8. apasmāranidānam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோऽபஸ்மாரநிதாநஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

உந்மாதாநந்தரஂ ப்ராகுத்பத்தாவபஸ்மாரோத்பாதாதபஸ்மாரநிதாநமுச்யதே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

இஹ கலு சத்வாரோऽபஸ்மாரா பவந்தி வாதபித்தகபஸந்நிபாதநிமித்தாஃ||௩||

சத்வார இதி வசநமாகந்துஸம்பந்தேऽப்யபஸ்மாராணாஂ சதுஷ்கப்ரதிபாதநார்தம்; அபஸ்மாரோ ஹி நோந்மாதவத் ஸ்வதந்த்ரேணாகந்துநா க்ரியதே||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

த ஏவஂவிதாநாஂ ப்ராணபதாஂ க்ஷிப்ரமபிநிர்வர்தந்தே; தத்யதா- ரஜஸ்தமோப்யாமுபஹதசேதஸாமுத்ப்ராந்தவிஷமபஹுதோஷாணாஂ ஸமலவிகதோபஹிதாந்யஶுசீந்யப்யவஹாரஜாதாநி வைஷம்யயுக்தேநோபயோகவிதிநோபயுஞ்ஜாநாநாஂ தந்த்ரப்ரயோகமபி ச விஷமமாசரதாமந்யாஶ்ச ஶரீரசேஷ்டா விஷமாஃ ஸமாசரதாமத்யுபக்ஷயாத்வா தோஷாஃ ப்ரகுபிதா ரஜஸ்தமோப்யாமுபஹதசேதஸாமந்தராத்மநஃ ஶ்ரேஷ்டதமமாயதநஂ ஹதயமுபஸத்யோபரி திஷ்டந்தே, ததேந்த்ரியாயதநாநி ச| தத்ர சாவஸ்திதாஃ ஸந்தோ யதா ஹதயமிந்த்ரியாயதநாநி சேரிதாஃ காமக்ரோதபயலோபமோஹஹர்ஷஶோகசிந்தோத்வேகாதிபிஃ ஸஹஸாऽபிபூரயந்தி, ததா ஜந்துரபஸ்மரதி||௪||

உத்ப்ராந்தவிஷமபஹுதோஷாணாமிதி அத்ரோத்ப்ராந்தத்வேநோந்மார்கித்வஂ, விஷமத்வேந கதாசிதபஸ்மாரவேககர்தத்வஂ தர்ஶ்யதே| ஸமலேத்யாதி உந்மாதவ்யாக்யாநதுல்யம்| அத்யுபக்ஷயாத்வேதி அத்யுபக்ஷீணதேஹத்வாதித்யர்தஃ; உந்மாதநிதாநேऽபி ஸமலவிகதேத்யாதிக்ரந்தே ‘அத்யுபக்ஷீணதேஹாநாஂ’ (நி.அ.௭) இத்யுக்தம்| ஶ்ரேஷ்டதமாயதநமிதி அநேநாந்யோऽபி ஶரீரதேஶோऽந்தராத்மநஃ ஸ்தாநஂ, ஹதயஂ து ஶ்ரேஷ்டதமஂ, தத்ரைவ சேதநாவிஶேஷநிபந்தநாதிதி தர்ஶயதி| உபஸத்யேதி வ்யாப்ய| உபரி திஷ்டந்தே இதி ஹதயஸ்யோபரி இந்த்ரியாயதநாநி சோபஸத்ய திஷ்டந்தே இதி யோஜநா| ‘பர்யவதிஷ்டந்தே’ இதி பாடோ வ்யக்த ஏவ| தத்ராவஸ்திதா இதி ஹதயே இந்த்ரியாயதநேஷு ச லீநத்வேநாவஸ்திதாஃ| தே ச லீநாஃ ஸந்தஃ காமாதிபிரீரிதாஃ புநர்ஹதயமிந்த்ரியாயதநாநி ச விஶேஷேண பூரயந்தி யதா, ததா அபஸ்மரதி அபஸ்மாரவேகயுக்தோ பவதீதி வாக்யார்தஃ||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

அபஸ்மாரஂ புநஃ ஸ்மதிபுத்திஸத்த்வஸம்ப்லவாத்பீபத்ஸசேஷ்டமாவஸ்திகஂ தமஃ ப்ரவேஶமாசக்ஷதே||௫||

அபஸ்மாரப்ரத்யாத்மலக்ஷணமாஹ- அபஸ்மாரஂ புநரித்யாதி| ஸம்ப்லவாதிதி விகதிகமநாத்| பீபத்ஸா பேநவமநாங்கபங்காதிரூபா சேஷ்டா யஸ்மிந் தத்பீபத்ஸசேஷ்டம்| ஆவஸ்திகஂ தமஃப்ரவேஶமிதி காதாசித்கஂ தமஃப்ரவேஶஂ; தமஃப்ரவேஶோऽஜ்ஞாநஸாதர்ம்யாத், அபஸ்மாரவேகவாந் ஹி தமஃப்ரவேஶே இவ ந கிஞ்சித்புத்யதே||௫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

தஸ்யேமாநி பூர்வரூபாணி பவந்தி; தத்யதா- ப்ரூவ்யுதாஸஃ ஸததமக்ஷ்ணோர்வைகதமஶப்தஶ்ரவணஂ லாலாஸிங்காணப்ரஸ்ரவணமநந்நாபிலஷணமரோசகாவிபாகௌ ஹதயக்ரஹஃ குக்ஷேராடோபோ தௌர்பல்யமஸ்திபேதோऽங்கமர்தோ மோஹஸ்தமஸோ தர்ஶநஂ மூர்ச்சா ப்ரமஶ்சாபீக்ஷ்ணஂ ஸ்வப்நே ச மதநர்தநவ்யதநவ்யதநவேபநபதநாதீநீதி||௬|| ததோऽநந்தரமபஸ்மாராபிநிர்வத்திரேவ||௭||

அஶப்தஶ்ரவணமிதி அவித்யமாநஶப்தஶ்ரவணஶப்தம்| ஆடோபஃ குடகுடாஶப்தவிஶேஷோ வாதஜந்யஃ ஶ்ரூயத இத்யர்தஃ||௬-௭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

தத்ரேதமபஸ்மாரவிஶேஷவிஜ்ஞாநஂ பவதி; தத்யதா- அபீக்ஷ்ணமபஸ்மரந்தஂ, க்ஷணேந ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ரதிலபமாநம், உத்பிண்டிதாக்ஷம், அஸாம்நா விலபந்தம், உத்வமந்தஂ பேநம், அதீவாத்மாதக்ரீவம், ஆவித்தஶிரஸ்கஂ, விஷமவிநதாங்குலிம், அநவஸ்திதபாணிபாதம், அருணபருஷஶ்யாவநகநயநவதநத்வசம், அநவஸ்திதசபலபருஷரூக்ஷரூபதர்ஶிநஂ, வாதலாநுபஶயஂ, விபரீதோபஶயஂ ச வாதேநாபஸ்மரந்தஂ வித்யாத் (௧)||௮|| அபீக்ஷ்ணமபஸ்மரந்தஂ க்ஷணேந ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ரதிலபமாநம், அவகூஜந்தம், ஆஸ்பாலயந்தஂ பூமிஂ, ஹரிதஹாரித்ரதாம்ரநகநயநவதநத்வசஂ, ருதிரோக்ஷிதோக்ரபைரவாதீப்தருஷிதரூபதர்ஶிநஂ, பித்தலாநுபஶயஂ,விபரீதோபஶயஂ ச பித்தேநாபஸ்மரந்தஂ வித்யாத் (௨)||௮|| சிராதபஸ்மரந்தஂ, சிராச்ச ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ரதிலபமாநஂ, பதந்தம், அநதிவிகதசேஷ்டஂ, லாலாமுத்வமந்தஂ, ஶுக்லநகநயநவதநத்வசஂ, ஶுக்லகுருஸ்நிக்தரூபதர்ஶிநஂ, ஶ்லேஷ்மலாநுபஶயஂ, விபரீதோபஶயஂ ச ஶ்லேஷ்மணாऽபஸ்மரந்தஂ வித்யாத் (௩)||௮|| ஸமவேதஸர்வலிங்கமபஸ்மாரஂ ஸாந்நிபாதிகஂ வித்யாத், தமஸாத்யமாசக்ஷதே (௪)||௮|| இதி சத்வாரோऽபஸ்மாரா வ்யாக்யாதாஃ||௮||

தத்ரேதமித்யாதி| விஶேஷவிஜ்ஞாநஂ வாதாத்யபஸ்மாரலிங்கமித்யர்தஃ| க்ஷணேந ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ரதிலபமாநமிதி வாதாபஸ்மாரே ஶீக்ரஂ ப்ரபோதோ பவதீதி தர்ஶயதி| ஆத்மாதக்ரீவமிதி பூரிதஸ்தப்தக்ரீவம்| ஆவித்தஶிரஸ்கமிதி வக்ரஶிரஸ்கம்| அநவஸ்திதசபலரூபதர்ஶநஂ பதநகாலே ஜ்ஞேயஂ, பதிதஸ்து ந புத்யத ஏவ| ஏவமந்யத்ராபி ரூபதர்ஶநஂ போத்தவ்யம்| ஸுஶ்ருதேऽபி பதநகால ஏவ ரூபதர்ஶநமுக்தஂ; யதா- “யோ ப்ரூயாத்விகதஂ ஸத்த்வஂ கஷ்ணஂ மாமநுதாவதி| ததோ மே சித்தநாஶஃ ஸ்யாத் ஸோऽபஸ்மாரோऽநிலாத்மகஃ” (ஸு.உ.அ.௬௧) இத்யாதி| பித்தாபஸ்மாரே யத்யபி விஶேஷலக்ஷணே க்ஷணேந ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ப்ரதிலபமாநமித்யுக்தஂ, ததாऽபி வாதிகாபேக்ஷயா காலப்ரகர்ஷோऽத்ர ஜ்ஞேயஃ; பித்தாதபி ஹி வாயுஃ ஶீக்ரகாரீ பவதி| உக்ரஂ ஹிஂஸகமிவ, பைரவஂ து அஹிஂஸகமபி பயஜநகஂ ஶ்மஶாநாதி, ஆதீப்தஂ ஜ்வலிதம்| சிராதபஸ்மரந்தமிதி பூயஸா காலேநாபஸ்மாரவேகவந்தம்||௮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

தேஷாமாகந்துரநுபந்தோ பவத்யேவ கதாசித், தமுத்தரகாலமுபதேக்ஷ்யாமஃ| தஸ்ய விஶேஷவிஜ்ஞாநஂ யதோக்தலிங்கைர்லிங்காதிக்யமதோஷலிங்காநுரூபஂ ச கிஞ்சித்||௯||

பவத்யேவேத்யத்ர ஏவகாரோऽத்யந்தாயோகவ்யவச்சேதே; யதா- நீலஂ ஸரோஜஂ பவத்யேவ, ந ச ந பவதி| கதாசிதிதி பதஂ த்வத்யந்தாயோகவ்யவச்சேதார்ததாமேவ த்யோதயதி| ஏதேந, ஸர்வாபஸ்மாரே பூதஸம்பந்தோ பவதி, ந ச ஸ்வதந்த்ரோऽபஸ்மாரோ பௌதிகோ பவதீதி தர்ஶயதி| உத்தரகாலமிதி சிகித்ஸிதே, யத்யபி சாபஸ்மாரசிகித்ஸிதேऽபி ப்ரபஞ்சோ ந வக்தவ்யஃ, ததாऽபி தத்ரோந்மாதவித்யதிதேஶாதுந்மாதோக்தவிஸ்தார ஏவேதி கத்வா இஹோக்தஂ- ‘தமுத்தரகாலமுபதேக்ஷ்யாமஃ’ இதி; உக்தஂ ஹி- “யஸ்யாநுபந்தஂ த்வாகந்துஂ தோஷலிங்காதிகாகதிம்| பஶ்யேத்தஸ்ய பிஷக்குர்யாதாகந்தூந்மாதபேஷஜம்” (சி.அ.௧௦) இதி| யதோக்தலிங்கைரிதி பஞ்சமீஸ்தாநே ததீயா, தேந யதோக்தாபஸ்மாரலிங்கேப்யோ லிங்காதிக்யஂ லிங்காதிரிக்தத்வஂ; தச்சாதோஷலிங்காநுரூபஂ தோஷலிங்காஸதஶமித்யர்தஃ| கிஞ்சிதிதி ந ஸர்வஂ, கிந்து ஸ்தோகஂ தோஷலிங்கவிலக்ஷணஂ லிங்கமாகந்த்வநுபந்தே பவதி| ஏதேந ச ஸ்வாதந்த்ர்யேணாகந்த்வபஸ்மாரஸம்பவோ ந பவதீதி தர்ஶயதி; யதி ஹி ஸ்வதந்த்ர ஏவாகந்துஃ ஸ்யாத்ததா ந ஸ்தோகமாகந்துலிங்கஂ ஸ்யாத், கிந்து ஸர்வமேவ||௯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ஹிதாந்யபஸ்மாரிப்யஸ்தீக்ஷ்ணாநி ஸஂஶோதநாந்யுபஶமநாநி ச யதாஸ்வஂ, மந்த்ராதீநி சாகந்துஸஂயோகே||௧௦||

ஹிதாநீத்யாதிநா சிகித்ஸாஸூத்ரமாஹ| உபஶமநாநி ச ஹிதாநீதி யோஜநா||௧௦||

Adhikarana 9 (11-14) · Śloka 14

தஸ்மிந் ஹி தக்ஷாத்வரத்வஂஸே தேஹிநாஂ நாநாதிக்ஷு வித்ரவதாமபித்ரவணதரணதாவநப்லவநலங்கநாத்யைர்தேஹவிக்ஷோபணைஃ புரா குல்மோத்பத்திரபூத், ஹவிஷ்ப்ராஶாத் ப்ரமேஹகுஷ்டாநாஂ, பயத்ராஸஶோகைருந்மாதாநாஂ, விவிதபூதாஶுசிஸஂஸ்பர்ஶாதபஸ்மாராணாஂ, ஜ்வரஸ்து கலு மஹேஶ்வரலலாடப்ரபவஃ , தத்ஸந்தாபாத்ரக்தபித்தம், அதிவ்யவாயாத் புநர்நக்ஷத்ரராஜஸ்ய ராஜயக்ஷ்மேதி||௧௧|| பவந்தி சாத்ர- அபஸ்மாரோ ஹி வாதேந பித்தேந ச கபேந ச| சதுர்தஃ ஸந்நிபாதேந ப்ரத்யாக்யேயஸ்ததாவிதஃ||௧௨|| ஸாத்யாஂஸ்து பிஷஜஃ ப்ராஜ்ஞாஃ ஸாதயந்தி ஸமாஹிதாஃ| தீக்ஷ்ணைஃ ஸஂஶோதநைஶ்சைவ யதாஸ்வஂ ஶமநைரபி||௧௩|| யதா தோஷநிமித்தஸ்ய பவத்யாகந்துரந்வயஃ| ததா ஸாதாரணஂ கர்ம ப்ரவதந்தி பிஷக்விதஃ||௧௪||

ஸம்ப்ரத்யுக்தாநாஂ கதாநாமுத்பத்திமாஹ- தஸ்மிந்நித்யாதி| யத்யபி ச ஜ்வர ஏவ தத்ர ப்ரதம உத்பந்நஸ்ததாऽப்யஸௌ பதகேவ ருத்ரக்ரோதரூப உத்பந்ந இதி கத்வா பஶ்சாதுச்யதே, குல்மாதயஸ்து யஜ்ஞத்வஂஸாநந்தரகாலபூதா ஏகஸாமக்ரீஜாதத்வேந ப்ரதமமுச்யந்தே; ஜ்வரஸ்ய து ஸர்வப்ரதமோத்பத்திர்ஜ்வரநிதாந ஏவோக்தேதி பாவஃ| புரா இதி ஆத்யுத்பத்தௌ| லலாடப்ரபவ இதி லலாடபவக்ரோதாக்நிப்ரபவ இத்யர்தஃ| அந்வயஃ அநுபந்தஃ| ஸாதாரணமிதி தோஷப்ரத்யநீகஂ வமநாதி, தேவாதிப்ரத்யநீகஂ ச பலிமங்கலாதி||௧௧-௧௪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

ஸர்வரோகவிஶேஷஜ்ஞஃ ஸர்வௌஷதவிஶாரதஃ| பிஷக் ஸர்வாமயாந் ஹந்தி ந ச மோஹஂ நிகச்சதி ||௧௫||

நிதாநஸ்தாநோக்தஸர்வரோகஜ்ஞாநபலமாஹ- ஸர்வேத்யாதி| ந ச மோஹஂ நிகச்சதீதி நிதாநஸ்தாநாத்யநுக்தேऽபி ப்ரமேயே ஸூக்ஷ்மேऽபி பஹுதஷ்டத்வேந ந மோஹஂ கச்சதி, கிந்ந்து ததப்யூஹ்யத இத்யர்தஃ||௧௫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

இத்யேததகிலேநோக்தஂ நிதாநஸ்தாநமுத்தமம்|௧௬|

அகிலேநேதி யாவந்நிதாநஸ்தாநதயா வ்யாத்யஷ்டகஂ ப்ரதிஜ்ஞாதஂ தாவதகிலேநோக்தம்| தேந சிகித்ஸாஸ்தாநவக்தவ்யநிதாநாபிதாநாந்ந ந்யூநத்வஂ; யச்ச ஜ்வராதிநிதாநமபி புநர்வக்தவ்யஂ ததஸ்யைவ ப்ரபஞ்ச இதி பாவஃ|௧௬|-

Adhikarana 12 (16-19) · Śloka 19

நிதாநார்தகரோ ரோகோ ரோகஸ்யாப்யுபலப்யதே||௧௬|| தத்யதா- ஜ்வரஸந்தாபாத்ரக்தபித்தமுதீர்யதே| ரக்தபித்தாஜ்ஜ்வரஸ்தாப்யாஂ ஶோஷஶ்சாப்யுபஜாயதே ||௧௭|| ப்லீஹாபிவத்த்யா ஜடரஂ ஜடராச்சோத ஏவ ச| அர்ஶோப்யோ ஜடரஂ துஃகஂ குல்மஶ்சாப்யுபஜாயதே||௧௮|| ப்ரதிஶ்யாயாத்பவேத் காஸஃ காஸாத் ஸஞ்ஜாயதே க்ஷயஃ| க்ஷயோ ரோகஸ்ய ஹேதுத்வே ஶோஷஸ்யாப்யுபலப்யதே||௧௯||

ஸம்ப்ரதி நிதாநப்ரகரணாத்ரோகாணாமபி கேஷாஞ்சித்வ்யாதிஂ ப்ரதி காரணத்வஂ யத் ஸம்பவதி, தத்வக்துமாஹ- நிதாநார்தேத்யாதி| நிதாநஸ்யார்தஃ ப்ரயோஜநஂ வ்யாதிஜநநஂ, தத் கரோதீதி நிதாநார்தகரஃ; வ்யாதிஜநக இத்யர்தஃ| நிதாநரூப இதி வக்தவ்யே யந்நிதாநார்தகர இதி ப்ரூதே, தேந வ்யாதிநா வ்யாத்யந்தே க்ரியமாணேऽபி மூலபூதவ்யாதிஜநக ஏவ ஹேதுர்வ்யாதிஜந்யேऽபி வ்யாதௌ மூலவ்யாதிஜநநாவாந்தரவ்யாபாரோ நிதாநமிதி தர்ஶயதி| தேந, ரோகஜந்யேऽபி ரோகே மூலபூதாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தாதி காரணத்ரயமேவ காரணஂ பவதீதி ந சதுர்தகாரணாந்தராபத்திரித்யதிப்ரஸங்கோ வாச்யஃ; ஜ்வரகாரணாந்யேவ ஹி உஷ்ணாதீந்யதிமாத்ராணி ஜ்வரமபிநிர்வர்த்ய ரக்தபித்தமபி காரணாந்தரவர்திதஶக்தீநி ஜநயந்தீத்யாத்யநுஸரணீயம்| குல்மஶ்சாப்யுபஜாயதே இதி அர்ஶோப்ய ஏவ| காஸாத் ஸஞ்ஜாயதே க்ஷய இதி காஸாத்தாதுக்ஷயோ ஜாயதே, ஸ ச தாதுக்ஷயோ ரோகஸ்ய ஶோஷாபிதாநஸ்ய ஹேதுருபலப்யத இதி யோஜநா||௧௬-௧௯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

தே பூர்வஂ கேவலா ரோகாஃ பஶ்சாத்தேத்வர்தகாரிணஃ| உபயார்தகரா தஷ்டாஸ்ததைவைகார்தகாரிணஃ ||௨௦||

நநு யத்ர ரோகஸ்ய காரணஂ ரோகோ பவதி, தத்ர கிஂ காரணபூதரோகோऽப்ரதாநமேவேத்யாஶங்க்யாஹ- தே பூர்வமித்யாதி|- தே ஜ்வராதயோ ரக்தபித்தாத்யுத்பாதாத் பூர்வஂ கேவலாஃ ஸந்தோ ரோகா ஏவ ருஜாகர்தத்வேந ஸ்வயமேவ ப்ரதாநா இதி; பஶ்சாத்தேத்வர்தகாரிண இதி பஶ்சாத்ரக்தபித்தாத்யுத்பாதகா பவந்தீத்யர்தஃ| அதைவமபி ரக்தபித்தாதிகஂ ஜநயித்வா ஜ்வராதயோ ஹேதுவதரோகரூபா பவந்தி ந வேத்யாஹ- உபயேத்யாதி| உபயார்தகரா இதி ஹேத்வர்தஂ ரக்தபித்தாதிஜநநரூபஂ, ரோகார்தஂ ச பீடாலக்ஷணஂ குர்வந்தி; ந வ்யாத்யந்தரஜநநமாத்ரஂ கத்வா நிவர்தந்த இத்யர்தஃ| ப்ரகாராந்தரமாஹ- ததைவைகார்தகாரிண இதி| ஏகஸ்யைவ ஹேதோரர்தஂ குர்வந்தீதி ஏகார்தகாரிணஃ||௨௦||

Adhikarana 14 (21) · Śloka 21

கஶ்சித்தி ரோகோ ரோகஸ்ய ஹேதுர்பூத்வா ப்ரஶாம்யதி| ந ப்ரஶாம்யதி சாப்யந்யோ ஹேத்வர்தஂ குருதேऽபி ச||௨௧||

ஏததேவ பக்ஷத்வயஂ ப்ராதிலோம்யேந விவணோதி- கஶ்சித்தீத்யாதி| அத்ர யோ ஹேத்வர்தஂ வ்யாதிஜநநஂ கத்வா ப்ரஶாம்யதி, ஸ ஏகார்தகாரீ; யஸ்து ஹேத்வர்தஂ வ்யாத்யந்தரஜநநஂ கத்வா ஸ்வயமப்யநுவர்ததே, ஸ உபயார்தகாரீ; யதா காஸஂ ஸமாரப்யாபி ஸ்வயமநுவர்ததே, ததா ப்ரதிஶ்யாயஃ ஸ்வயஂ ச ருஜாகர்தத்வேந ரோகார்தகரஃ, காஸஜநகத்வேந ஹேத்வர்தகரஶ்ச பவதி; யதா து காஸஂ ஜநயித்வா ஸ்வயஂ நிவர்ததே, ததா காஸகாலே நிவத்தத்வாத் ஹேத்வர்தமாத்ரஂ கரோதீத்யுதாஹார்யம்||௨௧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

ஏவஂ கச்ச்ரதமா நணாஂ தஶ்யந்தே வ்யாதிஸங்கராஃ| ப்ரயோகாபரிஶுத்தத்வாத்ததா சாந்யோந்யஸம்பவாத்||௨௨||

வ்யாதிஸங்கரா வ்யாதிமேலகாஃ| குதஃ புநரேவஂ பவதீத்யாஹ- ப்ரயோகேத்யாதி|- ப்ரயோகாபரிஶுத்தத்வஂ யதா- ஆமாதீஸாரே ஸ்தம்பநஂ கதஂ தோஷஂ ஸஂஸ்தப்ய ஶூலாநாஹாத்மாநாதி ஜநயதி| ஹேத்வந்தரமாஹ- அந்யோந்யஸம்பவாதிதி; பரஸ்பரகாரணரூபத்வாதித்யர்தஃ| ப்ரதிஶ்யாயோ ஹி ஸ்வரூபேணைவ காஸஸ்ய காரணஂ, ஸ ச ராஜயக்ஷ்மண இத்யாதி||௨௨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

ப்ரயோகஃ ஶமயேத்வ்யாதிஂ யோऽந்யமந்யமுதீரயேத்| நாஸௌ விஶுத்தஃ, ஶுத்தஸ்து ஶமயேத்யோ ந கோபயேத்||௨௩||

ப்ரயோகாபரிஶுத்திஂ விவணோதி- ப்ரயோக இத்யாதி| ந கோபயேதிதி வ்யாத்யந்தரஂ ந குர்யாதித்யர்தஃ| அந்யோந்யஸம்பவஶ்ச ஜ்வரஸந்தாபாத்ரக்தபித்தமுதீர்யத இத்யாதிநைவோக்த இதி ந புநர்விவ்ரியதே||௨௩||

Adhikarana 17 (24-26) · Śloka 26

ஏகோ ஹேதுரநேகஸ்ய ததைகஸ்யைக ஏவ ஹி| வ்யாதேரேகஸ்ய சாநேகோ பஹூநாஂ பஹவோऽபி ச||௨௪|| ஜ்வரப்ரமப்ரலாபாத்யா தஶ்யந்தே ரூக்ஷஹேதுஜாஃ| ரூக்ஷேணைகேந சாப்யேகோ ஜ்வர ஏவோபஜாயதே||௨௫|| ஹேதுபிர்பஹுபிஶ்சைகோ ஜ்வரோ ரூக்ஷாதிபிர்பவேத்| ரூக்ஷாதிபிர்ஜ்வராத்யாஶ்ச வ்யாதயஃ ஸம்பவந்தி ஹி||௨௬||

ஹேதுப்ரகரணாத்தேதுதர்மாந்தரமாஹ- ஏகோ ஹேதுரித்யாதி| ஏதத்பக்ஷசதுஷ்டயோதாஹரணாந்யாஹ- ஜ்வரேத்யாதி| யத்யபி ரூக்ஷஂ பஹூநாஂ காரணஂ, ததாऽபி தேஶகாலாதிவஶாத் கதாசிதேகஸ்யைவ ஜ்வரஸ்ய காரணஂ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| ரூக்ஷாதிபிரிதி ரூக்ஷோஷ்ணலவணாதிபிஃ | ஜ்வராத்யா இதி ஜ்வரரக்தபித்தகுல்மாத்யாஃ||௨௪-௨௬||

Adhikarana 18 (27-29) · Śloka 29

லிங்கஂ சைகமநேகஸ்ய ததைவைகஸ்ய லக்ஷ்யதே| பஹூந்யேகஸ்ய ச வ்யாதேர்பஹூநாஂ ஸ்யுர்பஹூநி ச||௨௭|| விஷமாரம்பமூலாநாஂ லிங்கமேகஂ ஜ்வரோ மதஃ| ஜ்வரஸ்யைகஸ்ய சாப்யேகஃ ஸந்தாபோ லிங்கமுச்யதே||௨௮|| விஷமாரம்பமூலைஶ்ச ஜ்வர ஏகோ நிருச்யதே| லிங்கைரேதைர்ஜ்வரஶ்வாஸஹிக்காத்யாஃ ஸந்தி சாமயாஃ||௨௯||

லிங்கஸ்யாபி ஹேதோரிவ சாதுர்வித்யமாஹ- லிங்கமித்யாதி| ததைவைகஸ்ய லக்ஷ்யத இதி ஏகஂ லிங்கமிதி ஸம்பந்தஃ| விஷமாரம்பமூலாநாமிதி விஷமாரம்பப்ரதமாநாஂ; விஷமாரம்பவிஸர்கித்வமூஷ்மணோ வைஷம்யமித்யாத்யுக்தஜ்வரலிங்காநாமித்யர்தஃ| ஜ்வரஂ ஹ்யேகஂ (ஸந்தாபாத்மகஂ ) தஷ்ட்வா விஷமாரம்பவிஸர்கித்வாதயோऽஸ்ய பூதா பவிஷ்யந்தி வர்தந்த இதி வா லிங்க்யதே| ஜ்வர ஏகோ நிருச்யத இதி ஜ்ஞாயத இத்யர்தஃ| லிங்கைரேதைரித்யாதி| ஏதைர்விஷமாரம்பவிஸர்கித்வாத்யைர்ஜ்வராதயஃ ஸந்தி ‘யுக்தா’ இதி ஶேஷஃ| விஷமாரம்பாதயோ ஹி வாதஜ்வரே ததா வாதஶ்வாஸே வாதஹிக்காயாஂ வா யதாஸம்பவஂ தஶ்யந்த ஏவ||௨௭-௨௯||

Adhikarana 19 (30-32) · Śloka 32

ஏகா ஶாந்திரநேகஸ்ய ததைவைகஸ்ய லக்ஷ்யதே| வ்யாதேரேகஸ்ய சாநேகா பஹூநாஂ பஹ்வ்ய ஏவ ச||௩௦|| ஶாந்திராமாஶயோத்தாநாஂ வ்யாதீநாஂ லங்கநக்ரியா| ஜ்வரஸ்யைகஸ்ய சாப்யேகா ஶாந்திர்லங்கநமுச்யதே||௩௧|| ததா லக்வஶநாத்யாஶ்ச ஜ்வரஸ்யைகஸ்ய ஶாந்தயஃ| ஏதாஶ்சைவ ஜ்வரஶ்வாஸஹிக்காதீநாஂ ப்ரஶாந்தயஃ||௩௨||

ஏதச்சாதுர்வித்யஂ சிகித்ஸாயாமபி ப்ரூதே- ஏகேத்யாதி||௩௦-௩௨||

Adhikarana 20 (33-35) · Śloka 35

ஸுகஸாத்யஃ ஸுகோபாயஃ காலேநால்பேந ஸாத்யதே| ஸாத்யதே கச்ச்ரஸாத்யஸ்து யத்நேந மஹதா சிராத்||௩௩|| யாதி நாஶேஷதாஂ வ்யாதிரஸாத்யோ யாப்யஸஞ்ஜ்ஞிதஃ| பரோऽஸாத்யஃ க்ரியாஃ ஸர்வாஃ ப்ரத்யாக்யேயோऽதிவர்ததே||௩௪|| நாஸாத்யஃ ஸாத்யதாஂ யாதி ஸாத்யோ யாதி த்வஸாத்யதாம்| பாதாபசாராத்தைவாத்வா யாந்தி பாவாந்தரஂ கதாஃ||௩௫||

சிகித்ஸாபிதாநப்ரஸங்கேந சிகித்ஸாப்ரவத்திவிஷயஂ ஸாத்யபேதஂ ததா சிகித்ஸாநிவத்திவிஷயஂ சாஸாத்யபேதமாஹ- ஸுகேத்யாதி|- ஸுகோபாய இதி ஸுகலப்யவைத்யாத்யுபாயஃ ; கிஂவா, ஸுகோபாயஃ ஸந் ஸாத்யதே அல்பேநைவ யத்நேந ஸாத்யத இத்யர்தஃ| யாதி நாஶேஷதாமிதி ந ஸர்வதா நிவர்ததே| பரோऽஸாத்ய இதி யாப்யாபேக்ஷயா உத்கஷ்டோऽஸாத்யஃ| அஸ்யைவ விவரணஂ- ப்ரத்யாக்யேய இதி| க்ரியாஃ சிகித்ஸாஃ| பாவாந்தரமிதி ஸுகஸாத்யஃ கச்ச்ரஸாத்யோ பவதி, கச்ச்ரஶ்ச யாப்யஃ, யாப்யஶ்ச ப்ரத்யாக்யேய இதி||௩௩-௩௫||

Adhikarana 21 (36-37) · Śloka 37

வத்திஸ்தாநக்ஷயாவஸ்தாஂ ரோகாணாமுபலக்ஷயேத் | ஸுஸூக்ஷ்மாமபி ச ப்ராஜ்ஞோ தேஹாக்நிபலசேதஸாம்||௩௬|| வ்யாத்யவஸ்தாவிஶேஷாந் ஹி ஜ்ஞாத்வா ஜ்ஞாத்வா விசக்ஷணஃ| தஸ்யாஂ தஸ்யாமவஸ்தாயாஂ சதுஃஶ்ரேயஃ ப்ரபத்யதே||௩௭||

வ்யாதேஃ ஸுகஸாத்யத்வாபிதாநப்ரஸங்கேந வத்த்யாத்யவஸ்தாந்தரமாஹ- வத்தீத்யாதி| ந கேவலஂ ரோகாணாஂ கிந்து தேஹாக்நிபலசேதஸாமபிவத்திஸ்தாநக்ஷயாவஸ்தாமுபலக்ஷயேதிதி யோஜநா| ஏதத்வ்யாத்யவஸ்தாஜ்ஞாநப்ரயோஜநமாஹ- வ்யாத்யவஸ்தேத்யாதி| சதுஃஶ்ரேய இதி சதுஶ்ரேயஃகாரகஂ சிகித்ஸிதஂ, ப்ரபத்யதே புத்யத இத்யர்தஃ||௩௬-௩௭||

Adhikarana 22 (38-39) · Śloka 39

ப்ராயஸ்திர்யக்கதா தோஷாஃ க்லேஶயந்த்யாதுராஂஶ்சிரம்| தேஷு ந த்வரயா குர்யாத்தேஹாக்நிபலவித் க்ரியாம்||௩௮|| ப்ரயோகைஃ க்ஷபயேத்வா தாந் ஸுகஂ வா கோஷ்டமாநயேத்| ஜ்ஞாத்வா கோஷ்டப்ரபந்நாஂஸ்தாந் யதாஸந்நஂ ஹரேத்புதஃ||௩௯||

வ்யாதிப்ரகாராநபிதாய சிகித்ஸோபயுக்தாந் தோஷப்ரகாராநாஹ- ப்ராய இத்யாதி| திர்யக்கதாஶ்ச தோஷா உந்மார்ககதத்வேந ந ஸம்யக் ஶீக்ரஂ வா பேஷஜேந யோஜயிதுஂ பார்யந்தே, தேந சிரஂ க்லேஶயந்தீதி யுக்தம்| தேஹாக்நிபலவிதித்யநேந திர்யக்கததோஷே த்வரயா பூரி பேஷஜப்ரயோகேண க்ரியமாணா சிகித்ஸா தேஹமக்நிபலஂ ச ஹந்தீதி ஸூசயதி| ப்ரயோகைரிதி அல்பமாத்ரதீர்ககாலப்ரயோகைஃ| ஸுகஂ வேதி ஸுகஂ யதா பவதி ததா ஆஸந்நஂ ஹரேதித்யர்தஃ; யச்சோதநஂ வமநாதி யத்ராமாஶயாதிகதே தோஷே ஆஸந்நஂ ஹரணயோக்யதயா பவதி, தேந ஹரேதித்யர்தஃ||௩௮-௩௯||

Adhikarana 23 (40) · Śloka 40

ஜ்ஞாநார்தஂ யாநி சோக்தாநி வ்யாதிலிங்காநி ஸங்க்ரஹே| வ்யாதயஸ்தே ததாத்வே து லிங்காநீஷ்டாநி நாமயாஃ||௪௦||

ஸம்ப்ரதி நிதாநே லிங்கத்வேநோக்தாநாஂ வ்யாதீநாஂ பதக்வ்யாதித்வமபி பவதீத்யாஹ- ஜ்ஞாநார்தமித்யாதி| ஸங்க்ரஹ இதி வ்யாதிநிதாநாதிஸங்க்ரஹே| யே நிதாநஸ்தாநே ஜ்ஞாநார்தஂ ப்ரதாநபூதஜ்வராதிஜ்ஞாநார்தஂ வ்யாதயஃ ஸந்தி, தேऽவிபாகாருச்யாதயஃ ஸ்வாதந்த்ர்யேணோத்பத்யமாநா வ்யாதய ஏவ வ்யாதித்வேநைவ வ்யபதேஷ்டவ்யா இத்யர்தஃ| ததாத்வே து லிங்காநீதி யதா ஜ்வராதிபரதந்த்ரா ஜாயந்தேऽருச்யாதயஃ, ததா பாரதந்த்ர்யால்லிங்காந்யேவ தே, நாமயாஃ; ஆமயோ ஹி ஸ்வதந்த்ரஃ ஸ்வசிகித்ஸாப்ரஶமநீயோ பவதீத்யாயுர்வேதஸ்திதிஃ, ஜ்வரலிங்கரூபாஸ்த்வருச்யாதயோ ஜ்வரசிகித்ஸாப்ரஶமநீயா ஏவேதி பாவஃ||௪௦||

Adhikarana 24 (41) · Śloka 41

விகாரஃ ப்ரகதிஶ்சைவ த்வயஂ ஸர்வஂ ஸமாஸதஃ| தத்தேதுவஶகஂ ஹேதோரபாவாந்நாநுவர்ததே||௪௧||

ஸம்ப்ரதி நிதாநாதிகதஸ்ய ஹேதோர்விபவமாஹ- விகார இத்யாதி| விகாரஃ வைஷம்யம்| ப்ரகதிஃ ஸாம்யம்| ஸர்வமிதி அநேந ஶாரீரஂ ததாऽऽத்யாத்மிகஂ சோபஸங்கஹ்ணாதி| ஹேதுவஶகமிதி ஹேத்வதீநோத்பாதம்| ஏதேந, ஆரோக்யரூபப்ரகத்யர்திநா ஸாம்யஹேதுஃ ஸேவநீயஃ, ததா விகாரரூபரோகபரிஹாரார்திநா ச விகாரஹேதுர்வர்ஜநீயஃ| ந ச வாச்யஂ- யத்- தத்யாதிஶோதஜநநஹேதோருபரமேऽபி தஜ்ஜநிதஶோதாநுவத்திதர்ஶநாந்மஷைதத்வசநஂ- ‘ஹேதோரபாவாந்நாநுவர்ததே’ இதி, யத உபரதேऽபி தத்யாதௌ தத்யாதிஜநிதோ தோஷஸந்தாநஃ ஶோதாதிஜநகஸ்தத்ராநுவர்தத ஏவ||௪௧||

Adhikarana 25 (42-44) · Śloka 44

தத்ர ஶ்லோகாஃ- ஹேதவஃ பூர்வரூபாணி ரூபாண்யுபஶயஸ்ததா| ஸம்ப்ராப்திஃ பூர்வமுத்பத்திஃ ஸூத்ரமாத்ரஂ சிகித்ஸிதாத்||௪௨|| ஜ்வராதீநாஂ விகாராணாமஷ்டாநாஂ ஸாத்யதா ந ச| பதகேகைகஶஶ்சோக்தா ஹேதுலிங்கோபஶாந்தயஃ||௪௩|| ஹேதுபர்யாயநாமாநி வ்யாதீநாஂ லக்ஷணஸ்ய ச| நிதாநஸ்தாநமேதாவத் ஸங்க்ரஹேணோபதிஶ்யதே||௪௪||

ஸங்க்ரஹே ‘ஸூத்ரமாத்ரஂ சிகித்ஸிதாத்’ இத்யந்தேநாபஸ்மாராத்யாயார்தஸங்க்ரஹ உக்த இதி போத்தவ்யம்| ‘ஜ்வராதீநாஂ’ இத்யாதிக்ரந்தேந து நிதாநஸ்தாநோக்தார்தஸங்க்ரஹஂ கரோதி| யத்யபி ஜ்வரஸ்ய ஜ்வரநிதாநேऽஸாத்யதா நோக்தா, ததாऽபி ‘அஷ்டாநாஂ’ இதிபதஂ ‘சத்ரிணோ கச்சந்தி’ இதி ந்யாயேந போத்தவ்யம்| கிஂவா, அஷ்டாநாஂ ஹேதுலிங்கோபஶாந்தய இதி யோஜநீயம்; அஸாத்யதா யதாயோக்யதயைவ போத்தவ்யா| பதக்த்வேந சைகைகஶஶ்சேதி பதகேகைகஶஃ| தேந, பதக்த்வேந ஸர்வஸாதாரணஹேத்வாதயோ நிதாநஸ்தாநாதாவுக்தாஃ, ததைகைகஶஶ்ச ஜ்வராதீநாஂ ஹேதுலிங்கோபஶாந்தயஃ ஸ்வே ஸ்வே அத்யாயே உக்தாஃ| அத்ர ச லிங்கக்ரஹணேந பூர்வலிங்கக்ரஹணம், உபஶாந்திக்ரஹணேந சோபஶயக்ரஹணஂ, ஸம்ப்ராப்தேஸ்து ப்ரதிரோகமபிதாநாதக்ரஹணஂ வ்யாக்யேயம்| ஹேதுபர்யாயநாமாநீதி ‘ஹேதுர்நிமித்தஂ’ (நி.அ.௧) இத்யாதிநா, வ்யாதிபர்யாயநாமாநீதி ததா லக்ஷணபர்யாயநாமாநீதி சாத்யாத்யாயோக்தாந்யேவ ஜ்ஞேயாநி; ஸம்ப்ராப்தேஸ்து ‘ஸம்ப்ராப்திர்ஜாதிராகதிஃ’ (நி.அ.௧) இதி நாமகதநஂ லக்ஷணப்ரயோஜகமேவ ப்ராயஃ, தேநேஹ ந ஸங்கஹீதம்| கிஂவா ஹேதவ இத்யாதிஸ்தாநஸங்க்ரஹ ஏவ, அபஸ்மாராத்யாயார்தஸங்க்ரஹஸ்து ஸ்தாநஸங்க்ரஹேணைவாவ்யவஹிதேந கதத்வாந்ந புநஃ பதக்கதஃ| தத்ர ஹேதவ இத்யாதி ஸர்வரோகஹேத்வாதிஸங்க்ரஹணம்| அஸ்மிந் பக்ஷே பதக்த்வேநேதி ஜ்வராதீநாமித்யநேந ஸம்பத்யதே, ஏகைகஶஶ்சேதி ஹேதுலிங்கோபஶயஶாந்திபிஃ ஸம்பத்யதே| ஸங்க்ரஹேணேதி வசநாச்சிகித்ஸிதப்ரபஞ்சநீயஂ நிதாநஂ ஸூசயதி| கேசிதத்ர நிதீயதே நிபத்யதே ஹேத்வாதிபஞ்சகமநேநேதி நிதாநமிதி நிதாநஶப்தவ்யுத்பத்திஂ குர்வந்தி, நிதாநஶப்தேந ச கவாஂ தோஹநகாலநிபந்தநரஜ்ஜுருச்யதே இதி ப்ருவதே| ஜ்வரநிதாநே ச நிதாநஶப்தோ வ்யாகத ஏவ||௪௨-௪௪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே நிதாநஸ்தாநே அபஸ்மாரநிதாநஂ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮|| இதி சரகஸஂஹிதாயாஂ த்விதீயஂ நிதாநஸ்தாநஂ ஸமாப்தம்|

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ நிதாநஸ்தாநேऽபஸ்மாரநிதாநஂ நாமாஷ்டமோऽத்யாயஃ||௮||