaṁ, śuklanakhanayanavadanatvacaṁ, śuklagurusnigdharūpadarśinaṁ, ślēṣmalānupaśayaṁ, viparītōpaśayaṁ ca ślēṣmaṇā'pasmarantaṁ vidyāt (3)||8|| samavētasarvaliṅgamapasmāraṁ sānnipātikaṁ vidyāt, tamasādhyamācakṣatē (4)||8|| iti catvārō'pasmārā vyākhyātāḥ||8||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
tatrēdamityādi| viśēṣavijñānaṁ vātādyapasmāraliṅgamityarthaḥ| kṣaṇēna sañjñāṁ pratilabhamānamiti vātāpasmārē śīghraṁ prabōdhō bhavatīti darśayati| ādhmātagrīvamiti pūritastabdhagrīvam| āviddhaśiraskamiti vakraśiraskam| anavasthitacapalarūpadarśanaṁ patanakālē jñēyaṁ, patitastu na budhyata ēva| ēvamanyatrāpi rūpadarśanaṁ bōddhavyam| suśrutē'pi patanakāla ēva rūpadarśanamuktaṁ; yathā- “yō brūyādvikr̥taṁ sattvaṁ kr̥ṣṇaṁ māmanudhāvati| tatō mē cittanāśaḥ syāt sō'pasmārō'nilātmakaḥ” (su.u.a.61) ityādi| pittāpasmārē yadyapi viśēṣalakṣaṇē kṣaṇēna sañjñāṁ pratilabhamānamityuktaṁ, tathā'pi vātikāpēkṣayā kālaprakarṣō'tra jñēyaḥ; pittādapi hi vāyuḥ śīghrakārī bhavati| ugraṁ hiṁsakamiva, bhairavaṁ tu ahiṁsakamapi bhayajanakaṁ śmaśānādi, ādīptaṁ jvalitam| cirādapasmarantamiti bhūyasā kālēnāpasmāravēgavantam||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
tēṣāmāganturanubandhō bhavatyēva kadācit, tamuttarakālamupadēkṣyāmaḥ| tasya viśēṣavijñānaṁ yathōktaliṅgairliṅgādhikyamadōṣaliṅgānurūpaṁ ca kiñcit||9||
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
bhavatyēvētyatra ēvakārō'tyantāyōgavyavacchēdē; yathā- nīlaṁ sarōjaṁ bhavatyēva, na ca na bhavati| kadāciditi padaṁ tvatyantāyōgavyavacchēdārthatāmēva dyōtayati| ētēna, sarvāpasmārē bhūtasambandhō bhavati, na ca svatantrō'pasmārō bhautikō bhavatīti darśayati| uttarakālamiti cikitsitē, yadyapi cāpasmāracikitsitē'pi prapañcō na vaktavyaḥ, tathā'pi tatrōnmādavidhyatidēśādunmādōktavistāra ēvēti kr̥tvā ihōktaṁ- ‘tamuttarakālamupadēkṣyāmaḥ’ iti; uktaṁ hi- “yasyānubandhaṁ tvāgantuṁ dōṣaliṅgādhikākr̥tim| paśyēttasya bhiṣakkuryādāgantūnmādabhēṣajam” (ci.a.10) iti| yathōktaliṅgairiti pañcamīsthānē tr̥tīyā, tēna yathōktāpasmāraliṅgēbhyō liṅgādhikyaṁ liṅgātiriktatvaṁ; taccādōṣaliṅgānurūpaṁ dōṣaliṅgāsadr̥śamityarthaḥ| kiñciditi na sarvaṁ, kintu stōkaṁ dōṣaliṅgavilakṣaṇaṁ liṅgamāgantvanubandhē bhavati| ētēna ca svātantryēṇāgantvapasmārasambhavō na bhavatīti darśayati; yadi hi svatantra ēvāgantuḥ syāttadā na stōkamāgantuliṅgaṁ syāt, kintu sarvamēva||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
hitānyapasmāribhyastīkṣṇāni saṁśōdhanānyupaśamanāni ca yathāsvaṁ, mantrādīni cāgantusaṁyōgē||10||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
hitānītyādinā cikitsāsūtramāha| upaśamanāni ca hitānīti yōjanā||10||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
tasmin hi dakṣādhvaradhvaṁsē dēhināṁ nānādikṣu vidravatāmabhidravaṇataraṇadhāvanaplavanalaṅghanādyairdēhavikṣōbhaṇaiḥ purā gulmōtpattirabhūt, haviṣprāśāt pramēhakuṣṭhānāṁ, bhayatrāsaśōkairunmādānāṁ, vividhabhūtāśucisaṁsparśādapasmārāṇāṁ, jvarastu khalu mahēśvaralalāṭaprabhavaḥ , tatsantāpādraktapittam, ativyavāyāt punarnakṣatrarājasya rājayakṣmēti||11|| bhavanti cātra- apasmārō hi vātēna pittēna ca kaphēna ca| caturthaḥ sannipātēna pratyākhyēyastathāvidhaḥ||12|| sādhyāṁstu bhiṣajaḥ prājñāḥ sādhayanti samāhitāḥ| tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiścaiva yathāsvaṁ śamanairapi||13|| yadā dōṣanimittasya bhavatyāganturanvayaḥ| tadā sādhāraṇaṁ karma pravadanti bhiṣagvidaḥ||14||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
sampratyuktānāṁ gadānāmutpattimāha- tasminnityādi| yadyapi ca jvara ēva tatra prathama utpannastathā'pyasau pr̥thagēva rudrakrōdharūpa utpanna iti kr̥tvā paścāducyatē, gulmādayastu yajñadhvaṁsānantarakālabhūtā ēkasāmagrījātatvēna prathamamucyantē; jvarasya tu sarvaprathamōtpattirjvaranidāna ēvōktēti bhāvaḥ| purā iti ādyutpattau| lalāṭaprabhava iti lalāṭabhavakrōdhāgniprabhava ityarthaḥ| anvayaḥ anubandhaḥ| sādhāraṇamiti dōṣapratyanīkaṁ vamanādi, dēvādipratyanīkaṁ ca balimaṅgalādi||11-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
sarvarōgaviśēṣajñaḥ sarvauṣadhaviśāradaḥ| bhiṣak sarvāmayān hanti na ca mōhaṁ nigacchati ||15||
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
nidānasthānōktasarvarōgajñānaphalamāha- sarvētyādi| na ca mōhaṁ nigacchatīti nidānasthānādyanuktē'pi pramēyē sūkṣmē'pi bahudr̥ṣṭatvēna na mōhaṁ gacchati, kinntu tadapyūhyata ityarthaḥ||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ityētadakhilēnōktaṁ nidānasthānamuttamam|16|
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
akhilēnēti yāvannidānasthānatayā vyādhyaṣṭakaṁ pratijñātaṁ tāvadakhilēnōktam| tēna cikitsāsthānavaktavyanidānābhidhānānna nyūnatvaṁ; yacca jvarādinidānamapi punarvaktavyaṁ tadasyaiva prapañca iti bhāvaḥ|16|-
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
nidānārthakarō rōgō rōgasyāpyupalabhyatē||16|| tadyathā- jvarasantāpādraktapittamudīryatē| raktapittājjvarastābhyāṁ śōṣaścāpyupajāyatē ||17|| plīhābhivr̥ddhyā jaṭharaṁ jaṭharācchōtha ēva ca| arśōbhyō jaṭharaṁ duḥkhaṁ gulmaścāpyupajāyatē||18|| pratiśyāyādbhavēt kāsaḥ kāsāt sañjāyatē kṣayaḥ| kṣayō rōgasya hētutvē śōṣasyāpyupalabhyatē||19||
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
samprati nidānaprakaraṇādrōgāṇāmapi kēṣāñcidvyādhiṁ prati kāraṇatvaṁ yat sambhavati, tadvaktumāha- nidānārthētyādi| nidānasyārthaḥ prayōjanaṁ vyādhijananaṁ, tat karōtīti nidānārthakaraḥ; vyādhijanaka ityarthaḥ| nidānarūpa iti vaktavyē yannidānārthakara iti brūtē, tēna vyādhinā vyādhyantē kriyamāṇē'pi mūlabhūtavyādhijanaka ēva hēturvyādhijanyē'pi vyādhau mūlavyādhijananāvāntaravyāpārō nidānamiti darśayati| tēna, rōgajanyē'pi rōgē mūlabhūtāsātmyēndriyārthādi kāraṇatrayamēva kāraṇaṁ bhavatīti na caturthakāraṇāntarāpattirityatiprasaṅgō vācyaḥ; jvarakāraṇānyēva hi uṣṇādīnyatimātrāṇi jvaramabhinirvartya raktapittamapi kāraṇāntaravardhitaśaktīni janayantītyādyanusaraṇīyam| gulmaścāpyupajāyatē iti arśōbhya ēva| kāsāt sañjāyatē kṣaya iti kāsāddhātukṣayō jāyatē, sa ca dhātukṣayō rōgasya śōṣābhidhānasya hēturupalabhyata iti yōjanā||16-19||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
tē pūrvaṁ kēvalā rōgāḥ paścāddhētvarthakāriṇaḥ| ubhayārthakarā dr̥ṣṭāstathaivaikārthakāriṇaḥ ||20||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
nanu yatra rōgasya kāraṇaṁ rōgō bhavati, tatra kiṁ kāraṇabhūtarōgō'pradhānamēvētyāśaṅkyāha- tē pūrvamityādi|- tē jvarādayō raktapittādyutpādāt pūrvaṁ kēvalāḥ santō rōgā ēva rujākartr̥tvēna svayamēva pradhānā iti; paścāddhētvarthakāriṇa iti paścādraktapittādyutpādakā bhavantītyarthaḥ| athaivamapi raktapittādikaṁ janayitvā jvarādayō hētuvadarōgarūpā bhavanti na vētyāha- ubhayētyādi| ubhayārthakarā iti hētvarthaṁ raktapittādijananarūpaṁ, rōgārthaṁ ca pīḍālakṣaṇaṁ kurvanti; na vyādhyantarajananamātraṁ kr̥tvā nivartanta ityarthaḥ| prakārāntaramāha- tathaivaikārthakāriṇa iti| ēkasyaiva hētōrarthaṁ kurvantīti ēkārthakāriṇaḥ||20||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
kaściddhi rōgō rōgasya hēturbhūtvā praśāmyati| na praśāmyati cāpyanyō hētvarthaṁ kurutē'pi ca||21||
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
ētadēva pakṣadvayaṁ prātilōmyēna vivr̥ṇōti- kaściddhītyādi| atra yō hētvarthaṁ vyādhijananaṁ kr̥tvā praśāmyati, sa ēkārthakārī; yastu hētvarthaṁ vyādhyantarajananaṁ kr̥tvā svayamapyanuvartatē, sa ubhayārthakārī; yadā kāsaṁ samārabhyāpi svayamanuvartatē, tadā pratiśyāyaḥ svayaṁ ca rujākartr̥tvēna rōgārthakaraḥ, kāsajanakatvēna hētvarthakaraśca bhavati; yadā tu kāsaṁ janayitvā svayaṁ nivartatē, tadā kāsakālē nivr̥ttatvāt hētvarthamātraṁ karōtītyudāhāryam||21||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ēvaṁ kr̥cchratamā nr̥̄ṇāṁ dr̥śyantē vyādhisaṅkarāḥ| prayōgāpariśuddhatvāttathā cānyōnyasambhavāt||22||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
vyādhisaṅkarā vyādhimēlakāḥ| kutaḥ punarēvaṁ bhavatītyāha- prayōgētyādi|- prayōgāpariśuddhatvaṁ yathā- āmātīsārē stambhanaṁ kr̥taṁ dōṣaṁ saṁstabhya śūlānāhādhmānādi janayati| hētvantaramāha- anyōnyasambhavāditi; parasparakāraṇarūpatvādityarthaḥ| pratiśyāyō hi svarūpēṇaiva kāsasya kāraṇaṁ, sa ca rājayakṣmaṇa ityādi||22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
prayōgaḥ śamayēdvyādhiṁ yō'nyamanyamudīrayēt| nāsau viśuddhaḥ, śuddhastu śamayēdyō na kōpayēt||23||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
prayōgāpariśuddhiṁ vivr̥ṇōti- prayōga ityādi| na kōpayēditi vyādhyantaraṁ na kuryādityarthaḥ| anyōnyasambhavaśca jvarasantāpādraktapittamudīryata ityādinaivōkta iti na punarvivriyatē||23||
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
ēkō hēturanēkasya tathaikasyaika ēva hi| vyādhērēkasya cānēkō bahūnāṁ bahavō'pi ca||24|| jvarabhramapralāpādyā dr̥śyantē rūkṣahētujāḥ| rūkṣēṇaikēna cāpyēkō jvara ēvōpajāyatē||25|| hētubhirbahubhiścaikō jvarō rūkṣādibhirbhavēt| rūkṣādibhirjvarādyāśca vyādhayaḥ sambhavanti hi||26||
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
hētuprakaraṇāddhētudharmāntaramāha- ēkō hēturityādi| ētatpakṣacatuṣṭayōdāharaṇānyāha- jvarētyādi| yadyapi rūkṣaṁ bahūnāṁ kāraṇaṁ, tathā'pi dēśakālādivaśāt kadācidēkasyaiva jvarasya kāraṇaṁ bhavatīti jñēyam| rūkṣādibhiriti rūkṣōṣṇalavaṇādibhiḥ | jvarādyā iti jvararaktapittagulmādyāḥ||24-26||
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
liṅgaṁ caikamanēkasya tathaivaikasya lakṣyatē| bahūnyēkasya ca vyādhērbahūnāṁ syurbahūni ca||27|| viṣamārambhamūlānāṁ liṅgamēkaṁ jvarō mataḥ| jvarasyaikasya cāpyēkaḥ santāpō liṅgamucyatē||28|| viṣamārambhamūlaiśca jvara ēkō nirucyatē| liṅgairētairjvaraśvāsahikkādyāḥ santi cāmayāḥ||29||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
liṅgasyāpi hētōriva cāturvidhyamāha- liṅgamityādi| tathaivaikasya lakṣyata iti ēkaṁ liṅgamiti sambandhaḥ| viṣamārambhamūlānāmiti viṣamārambhaprathamānāṁ; viṣamārambhavisargitvamūṣmaṇō vaiṣamyamityādyuktajvaraliṅgānāmityarthaḥ| jvaraṁ hyēkaṁ (santāpātmakaṁ ) dr̥ṣṭvā viṣamārambhavisargitvādayō'sya bhūtā bhaviṣyanti vartanta iti vā liṅgyatē| jvara ēkō nirucyata iti jñāyata ityarthaḥ| liṅgairētairityādi| ētairviṣamārambhavisargitvādyairjvarādayaḥ santi ‘yuktā’ iti śēṣaḥ| viṣamārambhādayō hi vātajvarē tathā vātaśvāsē vātahikkāyāṁ vā yathāsambhavaṁ dr̥śyanta ēva||27-29||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
ēkā śāntiranēkasya tathaivaikasya lakṣyatē| vyādhērēkasya cānēkā bahūnāṁ bahvya ēva ca||30|| śāntirāmāśayōtthānāṁ vyādhīnāṁ laṅghanakriyā| jvarasyaikasya cāpyēkā śāntirlaṅghanamucyatē||31|| tathā laghvaśanādyāśca jvarasyaikasya śāntayaḥ| ētāścaiva jvaraśvāsahikkādīnāṁ praśāntayaḥ||32||
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
ētaccāturvidhyaṁ cikitsāyāmapi brūtē- ēkētyādi||30-32||
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
sukhasādhyaḥ sukhōpāyaḥ kālēnālpēna sādhyatē| sādhyatē kr̥cchrasādhyastu yatnēna mahatā cirāt||33|| yāti nāśēṣatāṁ vyādhirasādhyō yāpyasañjñitaḥ| parō'sādhyaḥ kriyāḥ sarvāḥ pratyākhyēyō'tivartatē||34|| nāsādhyaḥ sādhyatāṁ yāti sādhyō yāti tvasādhyatām| pādāpacārāddaivādvā yānti bhāvāntaraṁ gadāḥ||35||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
cikitsābhidhānaprasaṅgēna cikitsāpravr̥ttiviṣayaṁ sādhyabhēdaṁ tathā cikitsānivr̥ttiviṣayaṁ cāsādhyabhēdamāha- sukhētyādi|- sukhōpāya iti sukhalabhyavaidyādyupāyaḥ ; kiṁvā, sukhōpāyaḥ san sādhyatē alpēnaiva yatnēna sādhyata ityarthaḥ| yāti nāśēṣatāmiti na sarvathā nivartatē| parō'sādhya iti yāpyāpēkṣayā utkr̥ṣṭō'sādhyaḥ| asyaiva vivaraṇaṁ- pratyākhyēya iti| kriyāḥ cikitsāḥ| bhāvāntaramiti sukhasādhyaḥ kr̥cchrasādhyō bhavati, kr̥cchraśca yāpyaḥ, yāpyaśca pratyākhyēya iti||33-35||
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
vr̥ddhisthānakṣayāvasthāṁ rōgāṇāmupalakṣayēt | susūkṣmāmapi ca prājñō dēhāgnibalacētasām||36|| vyādhyavasthāviśēṣān hi jñātvā jñātvā vicakṣaṇaḥ| tasyāṁ tasyāmavasthāyāṁ catuḥśrēyaḥ prapadyatē||37||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
vyādhēḥ sukhasādhyatvābhidhānaprasaṅgēna vr̥ddhyādyavasthāntaramāha- vr̥ddhītyādi| na kēvalaṁ rōgāṇāṁ kintu dēhāgnibalacētasāmapivr̥ddhisthānakṣayāvasthāmupalakṣayēditi yōjanā| ētadvyādhyavasthājñānaprayōjanamāha- vyādhyavasthētyādi| catuḥśrēya iti catuśrēyaḥkārakaṁ cikitsitaṁ, prapadyatē budhyata ityarthaḥ||36-37||
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
prāyastiryaggatā dōṣāḥ klēśayantyāturāṁściram| tēṣu na tvarayā kuryāddēhāgnibalavit kriyām||38|| prayōgaiḥ kṣapayēdvā tān sukhaṁ vā kōṣṭhamānayēt| jñātvā kōṣṭhaprapannāṁstān yathāsannaṁ harēdbudhaḥ||39||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
vyādhiprakārānabhidhāya cikitsōpayuktān dōṣaprakārānāha- prāya ityādi| tiryaggatāśca dōṣā unmārgagatatvēna na samyak śīghraṁ vā bhēṣajēna yōjayituṁ pāryantē, tēna ciraṁ klēśayantīti yuktam| dēhāgnibalavidityanēna tiryaggatadōṣē tvarayā bhūri bhēṣajaprayōgēṇa kriyamāṇā cikitsā dēhamagnibalaṁ ca hantīti sūcayati| prayōgairiti alpamātradīrghakālaprayōgaiḥ| sukhaṁ vēti sukhaṁ yathā bhavati tathā āsannaṁ harēdityarthaḥ; yacchōdhanaṁ vamanādi yatrāmāśayādigatē dōṣē āsannaṁ haraṇayōgyatayā bhavati, tēna harēdityarthaḥ||38-39||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
jñānārthaṁ yāni cōktāni vyādhiliṅgāni saṅgrahē| vyādhayastē tadātvē tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ||40||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
samprati nidānē liṅgatvēnōktānāṁ vyādhīnāṁ pr̥thagvyādhitvamapi bhavatītyāha- jñānārthamityādi| saṅgraha iti vyādhinidānādisaṅgrahē| yē nidānasthānē jñānārthaṁ pradhānabhūtajvarādijñānārthaṁ vyādhayaḥ santi, tē'vipākārucyādayaḥ svātantryēṇōtpadyamānā vyādhaya ēva vyādhitvēnaiva vyapadēṣṭavyā ityarthaḥ| tadātvē tu liṅgānīti yadā jvarādiparatantrā jāyantē'rucyādayaḥ, tadā pāratantryālliṅgānyēva tē, nāmayāḥ; āmayō hi svatantraḥ svacikitsāpraśamanīyō bhavatītyāyurvēdasthitiḥ, jvaraliṅgarūpāstvarucyādayō jvaracikitsāpraśamanīyā ēvēti bhāvaḥ||40||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
vikāraḥ prakr̥tiścaiva dvayaṁ sarvaṁ samāsataḥ| taddhētuvaśagaṁ hētōrabhāvānnānuvartatē||41||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
samprati nidānādhikr̥tasya hētōrvibhavamāha- vikāra ityādi| vikāraḥ vaiṣamyam| prakr̥tiḥ sāmyam| sarvamiti anēna śārīraṁ tathā''dhyātmikaṁ cōpasaṅgr̥hṇāti| hētuvaśagamiti hētvadhīnōtpādam| ētēna, ārōgyarūpaprakr̥tyarthinā sāmyahētuḥ sēvanīyaḥ, tathā vikārarūparōgaparihārārthinā ca vikārahēturvarjanīyaḥ| na ca vācyaṁ- yad- dadhyādiśōthajananahētōruparamē'pi tajjanitaśōthānuvr̥ttidarśanānmr̥ṣaitadvacanaṁ- ‘hētōrabhāvānnānuvartatē’ iti, yata uparatē'pi dadhyādau dadhyādijanitō dōṣasantānaḥ śōthādijanakastatrānuvartata ēva||41||
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
tatra ślōkāḥ- hētavaḥ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā| samprāptiḥ pūrvamutpattiḥ sūtramātraṁ cikitsitāt||42|| jvarādīnāṁ vikārāṇāmaṣṭānāṁ sādhyatā na ca| pr̥thagēkaikaśaścōktā hētuliṅgōpaśāntayaḥ||43|| hētuparyāyanāmāni vyādhīnāṁ lakṣaṇasya ca| nidānasthānamētāvat saṅgrahēṇōpadiśyatē||44||
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē ‘sūtramātraṁ cikitsitāt’ ityantēnāpasmārādhyāyārthasaṅgraha ukta iti bōddhavyam| ‘jvarādīnāṁ’ ityādigranthēna tu nidānasthānōktārthasaṅgrahaṁ karōti| yadyapi jvarasya jvaranidānē'sādhyatā nōktā, tathā'pi ‘aṣṭānāṁ’ itipadaṁ ‘chatriṇō gacchanti’ iti nyāyēna bōddhavyam| kiṁvā, aṣṭānāṁ hētuliṅgōpaśāntaya iti yōjanīyam; asādhyatā yathāyōgyatayaiva bōddhavyā| pr̥thaktvēna caikaikaśaścēti pr̥thagēkaikaśaḥ| tēna, pr̥thaktvēna sarvasādhāraṇahētvādayō nidānasthānādāvuktāḥ, tathaikaikaśaśca jvarādīnāṁ hētuliṅgōpaśāntayaḥ svē svē adhyāyē uktāḥ| atra ca liṅgagrahaṇēna pūrvaliṅgagrahaṇam, upaśāntigrahaṇēna cōpaśayagrahaṇaṁ, samprāptēstu pratirōgamabhidhānādagrahaṇaṁ vyākhyēyam| hētuparyāyanāmānīti ‘hēturnimittaṁ’ (ni.a.1) ityādinā, vyādhiparyāyanāmānīti tathā lakṣaṇaparyāyanāmānīti cādyādhyāyōktānyēva jñēyāni; samprāptēstu ‘samprāptirjātirāgatiḥ’ (ni.a.1) iti nāmakathanaṁ lakṣaṇaprayōjakamēva prāyaḥ, tēnēha na saṅgr̥hītam| kiṁvā hētava ityādisthānasaṅgraha ēva, apasmārādhyāyārthasaṅgrahastu sthānasaṅgrahēṇaivāvyavahitēna kr̥tatvānna punaḥ pr̥thakkr̥taḥ| tatra hētava ityādi sarvarōgahētvādisaṅgrahaṇam| asmin pakṣē pr̥thaktvēnēti jvarādīnāmityanēna sambadhyatē, ēkaikaśaścēti hētuliṅgōpaśayaśāntibhiḥ sambadhyatē| saṅgrahēṇēti vacanāccikitsitaprapañcanīyaṁ nidānaṁ sūcayati| kēcidatra nidīyatē nibadhyatē hētvādipañcakamanēnēti nidānamiti nidānaśabdavyutpattiṁ kurvanti, nidānaśabdēna ca gavāṁ dōhanakālanibandhanarajjurucyatē iti bruvatē| jvaranidānē ca nidānaśabdō vyākr̥ta ēva||42-44||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē nidānasthānē apasmāranidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8|| iti carakasaṁhitāyāṁ dvitīyaṁ nidānasthānaṁ samāptam|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ nidānasthānē'pasmāranidānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||