Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽപസ്മാരനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातोऽपस्मारनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ഉന്മാദാനന്തരം പ്രാഗുത്പത്താവപസ്മാരോത്പാദാദപസ്മാരനിദാനമുച്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഇഹ ഖലു ചത്വാരോऽപസ്മാരാ ഭവന്തി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതനിമിത്താഃ||൩||
इह खलु चत्वारोऽपस्मारा भवन्ति वातपित्तकफसन्निपातनिमित्ताः||३||
🔊 Audio coming soon
ചത്വാര ഇതി വചനമാഗന്തുസമ്ബന്ധേऽപ്യപസ്മാരാണാം ചതുഷ്കപ്രതിപാദനാര്ഥമ്; അപസ്മാരോ ഹി നോന്മാദവത് സ്വതന്ത്രേണാഗന്തുനാ ക്രിയതേ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ത ഏവംവിധാനാം പ്രാണഭൃതാം ക്ഷിപ്രമഭിനിര്വര്തന്തേ; തദ്യഥാ- രജസ്തമോഭ്യാമുപഹതചേതസാമുദ്ഭ്രാന്തവിഷമബഹുദോഷാണാം സമലവികൃതോപഹിതാന്യശുചീന്യഭ്യവഹാരജാതാനി വൈഷമ്യയുക്തേനോപയോഗവിധിനോപയുഞ്ജാനാനാം തന്ത്രപ്രയോഗമപി ച വിഷമമാചരതാമന്യാശ്ച ശരീരചേഷ്ടാ വിഷമാഃ സമാചരതാമത്യുപക്ഷയാദ്വാ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ രജസ്തമോഭ്യാമുപഹതചേതസാമന്തരാത്മനഃ ശ്രേഷ്ഠതമമായതനം ഹൃദയമുപസൃത്യോപരി തിഷ്ഠന്തേ, തഥേന്ദ്രിയായതനാനി ച| തത്ര ചാവസ്ഥിതാഃ സന്തോ യദാ ഹൃദയമിന്ദ്രിയായതനാനി ചേരിതാഃ കാമക്രോധഭയലോഭമോഹഹര്ഷശോകചിന്തോദ്വേഗാദിഭിഃ സഹസാऽഭിപൂരയന്തി, തദാ ജന്തുരപസ്മരതി||൪||
त एवंविधानां प्राणभृतां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामुद्भ्रान्तविषमबहुदोषाणां समलविकृतोपहितान्यशुचीन्यभ्यवहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि च विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षयाद्वा दोषाः प्रकुपिता रजस्तमोभ्यामुपहतचेतसामन्तरात्मनः श्रेष्ठतममायतनं हृदयमुपसृत्योपरि तिष्ठन्ते, तथेन्द्रियायतनानि च| तत्र चावस्थिताः सन्तो यदा हृदयमिन्द्रियायतनानि चेरिताः कामक्रोधभयलोभमोहहर्षशोकचिन्तोद्वेगादिभिः सहसाऽभिपूरयन्ति, तदा जन्तुरपस्मरति||४||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്ഭ്രാന്തവിഷമബഹുദോഷാണാമിതി അത്രോദ്ഭ്രാന്തത്വേനോന്മാര്ഗിത്വം, വിഷമത്വേന കദാചിദപസ്മാരവേഗകര്തൃത്വം ദര്ശ്യതേ| സമലേത്യാദി ഉന്മാദവ്യാഖ്യാനതുല്യമ്| അത്യുപക്ഷയാദ്വേതി അത്യുപക്ഷീണദേഹത്വാദിത്യര്ഥഃ; ഉന്മാദനിദാനേऽപി സമലവികൃതേത്യാദിഗ്രന്ഥേ ‘അത്യുപക്ഷീണദേഹാനാം’ (നി.അ.൭) ഇത്യുക്തമ്| ശ്രേഷ്ഠതമായതനമിതി അനേനാന്യോऽപി ശരീരദേശോऽന്തരാത്മനഃ സ്ഥാനം, ഹൃദയം തു ശ്രേഷ്ഠതമം, തത്രൈവ ചേതനാവിശേഷനിബന്ധനാദിതി ദര്ശയതി| ഉപസൃത്യേതി വ്യാപ്യ| ഉപരി തിഷ്ഠന്തേ ഇതി ഹൃദയസ്യോപരി ഇന്ദ്രിയായതനാനി ചോപസൃത്യ തിഷ്ഠന്തേ ഇതി യോജനാ| ‘പര്യവതിഷ്ഠന്തേ’ ഇതി പാഠോ വ്യക്ത ഏവ| തത്രാവസ്ഥിതാ ഇതി ഹൃദയേ ഇന്ദ്രിയായതനേഷു ച ലീനത്വേനാവസ്ഥിതാഃ| തേ ച ലീനാഃ സന്തഃ കാമാദിഭിരീരിതാഃ പുനര്ഹൃദയമിന്ദ്രിയായതനാനി ച വിശേഷേണ പൂരയന്തി യദാ, തദാ അപസ്മരതി അപസ്മാരവേഗയുക്തോ ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അപസ്മാരം പുനഃ സ്മൃതിബുദ്ധിസത്ത്വസമ്പ്ലവാദ്ബീഭത്സചേഷ്ടമാവസ്ഥികം തമഃ പ്രവേശമാചക്ഷതേ||൫||
अपस्मारं पुनः स्मृतिबुद्धिसत्त्वसम्प्लवाद्बीभत्सचेष्टमावस्थिकं तमः प्रवेशमाचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
അപസ്മാരപ്രത്യാത്മലക്ഷണമാഹ- അപസ്മാരം പുനരിത്യാദി| സമ്പ്ലവാദിതി വികൃതിഗമനാത്| ബീഭത്സാ ഫേനവമനാങ്ഗഭങ്ഗാദിരൂപാ ചേഷ്ടാ യസ്മിന് തദ്ബീഭത്സചേഷ്ടമ്| ആവസ്ഥികം തമഃപ്രവേശമിതി കാദാചിത്കം തമഃപ്രവേശം; തമഃപ്രവേശോऽജ്ഞാനസാധര്മ്യാത്, അപസ്മാരവേഗവാന് ഹി തമഃപ്രവേശേ ഇവ ന കിഞ്ചിദ്ബുധ്യതേ||൫||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഭ്രൂവ്യുദാസഃ സതതമക്ഷ്ണോര്വൈകൃതമശബ്ദശ്രവണം ലാലാസിങ്ഘാണപ്രസ്രവണമനന്നാഭിലഷണമരോചകാവിപാകൌ ഹൃദയഗ്രഹഃ കുക്ഷേരാടോപോ ദൌര്ബല്യമസ്ഥിഭേദോऽങ്ഗമര്ദോ മോഹസ്തമസോ ദര്ശനം മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമശ്ചാഭീക്ഷ്ണം സ്വപ്നേ ച മദനര്തനവ്യധനവ്യഥനവേപനപതനാദീനീതി||൬|| തതോऽനന്തരമപസ്മാരാഭിനിര്വൃത്തിരേവ||൭||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- भ्रूव्युदासः सततमक्ष्णोर्वैकृतमशब्दश्रवणं लालासिङ्घाणप्रस्रवणमनन्नाभिलषणमरोचकाविपाकौ हृदयग्रहः कुक्षेराटोपो दौर्बल्यमस्थिभेदोऽङ्गमर्दो मोहस्तमसो दर्शनं मूर्च्छा भ्रमश्चाभीक्ष्णं स्वप्ने च मदनर्तनव्यधनव्यथनवेपनपतनादीनीति||६|| ततोऽनन्तरमपस्माराभिनिर्वृत्तिरेव||७||
🔊 Audio coming soon
അശബ്ദശ്രവണമിതി അവിദ്യമാനശബ്ദശ്രവണശബ്ദമ്| ആടോപഃ ഗുഡഗുഡാശബ്ദവിശേഷോ വാതജന്യഃ ശ്രൂയത ഇത്യര്ഥഃ||൬-൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
തത്രേദമപസ്മാരവിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- അഭീക്ഷ്ണമപസ്മരന്തം, ക്ഷണേന സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭമാനമ്, ഉത്പിണ്ഡിതാക്ഷമ്, അസാമ്നാ വിലപന്തമ്, ഉദ്വമന്തം ഫേനമ്, അതീവാധ്മാതഗ്രീവമ്, ആവിദ്ധശിരസ്കം, വിഷമവിനതാങ്ഗുലിമ്, അനവസ്ഥിതപാണിപാദമ്, അരുണപരുഷശ്യാവനഖനയനവദനത്വചമ്, അനവസ്ഥിതചപലപരുഷരൂക്ഷരൂപദര്ശിനം, വാതലാനുപശയം, വിപരീതോപശയം ച വാതേനാപസ്മരന്തം വിദ്യാത് (൧)||൮|| അഭീക്ഷ്ണമപസ്മരന്തം ക്ഷണേന സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭമാനമ്, അവകൂജന്തമ്, ആസ്ഫാലയന്തം ഭൂമിം, ഹരിതഹാരിദ്രതാമ്രനഖനയനവദനത്വചം, രുധിരോക്ഷിതോഗ്രഭൈരവാദീപ്തരുഷിതരൂപദര്ശിനം, പിത്തലാനുപശയം,വിപരീതോപശയം ച പിത്തേനാപസ്മരന്തം വിദ്യാത് (൨)||൮|| ചിരാദപസ്മരന്തം, ചിരാച്ച സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭമാനം, പതന്തമ്, അനതിവികൃതചേഷ്ടം, ലാലാമുദ്വമന്തം, ശുക്ലനഖനയനവദനത്വചം, ശുക്ലഗുരുസ്നിഗ്ധരൂപദര്ശിനം, ശ്ലേഷ്മലാനുപശയം, വിപരീതോപശയം ച ശ്ലേഷ്മണാऽപസ്മരന്തം വിദ്യാത് (൩)||൮|| സമവേതസര്വലിങ്ഗമപസ്മാരം സാന്നിപാതികം വിദ്യാത്, തമസാധ്യമാചക്ഷതേ (൪)||൮|| ഇതി ചത്വാരോऽപസ്മാരാ വ്യാഖ്യാതാഃ||൮||
तत्रेदमपस्मारविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- अभीक्ष्णमपस्मरन्तं, क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, उत्पिण्डिताक्षम्, असाम्ना विलपन्तम्, उद्वमन्तं फेनम्, अतीवाध्मातग्रीवम्, आविद्धशिरस्कं, विषमविनताङ्गुलिम्, अनवस्थितपाणिपादम्, अरुणपरुषश्यावनखनयनवदनत्वचम्, अनवस्थितचपलपरुषरूक्षरूपदर्शिनं, वातलानुपशयं, विपरीतोपशयं च वातेनापस्मरन्तं विद्यात् (१)||८|| अभीक्ष्णमपस्मरन्तं क्षणेन सञ्ज्ञां प्रतिलभमानम्, अवकूजन्तम्, आस्फालयन्तं भूमिं, हरितहारिद्रताम्रनखनयनवदनत्वचं, रुधिरोक्षितोग्रभैरवादीप्तरुषितरूपदर्शिनं, पित्तलानुपशयं,विपरीतोपशयं च पित्तेनापस्मरन्तं विद्यात् (२)||८|| चिरादपस्मरन्तं, चिराच्च सञ्ज्ञां प्रतिलभमानं, पतन्तम्, अनतिविकृतचेष्टं, लालामुद्वमन्तं, शुक्लनखनयनवदनत्वचं, शुक्लगुरुस्निग्धरूपदर्शिनं, श्लेष्मलानुपशयं, विपरीतोपशयं च श्लेष्मणाऽपस्मरन्तं विद्यात् (३)||८|| समवेतसर्वलिङ्गमपस्मारं सान्निपातिकं विद्यात्, तमसाध्यमाचक्षते (४)||८|| इति चत्वारोऽपस्मारा व्याख्याताः||८||
🔊 Audio coming soon
തത്രേദമിത്യാദി| വിശേഷവിജ്ഞാനം വാതാദ്യപസ്മാരലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ| ക്ഷണേന സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭമാനമിതി വാതാപസ്മാരേ ശീഘ്രം പ്രബോധോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ആധ്മാതഗ്രീവമിതി പൂരിതസ്തബ്ധഗ്രീവമ്| ആവിദ്ധശിരസ്കമിതി വക്രശിരസ്കമ്| അനവസ്ഥിതചപലരൂപദര്ശനം പതനകാലേ ജ്ഞേയം, പതിതസ്തു ന ബുധ്യത ഏവ| ഏവമന്യത്രാപി രൂപദര്ശനം ബോദ്ധവ്യമ്| സുശ്രുതേऽപി പതനകാല ഏവ രൂപദര്ശനമുക്തം; യഥാ- “യോ ബ്രൂയാദ്വികൃതം സത്ത്വം കൃഷ്ണം മാമനുധാവതി| തതോ മേ ചിത്തനാശഃ സ്യാത് സോऽപസ്മാരോऽനിലാത്മകഃ” (സു.ഉ.അ.൬൧) ഇത്യാദി| പിത്താപസ്മാരേ യദ്യപി വിശേഷലക്ഷണേ ക്ഷണേന സഞ്ജ്ഞാം പ്രതിലഭമാനമിത്യുക്തം, തഥാऽപി വാതികാപേക്ഷയാ കാലപ്രകര്ഷോऽത്ര ജ്ഞേയഃ; പിത്താദപി ഹി വായുഃ ശീഘ്രകാരീ ഭവതി| ഉഗ്രം ഹിംസകമിവ, ഭൈരവം തു അഹിംസകമപി ഭയജനകം ശ്മശാനാദി, ആദീപ്തം ജ്വലിതമ്| ചിരാദപസ്മരന്തമിതി ഭൂയസാ കാലേനാപസ്മാരവേഗവന്തമ്||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
തേഷാമാഗന്തുരനുബന്ധോ ഭവത്യേവ കദാചിത്, തമുത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ| തസ്യ വിശേഷവിജ്ഞാനം യഥോക്തലിങ്ഗൈര്ലിങ്ഗാധിക്യമദോഷലിങ്ഗാനുരൂപം ച കിഞ്ചിത്||൯||
तेषामागन्तुरनुबन्धो भवत्येव कदाचित्, तमुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः| तस्य विशेषविज्ञानं यथोक्तलिङ्गैर्लिङ्गाधिक्यमदोषलिङ्गानुरूपं च किञ्चित्||९||
🔊 Audio coming soon
ഭവത്യേവേത്യത്ര ഏവകാരോऽത്യന്തായോഗവ്യവച്ഛേദേ; യഥാ- നീലം സരോജം ഭവത്യേവ, ന ച ന ഭവതി| കദാചിദിതി പദം ത്വത്യന്തായോഗവ്യവച്ഛേദാര്ഥതാമേവ ദ്യോതയതി| ഏതേന, സര്വാപസ്മാരേ ഭൂതസമ്ബന്ധോ ഭവതി, ന ച സ്വതന്ത്രോऽപസ്മാരോ ഭൌതികോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ഉത്തരകാലമിതി ചികിത്സിതേ, യദ്യപി ചാപസ്മാരചികിത്സിതേऽപി പ്രപഞ്ചോ ന വക്തവ്യഃ, തഥാऽപി തത്രോന്മാദവിധ്യതിദേശാദുന്മാദോക്തവിസ്താര ഏവേതി കൃത്വാ ഇഹോക്തം- ‘തമുത്തരകാലമുപദേക്ഷ്യാമഃ’ ഇതി; ഉക്തം ഹി- “യസ്യാനുബന്ധം ത്വാഗന്തും ദോഷലിങ്ഗാധികാകൃതിമ്| പശ്യേത്തസ്യ ഭിഷക്കുര്യാദാഗന്തൂന്മാദഭേഷജമ്” (ചി.അ.൧൦) ഇതി| യഥോക്തലിങ്ഗൈരിതി പഞ്ചമീസ്ഥാനേ തൃതീയാ, തേന യഥോക്താപസ്മാരലിങ്ഗേഭ്യോ ലിങ്ഗാധിക്യം ലിങ്ഗാതിരിക്തത്വം; തച്ചാദോഷലിങ്ഗാനുരൂപം ദോഷലിങ്ഗാസദൃശമിത്യര്ഥഃ| കിഞ്ചിദിതി ന സര്വം, കിന്തു സ്തോകം ദോഷലിങ്ഗവിലക്ഷണം ലിങ്ഗമാഗന്ത്വനുബന്ധേ ഭവതി| ഏതേന ച സ്വാതന്ത്ര്യേണാഗന്ത്വപസ്മാരസമ്ഭവോ ന ഭവതീതി ദര്ശയതി; യദി ഹി സ്വതന്ത്ര ഏവാഗന്തുഃ സ്യാത്തദാ ന സ്തോകമാഗന്തുലിങ്ഗം സ്യാത്, കിന്തു സര്വമേവ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ഹിതാന്യപസ്മാരിഭ്യസ്തീക്ഷ്ണാനി സംശോധനാന്യുപശമനാനി ച യഥാസ്വം, മന്ത്രാദീനി ചാഗന്തുസംയോഗേ||൧൦||
हितान्यपस्मारिभ्यस्तीक्ष्णानि संशोधनान्युपशमनानि च यथास्वं, मन्त्रादीनि चागन्तुसंयोगे||१०||
🔊 Audio coming soon
ഹിതാനീത്യാദിനാ ചികിത്സാസൂത്രമാഹ| ഉപശമനാനി ച ഹിതാനീതി യോജനാ||൧൦||
Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14
തസ്മിന് ഹി ദക്ഷാധ്വരധ്വംസേ ദേഹിനാം നാനാദിക്ഷു വിദ്രവതാമഭിദ്രവണതരണധാവനപ്ലവനലങ്ഘനാദ്യൈര്ദേഹവിക്ഷോഭണൈഃ പുരാ ഗുല്മോത്പത്തിരഭൂത്, ഹവിഷ്പ്രാശാത് പ്രമേഹകുഷ്ഠാനാം, ഭയത്രാസശോകൈരുന്മാദാനാം, വിവിധഭൂതാശുചിസംസ്പര്ശാദപസ്മാരാണാം, ജ്വരസ്തു ഖലു മഹേശ്വരലലാടപ്രഭവഃ , തത്സന്താപാദ്രക്തപിത്തമ്, അതിവ്യവായാത് പുനര്നക്ഷത്രരാജസ്യ രാജയക്ഷ്മേതി||൧൧|| ഭവന്തി ചാത്ര- അപസ്മാരോ ഹി വാതേന പിത്തേന ച കഫേന ച| ചതുര്ഥഃ സന്നിപാതേന പ്രത്യാഖ്യേയസ്തഥാവിധഃ||൧൨|| സാധ്യാംസ്തു ഭിഷജഃ പ്രാജ്ഞാഃ സാധയന്തി സമാഹിതാഃ| തീക്ഷ്ണൈഃ സംശോധനൈശ്ചൈവ യഥാസ്വം ശമനൈരപി||൧൩|| യദാ ദോഷനിമിത്തസ്യ ഭവത്യാഗന്തുരന്വയഃ| തദാ സാധാരണം കര്മ പ്രവദന്തി ഭിഷഗ്വിദഃ||൧൪||
तस्मिन् हि दक्षाध्वरध्वंसे देहिनां नानादिक्षु विद्रवतामभिद्रवणतरणधावनप्लवनलङ्घनाद्यैर्देहविक्षोभणैः पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्, हविष्प्राशात् प्रमेहकुष्ठानां, भयत्रासशोकैरुन्मादानां, विविधभूताशुचिसंस्पर्शादपस्माराणां, ज्वरस्तु खलु महेश्वरललाटप्रभवः , तत्सन्तापाद्रक्तपित्तम्, अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य राजयक्ष्मेति||११|| भवन्ति चात्र- अपस्मारो हि वातेन पित्तेन च कफेन च| चतुर्थः सन्निपातेन प्रत्याख्येयस्तथाविधः||१२|| साध्यांस्तु भिषजः प्राज्ञाः साधयन्ति समाहिताः| तीक्ष्णैः संशोधनैश्चैव यथास्वं शमनैरपि||१३|| यदा दोषनिमित्तस्य भवत्यागन्तुरन्वयः| तदा साधारणं कर्म प्रवदन्ति भिषग्विदः||१४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രത്യുക്താനാം ഗദാനാമുത്പത്തിമാഹ- തസ്മിന്നിത്യാദി| യദ്യപി ച ജ്വര ഏവ തത്ര പ്രഥമ ഉത്പന്നസ്തഥാऽപ്യസൌ പൃഥഗേവ രുദ്രക്രോധരൂപ ഉത്പന്ന ഇതി കൃത്വാ പശ്ചാദുച്യതേ, ഗുല്മാദയസ്തു യജ്ഞധ്വംസാനന്തരകാലഭൂതാ ഏകസാമഗ്രീജാതത്വേന പ്രഥമമുച്യന്തേ; ജ്വരസ്യ തു സര്വപ്രഥമോത്പത്തിര്ജ്വരനിദാന ഏവോക്തേതി ഭാവഃ| പുരാ ഇതി ആദ്യുത്പത്തൌ| ലലാടപ്രഭവ ഇതി ലലാടഭവക്രോധാഗ്നിപ്രഭവ ഇത്യര്ഥഃ| അന്വയഃ അനുബന്ധഃ| സാധാരണമിതി ദോഷപ്രത്യനീകം വമനാദി, ദേവാദിപ്രത്യനീകം ച ബലിമങ്ഗലാദി||൧൧-൧൪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
സര്വരോഗവിശേഷജ്ഞഃ സര്വൌഷധവിശാരദഃ| ഭിഷക് സര്വാമയാന് ഹന്തി ന ച മോഹം നിഗച്ഛതി ||൧൫||
सर्वरोगविशेषज्ञः सर्वौषधविशारदः| भिषक् सर्वामयान् हन्ति न च मोहं निगच्छति ||१५||
🔊 Audio coming soon
നിദാനസ്ഥാനോക്തസര്വരോഗജ്ഞാനഫലമാഹ- സര്വേത്യാദി| ന ച മോഹം നിഗച്ഛതീതി നിദാനസ്ഥാനാദ്യനുക്തേऽപി പ്രമേയേ സൂക്ഷ്മേऽപി ബഹുദൃഷ്ടത്വേന ന മോഹം ഗച്ഛതി, കിന്ന്തു തദപ്യൂഹ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൧൫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ഇത്യേതദഖിലേനോക്തം നിദാനസ്ഥാനമുത്തമമ്|൧൬|
इत्येतदखिलेनोक्तं निदानस्थानमुत्तमम्|१६|
🔊 Audio coming soon
അഖിലേനേതി യാവന്നിദാനസ്ഥാനതയാ വ്യാധ്യഷ്ടകം പ്രതിജ്ഞാതം താവദഖിലേനോക്തമ്| തേന ചികിത്സാസ്ഥാനവക്തവ്യനിദാനാഭിധാനാന്ന ന്യൂനത്വം; യച്ച ജ്വരാദിനിദാനമപി പുനര്വക്തവ്യം തദസ്യൈവ പ്രപഞ്ച ഇതി ഭാവഃ|൧൬|-
Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19
നിദാനാര്ഥകരോ രോഗോ രോഗസ്യാപ്യുപലഭ്യതേ||൧൬|| തദ്യഥാ- ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തമുദീര്യതേ| രക്തപിത്താജ്ജ്വരസ്താഭ്യാം ശോഷശ്ചാപ്യുപജായതേ ||൧൭|| പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധ്യാ ജഠരം ജഠരാച്ഛോഥ ഏവ ച| അര്ശോഭ്യോ ജഠരം ദുഃഖം ഗുല്മശ്ചാപ്യുപജായതേ||൧൮|| പ്രതിശ്യായാദ്ഭവേത് കാസഃ കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയഃ| ക്ഷയോ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേ ശോഷസ്യാപ്യുപലഭ്യതേ||൧൯||
निदानार्थकरो रोगो रोगस्याप्युपलभ्यते||१६|| तद्यथा- ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते| रक्तपित्ताज्ज्वरस्ताभ्यां शोषश्चाप्युपजायते ||१७|| प्लीहाभिवृद्ध्या जठरं जठराच्छोथ एव च| अर्शोभ्यो जठरं दुःखं गुल्मश्चाप्युपजायते||१८|| प्रतिश्यायाद्भवेत् कासः कासात् सञ्जायते क्षयः| क्षयो रोगस्य हेतुत्वे शोषस्याप्युपलभ्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി നിദാനപ്രകരണാദ്രോഗാണാമപി കേഷാഞ്ചിദ്വ്യാധിം പ്രതി കാരണത്വം യത് സമ്ഭവതി, തദ്വക്തുമാഹ- നിദാനാര്ഥേത്യാദി| നിദാനസ്യാര്ഥഃ പ്രയോജനം വ്യാധിജനനം, തത് കരോതീതി നിദാനാര്ഥകരഃ; വ്യാധിജനക ഇത്യര്ഥഃ| നിദാനരൂപ ഇതി വക്തവ്യേ യന്നിദാനാര്ഥകര ഇതി ബ്രൂതേ, തേന വ്യാധിനാ വ്യാധ്യന്തേ ക്രിയമാണേऽപി മൂലഭൂതവ്യാധിജനക ഏവ ഹേതുര്വ്യാധിജന്യേऽപി വ്യാധൌ മൂലവ്യാധിജനനാവാന്തരവ്യാപാരോ നിദാനമിതി ദര്ശയതി| തേന, രോഗജന്യേऽപി രോഗേ മൂലഭൂതാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥാദി കാരണത്രയമേവ കാരണം ഭവതീതി ന ചതുര്ഥകാരണാന്തരാപത്തിരിത്യതിപ്രസങ്ഗോ വാച്യഃ; ജ്വരകാരണാന്യേവ ഹി ഉഷ്ണാദീന്യതിമാത്രാണി ജ്വരമഭിനിര്വര്ത്യ രക്തപിത്തമപി കാരണാന്തരവര്ധിതശക്തീനി ജനയന്തീത്യാദ്യനുസരണീയമ്| ഗുല്മശ്ചാപ്യുപജായതേ ഇതി അര്ശോഭ്യ ഏവ| കാസാത് സഞ്ജായതേ ക്ഷയ ഇതി കാസാദ്ധാതുക്ഷയോ ജായതേ, സ ച ധാതുക്ഷയോ രോഗസ്യ ശോഷാഭിധാനസ്യ ഹേതുരുപലഭ്യത ഇതി യോജനാ||൧൬-൧൯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
തേ പൂര്വം കേവലാ രോഗാഃ പശ്ചാദ്ധേത്വര്ഥകാരിണഃ| ഉഭയാര്ഥകരാ ദൃഷ്ടാസ്തഥൈവൈകാര്ഥകാരിണഃ ||൨൦||
ते पूर्वं केवला रोगाः पश्चाद्धेत्वर्थकारिणः| उभयार्थकरा दृष्टास्तथैवैकार्थकारिणः ||२०||
🔊 Audio coming soon
നനു യത്ര രോഗസ്യ കാരണം രോഗോ ഭവതി, തത്ര കിം കാരണഭൂതരോഗോऽപ്രധാനമേവേത്യാശങ്ക്യാഹ- തേ പൂര്വമിത്യാദി|- തേ ജ്വരാദയോ രക്തപിത്താദ്യുത്പാദാത് പൂര്വം കേവലാഃ സന്തോ രോഗാ ഏവ രുജാകര്തൃത്വേന സ്വയമേവ പ്രധാനാ ഇതി; പശ്ചാദ്ധേത്വര്ഥകാരിണ ഇതി പശ്ചാദ്രക്തപിത്താദ്യുത്പാദകാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| അഥൈവമപി രക്തപിത്താദികം ജനയിത്വാ ജ്വരാദയോ ഹേതുവദരോഗരൂപാ ഭവന്തി ന വേത്യാഹ- ഉഭയേത്യാദി| ഉഭയാര്ഥകരാ ഇതി ഹേത്വര്ഥം രക്തപിത്താദിജനനരൂപം, രോഗാര്ഥം ച പീഡാലക്ഷണം കുര്വന്തി; ന വ്യാധ്യന്തരജനനമാത്രം കൃത്വാ നിവര്തന്ത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രകാരാന്തരമാഹ- തഥൈവൈകാര്ഥകാരിണ ഇതി| ഏകസ്യൈവ ഹേതോരര്ഥം കുര്വന്തീതി ഏകാര്ഥകാരിണഃ||൨൦||
Adhikarana 14 (21) · Śloka 21
കശ്ചിദ്ധി രോഗോ രോഗസ്യ ഹേതുര്ഭൂത്വാ പ്രശാമ്യതി| ന പ്രശാമ്യതി ചാപ്യന്യോ ഹേത്വര്ഥം കുരുതേऽപി ച||൨൧||
कश्चिद्धि रोगो रोगस्य हेतुर्भूत्वा प्रशाम्यति| न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेत्वर्थं कुरुतेऽपि च||२१||
🔊 Audio coming soon
ഏതദേവ പക്ഷദ്വയം പ്രാതിലോമ്യേന വിവൃണോതി- കശ്ചിദ്ധീത്യാദി| അത്ര യോ ഹേത്വര്ഥം വ്യാധിജനനം കൃത്വാ പ്രശാമ്യതി, സ ഏകാര്ഥകാരീ; യസ്തു ഹേത്വര്ഥം വ്യാധ്യന്തരജനനം കൃത്വാ സ്വയമപ്യനുവര്തതേ, സ ഉഭയാര്ഥകാരീ; യദാ കാസം സമാരഭ്യാപി സ്വയമനുവര്തതേ, തദാ പ്രതിശ്യായഃ സ്വയം ച രുജാകര്തൃത്വേന രോഗാര്ഥകരഃ, കാസജനകത്വേന ഹേത്വര്ഥകരശ്ച ഭവതി; യദാ തു കാസം ജനയിത്വാ സ്വയം നിവര്തതേ, തദാ കാസകാലേ നിവൃത്തത്വാത് ഹേത്വര്ഥമാത്രം കരോതീത്യുദാഹാര്യമ്||൨൧||
Adhikarana 15 (22) · Śloka 22
ഏവം കൃച്ഛ്രതമാ നൃൗണാം ദൃശ്യന്തേ വ്യാധിസങ്കരാഃ| പ്രയോഗാപരിശുദ്ധത്വാത്തഥാ ചാന്യോന്യസമ്ഭവാത്||൨൨||
एवं कृच्छ्रतमा नॄणां दृश्यन्ते व्याधिसङ्कराः| प्रयोगापरिशुद्धत्वात्तथा चान्योन्यसम्भवात्||२२||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിസങ്കരാ വ്യാധിമേലകാഃ| കുതഃ പുനരേവം ഭവതീത്യാഹ- പ്രയോഗേത്യാദി|- പ്രയോഗാപരിശുദ്ധത്വം യഥാ- ആമാതീസാരേ സ്തമ്ഭനം കൃതം ദോഷം സംസ്തഭ്യ ശൂലാനാഹാധ്മാനാദി ജനയതി| ഹേത്വന്തരമാഹ- അന്യോന്യസമ്ഭവാദിതി; പരസ്പരകാരണരൂപത്വാദിത്യര്ഥഃ| പ്രതിശ്യായോ ഹി സ്വരൂപേണൈവ കാസസ്യ കാരണം, സ ച രാജയക്ഷ്മണ ഇത്യാദി||൨൨||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
പ്രയോഗഃ ശമയേദ്വ്യാധിം യോऽന്യമന്യമുദീരയേത്| നാസൌ വിശുദ്ധഃ, ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||൨൩||
प्रयोगः शमयेद्व्याधिं योऽन्यमन्यमुदीरयेत्| नासौ विशुद्धः, शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
പ്രയോഗാപരിശുദ്ധിം വിവൃണോതി- പ്രയോഗ ഇത്യാദി| ന കോപയേദിതി വ്യാധ്യന്തരം ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യോന്യസമ്ഭവശ്ച ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തമുദീര്യത ഇത്യാദിനൈവോക്ത ഇതി ന പുനര്വിവ്രിയതേ||൨൩||
Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26
ഏകോ ഹേതുരനേകസ്യ തഥൈകസ്യൈക ഏവ ഹി| വ്യാധേരേകസ്യ ചാനേകോ ബഹൂനാം ബഹവോऽപി ച||൨൪|| ജ്വരഭ്രമപ്രലാപാദ്യാ ദൃശ്യന്തേ രൂക്ഷഹേതുജാഃ| രൂക്ഷേണൈകേന ചാപ്യേകോ ജ്വര ഏവോപജായതേ||൨൫|| ഹേതുഭിര്ബഹുഭിശ്ചൈകോ ജ്വരോ രൂക്ഷാദിഭിര്ഭവേത്| രൂക്ഷാദിഭിര്ജ്വരാദ്യാശ്ച വ്യാധയഃ സമ്ഭവന്തി ഹി||൨൬||
एको हेतुरनेकस्य तथैकस्यैक एव हि| व्याधेरेकस्य चानेको बहूनां बहवोऽपि च||२४|| ज्वरभ्रमप्रलापाद्या दृश्यन्ते रूक्षहेतुजाः| रूक्षेणैकेन चाप्येको ज्वर एवोपजायते||२५|| हेतुभिर्बहुभिश्चैको ज्वरो रूक्षादिभिर्भवेत्| रूक्षादिभिर्ज्वराद्याश्च व्याधयः सम्भवन्ति हि||२६||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുപ്രകരണാദ്ധേതുധര്മാന്തരമാഹ- ഏകോ ഹേതുരിത്യാദി| ഏതത്പക്ഷചതുഷ്ടയോദാഹരണാന്യാഹ- ജ്വരേത്യാദി| യദ്യപി രൂക്ഷം ബഹൂനാം കാരണം, തഥാऽപി ദേശകാലാദിവശാത് കദാചിദേകസ്യൈവ ജ്വരസ്യ കാരണം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| രൂക്ഷാദിഭിരിതി രൂക്ഷോഷ്ണലവണാദിഭിഃ | ജ്വരാദ്യാ ഇതി ജ്വരരക്തപിത്തഗുല്മാദ്യാഃ||൨൪-൨൬||
Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29
ലിങ്ഗം ചൈകമനേകസ്യ തഥൈവൈകസ്യ ലക്ഷ്യതേ| ബഹൂന്യേകസ്യ ച വ്യാധേര്ബഹൂനാം സ്യുര്ബഹൂനി ച||൨൭|| വിഷമാരമ്ഭമൂലാനാം ലിങ്ഗമേകം ജ്വരോ മതഃ| ജ്വരസ്യൈകസ്യ ചാപ്യേകഃ സന്താപോ ലിങ്ഗമുച്യതേ||൨൮|| വിഷമാരമ്ഭമൂലൈശ്ച ജ്വര ഏകോ നിരുച്യതേ| ലിങ്ഗൈരേതൈര്ജ്വരശ്വാസഹിക്കാദ്യാഃ സന്തി ചാമയാഃ||൨൯||
लिङ्गं चैकमनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| बहून्येकस्य च व्याधेर्बहूनां स्युर्बहूनि च||२७|| विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| ज्वरस्यैकस्य चाप्येकः सन्तापो लिङ्गमुच्यते||२८|| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते| लिङ्गैरेतैर्ज्वरश्वासहिक्काद्याः सन्ति चामयाः||२९||
🔊 Audio coming soon
ലിങ്ഗസ്യാപി ഹേതോരിവ ചാതുര്വിധ്യമാഹ- ലിങ്ഗമിത്യാദി| തഥൈവൈകസ്യ ലക്ഷ്യത ഇതി ഏകം ലിങ്ഗമിതി സമ്ബന്ധഃ| വിഷമാരമ്ഭമൂലാനാമിതി വിഷമാരമ്ഭപ്രഥമാനാം; വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വമൂഷ്മണോ വൈഷമ്യമിത്യാദ്യുക്തജ്വരലിങ്ഗാനാമിത്യര്ഥഃ| ജ്വരം ഹ്യേകം (സന്താപാത്മകം ) ദൃഷ്ട്വാ വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വാദയോऽസ്യ ഭൂതാ ഭവിഷ്യന്തി വര്തന്ത ഇതി വാ ലിങ്ഗ്യതേ| ജ്വര ഏകോ നിരുച്യത ഇതി ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ| ലിങ്ഗൈരേതൈരിത്യാദി| ഏതൈര്വിഷമാരമ്ഭവിസര്ഗിത്വാദ്യൈര്ജ്വരാദയഃ സന്തി ‘യുക്താ’ ഇതി ശേഷഃ| വിഷമാരമ്ഭാദയോ ഹി വാതജ്വരേ തഥാ വാതശ്വാസേ വാതഹിക്കായാം വാ യഥാസമ്ഭവം ദൃശ്യന്ത ഏവ||൨൭-൨൯||
Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32
ഏകാ ശാന്തിരനേകസ്യ തഥൈവൈകസ്യ ലക്ഷ്യതേ| വ്യാധേരേകസ്യ ചാനേകാ ബഹൂനാം ബഹ്വ്യ ഏവ ച||൩൦|| ശാന്തിരാമാശയോത്ഥാനാം വ്യാധീനാം ലങ്ഘനക്രിയാ| ജ്വരസ്യൈകസ്യ ചാപ്യേകാ ശാന്തിര്ലങ്ഘനമുച്യതേ||൩൧|| തഥാ ലഘ്വശനാദ്യാശ്ച ജ്വരസ്യൈകസ്യ ശാന്തയഃ| ഏതാശ്ചൈവ ജ്വരശ്വാസഹിക്കാദീനാം പ്രശാന്തയഃ||൩൨||
एका शान्तिरनेकस्य तथैवैकस्य लक्ष्यते| व्याधेरेकस्य चानेका बहूनां बह्व्य एव च||३०|| शान्तिरामाशयोत्थानां व्याधीनां लङ्घनक्रिया| ज्वरस्यैकस्य चाप्येका शान्तिर्लङ्घनमुच्यते||३१|| तथा लघ्वशनाद्याश्च ज्वरस्यैकस्य शान्तयः| एताश्चैव ज्वरश्वासहिक्कादीनां प्रशान्तयः||३२||
🔊 Audio coming soon
ഏതച്ചാതുര്വിധ്യം ചികിത്സായാമപി ബ്രൂതേ- ഏകേത്യാദി||൩൦-൩൨||
Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35
സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ| സാധ്യതേ കൃച്ഛ്രസാധ്യസ്തു യത്നേന മഹതാ ചിരാത്||൩൩|| യാതി നാശേഷതാം വ്യാധിരസാധ്യോ യാപ്യസഞ്ജ്ഞിതഃ| പരോऽസാധ്യഃ ക്രിയാഃ സര്വാഃ പ്രത്യാഖ്യേയോऽതിവര്തതേ||൩൪|| നാസാധ്യഃ സാധ്യതാം യാതി സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്| പാദാപചാരാദ്ദൈവാദ്വാ യാന്തി ഭാവാന്തരം ഗദാഃ||൩൫||
सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते| साध्यते कृच्छ्रसाध्यस्तु यत्नेन महता चिरात्||३३|| याति नाशेषतां व्याधिरसाध्यो याप्यसञ्ज्ञितः| परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्तते||३४|| नासाध्यः साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्| पादापचाराद्दैवाद्वा यान्ति भावान्तरं गदाः||३५||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സാഭിധാനപ്രസങ്ഗേന ചികിത്സാപ്രവൃത്തിവിഷയം സാധ്യഭേദം തഥാ ചികിത്സാനിവൃത്തിവിഷയം ചാസാധ്യഭേദമാഹ- സുഖേത്യാദി|- സുഖോപായ ഇതി സുഖലഭ്യവൈദ്യാദ്യുപായഃ ; കിംവാ, സുഖോപായഃ സന് സാധ്യതേ അല്പേനൈവ യത്നേന സാധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| യാതി നാശേഷതാമിതി ന സര്വഥാ നിവര്തതേ| പരോऽസാധ്യ ഇതി യാപ്യാപേക്ഷയാ ഉത്കൃഷ്ടോऽസാധ്യഃ| അസ്യൈവ വിവരണം- പ്രത്യാഖ്യേയ ഇതി| ക്രിയാഃ ചികിത്സാഃ| ഭാവാന്തരമിതി സുഖസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ ഭവതി, കൃച്ഛ്രശ്ച യാപ്യഃ, യാപ്യശ്ച പ്രത്യാഖ്യേയ ഇതി||൩൩-൩൫||
Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37
വൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയാവസ്ഥാം രോഗാണാമുപലക്ഷയേത് | സുസൂക്ഷ്മാമപി ച പ്രാജ്ഞോ ദേഹാഗ്നിബലചേതസാമ്||൩൬|| വ്യാധ്യവസ്ഥാവിശേഷാന് ഹി ജ്ഞാത്വാ ജ്ഞാത്വാ വിചക്ഷണഃ| തസ്യാം തസ്യാമവസ്ഥായാം ചതുഃശ്രേയഃ പ്രപദ്യതേ||൩൭||
वृद्धिस्थानक्षयावस्थां रोगाणामुपलक्षयेत् | सुसूक्ष्मामपि च प्राज्ञो देहाग्निबलचेतसाम्||३६|| व्याध्यवस्थाविशेषान् हि ज्ञात्वा ज्ञात्वा विचक्षणः| तस्यां तस्यामवस्थायां चतुःश्रेयः प्रपद्यते||३७||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധേഃ സുഖസാധ്യത്വാഭിധാനപ്രസങ്ഗേന വൃദ്ധ്യാദ്യവസ്ഥാന്തരമാഹ- വൃദ്ധീത്യാദി| ന കേവലം രോഗാണാം കിന്തു ദേഹാഗ്നിബലചേതസാമപിവൃദ്ധിസ്ഥാനക്ഷയാവസ്ഥാമുപലക്ഷയേദിതി യോജനാ| ഏതദ്വ്യാധ്യവസ്ഥാജ്ഞാനപ്രയോജനമാഹ- വ്യാധ്യവസ്ഥേത്യാദി| ചതുഃശ്രേയ ഇതി ചതുശ്രേയഃകാരകം ചികിത്സിതം, പ്രപദ്യതേ ബുധ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൩൬-൩൭||
Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39
പ്രായസ്തിര്യഗ്ഗതാ ദോഷാഃ ക്ലേശയന്ത്യാതുരാംശ്ചിരമ്| തേഷു ന ത്വരയാ കുര്യാദ്ദേഹാഗ്നിബലവിത് ക്രിയാമ്||൩൮|| പ്രയോഗൈഃ ക്ഷപയേദ്വാ താന് സുഖം വാ കോഷ്ഠമാനയേത്| ജ്ഞാത്വാ കോഷ്ഠപ്രപന്നാംസ്താന് യഥാസന്നം ഹരേദ്ബുധഃ||൩൯||
प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्| तेषु न त्वरया कुर्याद्देहाग्निबलवित् क्रियाम्||३८|| प्रयोगैः क्षपयेद्वा तान् सुखं वा कोष्ठमानयेत्| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांस्तान् यथासन्नं हरेद्बुधः||३९||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിപ്രകാരാനഭിധായ ചികിത്സോപയുക്താന് ദോഷപ്രകാരാനാഹ- പ്രായ ഇത്യാദി| തിര്യഗ്ഗതാശ്ച ദോഷാ ഉന്മാര്ഗഗതത്വേന ന സമ്യക് ശീഘ്രം വാ ഭേഷജേന യോജയിതും പാര്യന്തേ, തേന ചിരം ക്ലേശയന്തീതി യുക്തമ്| ദേഹാഗ്നിബലവിദിത്യനേന തിര്യഗ്ഗതദോഷേ ത്വരയാ ഭൂരി ഭേഷജപ്രയോഗേണ ക്രിയമാണാ ചികിത്സാ ദേഹമഗ്നിബലം ച ഹന്തീതി സൂചയതി| പ്രയോഗൈരിതി അല്പമാത്രദീര്ഘകാലപ്രയോഗൈഃ| സുഖം വേതി സുഖം യഥാ ഭവതി തഥാ ആസന്നം ഹരേദിത്യര്ഥഃ; യച്ഛോധനം വമനാദി യത്രാമാശയാദിഗതേ ദോഷേ ആസന്നം ഹരണയോഗ്യതയാ ഭവതി, തേന ഹരേദിത്യര്ഥഃ||൩൮-൩൯||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
ജ്ഞാനാര്ഥം യാനി ചോക്താനി വ്യാധിലിങ്ഗാനി സങ്ഗ്രഹേ| വ്യാധയസ്തേ തദാത്വേ തു ലിങ്ഗാനീഷ്ടാനി നാമയാഃ||൪൦||
ज्ञानार्थं यानि चोक्तानि व्याधिलिङ्गानि सङ्ग्रहे| व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः||४०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി നിദാനേ ലിങ്ഗത്വേനോക്താനാം വ്യാധീനാം പൃഥഗ്വ്യാധിത്വമപി ഭവതീത്യാഹ- ജ്ഞാനാര്ഥമിത്യാദി| സങ്ഗ്രഹ ഇതി വ്യാധിനിദാനാദിസങ്ഗ്രഹേ| യേ നിദാനസ്ഥാനേ ജ്ഞാനാര്ഥം പ്രധാനഭൂതജ്വരാദിജ്ഞാനാര്ഥം വ്യാധയഃ സന്തി, തേऽവിപാകാരുച്യാദയഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണോത്പദ്യമാനാ വ്യാധയ ഏവ വ്യാധിത്വേനൈവ വ്യപദേഷ്ടവ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| തദാത്വേ തു ലിങ്ഗാനീതി യദാ ജ്വരാദിപരതന്ത്രാ ജായന്തേऽരുച്യാദയഃ, തദാ പാരതന്ത്ര്യാല്ലിങ്ഗാന്യേവ തേ, നാമയാഃ; ആമയോ ഹി സ്വതന്ത്രഃ സ്വചികിത്സാപ്രശമനീയോ ഭവതീത്യായുര്വേദസ്ഥിതിഃ, ജ്വരലിങ്ഗരൂപാസ്ത്വരുച്യാദയോ ജ്വരചികിത്സാപ്രശമനീയാ ഏവേതി ഭാവഃ||൪൦||
Adhikarana 24 (41) · Śloka 41
വികാരഃ പ്രകൃതിശ്ചൈവ ദ്വയം സര്വം സമാസതഃ| തദ്ധേതുവശഗം ഹേതോരഭാവാന്നാനുവര്തതേ||൪൧||
विकारः प्रकृतिश्चैव द्वयं सर्वं समासतः| तद्धेतुवशगं हेतोरभावान्नानुवर्तते||४१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി നിദാനാധികൃതസ്യ ഹേതോര്വിഭവമാഹ- വികാര ഇത്യാദി| വികാരഃ വൈഷമ്യമ്| പ്രകൃതിഃ സാമ്യമ്| സര്വമിതി അനേന ശാരീരം തഥാऽऽധ്യാത്മികം ചോപസങ്ഗൃഹ്ണാതി| ഹേതുവശഗമിതി ഹേത്വധീനോത്പാദമ്| ഏതേന, ആരോഗ്യരൂപപ്രകൃത്യര്ഥിനാ സാമ്യഹേതുഃ സേവനീയഃ, തഥാ വികാരരൂപരോഗപരിഹാരാര്ഥിനാ ച വികാരഹേതുര്വര്ജനീയഃ| ന ച വാച്യം- യദ്- ദധ്യാദിശോഥജനനഹേതോരുപരമേऽപി തജ്ജനിതശോഥാനുവൃത്തിദര്ശനാന്മൃഷൈതദ്വചനം- ‘ഹേതോരഭാവാന്നാനുവര്തതേ’ ഇതി, യത ഉപരതേऽപി ദധ്യാദൌ ദധ്യാദിജനിതോ ദോഷസന്താനഃ ശോഥാദിജനകസ്തത്രാനുവര്തത ഏവ||൪൧||
Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഹേതവഃ പൂര്വരൂപാണി രൂപാണ്യുപശയസ്തഥാ| സമ്പ്രാപ്തിഃ പൂര്വമുത്പത്തിഃ സൂത്രമാത്രം ചികിത്സിതാത്||൪൨|| ജ്വരാദീനാം വികാരാണാമഷ്ടാനാം സാധ്യതാ ന ച| പൃഥഗേകൈകശശ്ചോക്താ ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തയഃ||൪൩|| ഹേതുപര്യായനാമാനി വ്യാധീനാം ലക്ഷണസ്യ ച| നിദാനസ്ഥാനമേതാവത് സങ്ഗ്രഹേണോപദിശ്യതേ||൪൪||
तत्र श्लोकाः- हेतवः पूर्वरूपाणि रूपाण्युपशयस्तथा| सम्प्राप्तिः पूर्वमुत्पत्तिः सूत्रमात्रं चिकित्सितात्||४२|| ज्वरादीनां विकाराणामष्टानां साध्यता न च| पृथगेकैकशश्चोक्ता हेतुलिङ्गोपशान्तयः||४३|| हेतुपर्यायनामानि व्याधीनां लक्षणस्य च| निदानस्थानमेतावत् सङ्ग्रहेणोपदिश्यते||४४||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ‘സൂത്രമാത്രം ചികിത്സിതാത്’ ഇത്യന്തേനാപസ്മാരാധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹ ഉക്ത ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| ‘ജ്വരാദീനാം’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേന തു നിദാനസ്ഥാനോക്താര്ഥസങ്ഗ്രഹം കരോതി| യദ്യപി ജ്വരസ്യ ജ്വരനിദാനേऽസാധ്യതാ നോക്താ, തഥാऽപി ‘അഷ്ടാനാം’ ഇതിപദം ‘ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തി’ ഇതി ന്യായേന ബോദ്ധവ്യമ്| കിംവാ, അഷ്ടാനാം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തയ ഇതി യോജനീയമ്; അസാധ്യതാ യഥായോഗ്യതയൈവ ബോദ്ധവ്യാ| പൃഥക്ത്വേന ചൈകൈകശശ്ചേതി പൃഥഗേകൈകശഃ| തേന, പൃഥക്ത്വേന സര്വസാധാരണഹേത്വാദയോ നിദാനസ്ഥാനാദാവുക്താഃ, തഥൈകൈകശശ്ച ജ്വരാദീനാം ഹേതുലിങ്ഗോപശാന്തയഃ സ്വേ സ്വേ അധ്യായേ ഉക്താഃ| അത്ര ച ലിങ്ഗഗ്രഹണേന പൂര്വലിങ്ഗഗ്രഹണമ്, ഉപശാന്തിഗ്രഹണേന ചോപശയഗ്രഹണം, സമ്പ്രാപ്തേസ്തു പ്രതിരോഗമഭിധാനാദഗ്രഹണം വ്യാഖ്യേയമ്| ഹേതുപര്യായനാമാനീതി ‘ഹേതുര്നിമിത്തം’ (നി.അ.൧) ഇത്യാദിനാ, വ്യാധിപര്യായനാമാനീതി തഥാ ലക്ഷണപര്യായനാമാനീതി ചാദ്യാധ്യായോക്താന്യേവ ജ്ഞേയാനി; സമ്പ്രാപ്തേസ്തു ‘സമ്പ്രാപ്തിര്ജാതിരാഗതിഃ’ (നി.അ.൧) ഇതി നാമകഥനം ലക്ഷണപ്രയോജകമേവ പ്രായഃ, തേനേഹ ന സങ്ഗൃഹീതമ്| കിംവാ ഹേതവ ഇത്യാദിസ്ഥാനസങ്ഗ്രഹ ഏവ, അപസ്മാരാധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹസ്തു സ്ഥാനസങ്ഗ്രഹേണൈവാവ്യവഹിതേന കൃതത്വാന്ന പുനഃ പൃഥക്കൃതഃ| തത്ര ഹേതവ ഇത്യാദി സര്വരോഗഹേത്വാദിസങ്ഗ്രഹണമ്| അസ്മിന് പക്ഷേ പൃഥക്ത്വേനേതി ജ്വരാദീനാമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, ഏകൈകശശ്ചേതി ഹേതുലിങ്ഗോപശയശാന്തിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| സങ്ഗ്രഹേണേതി വചനാച്ചികിത്സിതപ്രപഞ്ചനീയം നിദാനം സൂചയതി| കേചിദത്ര നിദീയതേ നിബധ്യതേ ഹേത്വാദിപഞ്ചകമനേനേതി നിദാനമിതി നിദാനശബ്ദവ്യുത്പത്തിം കുര്വന്തി, നിദാനശബ്ദേന ച ഗവാം ദോഹനകാലനിബന്ധനരജ്ജുരുച്യതേ ഇതി ബ്രുവതേ| ജ്വരനിദാനേ ച നിദാനശബ്ദോ വ്യാകൃത ഏവ||൪൨-൪൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ അപസ്മാരനിദാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮|| ഇതി ചരകസംഹിതായാം ദ്വിതീയം നിദാനസ്ഥാനം സമാപ്തമ്|
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने अपस्मारनिदानं नामाष्टमोऽध्यायः||८|| इति चरकसंहितायां द्वितीयं निदानस्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേऽപസ്മാരനിദാനം നാമാഷ്ടമോऽധ്യായഃ||൮||