Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતો ગુલ્મનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
ઇહ ખલુ પઞ્ચ ગુલ્મા ભવન્તિ; તદ્યથા- વાતગુલ્મઃ, પિત્તગુલ્મઃ, શ્લેષ્મગુલ્મો, નિચયગુલ્મઃ, શોણિતગુલ્મ ઇતિ||૩||
View original
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસે રક્તપિત્તમનુ ગુલ્મ ઉત્પન્ન ઇતિ રક્તપિત્તમનુ ગુલ્મનિદાનમ્| ઇહ પઞ્ચેતિવચનાચ્ચિકિત્સિતેઽધિકાન્ ગુલ્માન્ સૂચયતિ; વક્ષ્યતિ હિ- “વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્” (ચિ.અ.૫) ઇતિ| નિચયઃ સન્નિપાતઃ, તત્કૃતો ગુલ્મો નિચયગુલ્મઃ| ઇહ પ્રત્યેકવાતાદિગુલ્મક્રિયામેલકાદેવ દ્વન્દ્વજગુલ્માઃ સાધ્યન્ત ઇતિ કૃત્વા ન પૃથગુક્તાઃ| સન્નિપાતગુલ્મસ્તુ વાતાદિગુલ્મક્રિયામેલકેન સાધ્યો ન ભવત્યેવ વાતાદિસંયોગમહિમ્ના; તેન, અતિરિક્તાસાધ્યત્વયોગાન્નિચયગુલ્મઃ પૃથગુક્તઃ| એતદેવ ગુલ્મેઽસ્મિન્નસાધ્યત્વં પ્રતિપાદયિતું સન્નિપાતશબ્દં સાધ્યજ્વરાદિસન્નિપાતેઽપિ વર્તમાનં પરિત્યજ્ય નિચયશબ્દઃ કૃતઃ; અત્યર્થં હિ અસાધ્યરૂપશ્ચાયં નિચયઃ||૧-૩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
એવંવાદિનં ભગવન્તમાત્રેયમગ્નિવેશ ઉવાચ- કથમિહ ભગવન્ પઞ્ચાનાં ગુલ્માનાં વિશેષમભિજાનીમહે; નહ્યવિશેષવિદ્રોગાણામૌષધવિદપિ ભિષક્ પ્રશમનસમર્થો ભવતીતિ||૪||
તમુવાચ ભગવાનાત્રેયઃ- સમુત્થાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગવેદનોપશયવિશેષેભ્યો વિશેષવિજ્ઞાનં ગુલ્માનાં ભવત્યન્યેષાં ચ રોગાણામગ્નિવેશ! તત્તુ ખલુ ગુલ્મેષૂચ્યમાનં નિબોધ||૫||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४||
तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
સમુત્થાનેત્યાદૌ લિઙ્ગાન્તર્નિવિષ્ટા વેદના પૃથગુચ્યતે, ગુલ્માદિષ્વન્તર્ગતેષુ વેદનાપ્રધાનવિકારેષુ પ્રાયો વેદનયૈવ વિશેષાવધારણં ભવતીતિ દર્શયિતુમ્| સમ્પ્રાપ્તેસ્ત્વિહાકથનં ગુલ્મવિશેષાગમકત્વેનૈવ બોદ્ધવ્યં, ગુલ્મવિજ્ઞાનં ચેહાધિકૃતં; સઙ્ખ્યાદિભેદભિન્ના તુ સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિઃ સર્વરોગનિદાનપ્રસ્તાવ એવોક્તેતિ ભાવઃ| બલકાલભિન્ના તુ સમ્પ્રાપ્તિર્યદ્યપિ વાતિકત્વાદિવિશેષં ગમયત્યપિ, તથાઽપ્યલ્પત્વાત્તથા લિઙ્ગગૃહીતત્વાચ્ચ સા નાદ્રિયતે| દિવસાન્તજરણાન્તાદિબલસમ્પ્રાપ્તિર્હિ વાતાદેર્લિઙ્ગમધ્ય એવ પઠ્યતે તત્ર તત્ર; તેન લિઙ્ગગ્રહણેનૈવ તત્ સુસ્થમ્| પ્રાગ્રૂપં ચ યદ્યપિ પૃથગ્વાતાદિગુલ્મગમકં સાક્ષાન્ન પઠિતં, તથાઽપિ વિશેષલિઙ્ગાવ્યક્તતારૂપં વિશિષ્ટં પ્રાગ્રૂપં વિશેષલિઙ્ગકથનેનૈવોક્તમેવ; તેન, વાતાદિગુલ્મવિશેષગમકનિદાનાદિમધ્યે પૂર્વરૂપપાઠો ન્યાય્ય એવ; કિંવા, પૂર્વરૂપવિશેષોઽપ્યત્ર રક્તપિત્તાદિરોગાન્તરાપેક્ષયા સામાન્યોક્તોઽપિ વિશેષો જ્ઞેયઃ||૪-૫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
યદા પુરુષો વાતલો વિશેષેણ જ્વરવમનવિરેચનાતીસારાણામન્યતમેન કર્શનેન કર્શિતો વાતલમાહારમાહરતિ, શીતં વા વિશેષેણાતિમાત્રમ્ , અસ્નેહપૂર્વે વા વમનવિરેચને પિબતિ, અનુદીર્ણાં વા છર્દિમુદીરયતિ, ઉદીર્ણાન્ વાતમૂત્રપુરીષવેગાન્નિરુણદ્ધિ, અત્યશિતો વા પિબતિ નવોદકમતિમાત્રમ્, અતિસઙ્ક્ષોભિણા વા યાનેન યાતિ, અતિવ્યવાયવ્યાયામમદ્યશોકરુચિર્વા, અભિઘાતમૃચ્છતિ વા, વિષમાસનશયનસ્થાનચઙ્ક્રમણસેવી વા ભવતિ, અન્યદ્વા કિઞ્ચિદેવંવિધં વિષમમતિમાત્રં વ્યાયામજાતમારભતે, તસ્યાપચારાદ્વાતઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૬||
View original
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
વાતલો વિશેષેણેતિ વચનાત્ પિત્તલાદેરપિ યથોક્તમાચરતો વાતગુલ્મો ભવતિ, વાતલસ્ય ત્વત્યર્થમિતિ દર્શયતિ| શીતં વા વિશેષેણેતિ અત્યર્થશીતમિત્યર્થઃ| અતિમાત્રમિતિ ચ્છેદઃ| અતિવ્યવાયવ્યાયામાદિરુચિર્વા ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ; વ્યવાયાદિરુચ્યા વ્યવાયાદ્યાચરણં લક્ષયતિ||૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
સ પ્રકુપિતો વાયુર્મહાસ્રોતોઽનુપ્રવિશ્ય રૌક્ષ્યાત્ કઠિનીભૂતમાપ્લુત્ય પિણ્ડિતોઽવસ્થાનં કરોતિ હૃદિ બસ્તૌ પાર્શ્વયોર્નાભ્યાં વા; સ શૂલમુપજનયતિ ગ્રન્થીંશ્ચાનેકવિધાન્, પિણ્ડિતશ્ચાવતિષ્ઠતે, સ પિણ્ડિતત્વાદ્ ‘ગુલ્મ’ ઇત્યભિધીયતે; સ મુહુરાધમતિ , મુહુરલ્પત્વમાપદ્યતે; અનિયતવિપુલાણુવેદનશ્ચ ભવતિ ચલત્વાદ્વાયોઃ, મુહુઃ પિપીલિકાસમ્પ્રચાર ઇવાઙ્ગેષુ, તોદભેદસ્ફુરણાયામસઙ્કોચસુપ્તિહર્ષપ્રલયોદયબહુલઃ; તદાતુરઃ સૂચ્યેવ શઙ્કુનેવ ચાભિસંવિદ્ધમાત્માનં મન્યતે, અપિ ચ દિવસાન્તે જ્વર્યતે , શુષ્યતિ ચાસ્યાસ્યમ્, ઉચ્છ્વાસશ્ચોપરુધ્યતે, હૃષ્યન્તિ ચાસ્ય રોમાણિ વેદનાયાઃ પ્રાદુર્ભાવે; પ્લીહાટોપાન્ત્રકૂજનાવિપાકોદાવર્તાઙ્ગમર્દમન્યાશિરઃશઙ્ખશૂલબ્રધ્નરોગાશ્ચૈનમુપદ્રવન્તિ; કૃષ્ણારુણપરુષત્વઙ્નખનયનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ ભવતિ, નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે, વિપરીતાનિ ચોપશેરત ઇતિ વાતગુલ્મઃ||૭||
View original
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
રૌક્ષ્યાત્ કઠિનીભૂતમિતિ મહાસ્રોતોવિશેષણં; તચ્ચ પ્રકુપિતસ્ય વાયો રૌક્ષ્યેણ તથોક્તજ્વરકર્શનાદિહેતુકૃતાચ્ચ રૌક્ષ્યાત્ કોષ્ઠસ્ય કઠિનત્વમુપપન્નમ્| આપ્લુત્યેતિ વ્યાપ્ય, કોષ્ઠમેવ| અન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “આપ્લુતં મારુતેનેહ શરીરં યસ્ય કેવલમ્” (ઇં. અ. ૧૦) ઇતિ; આપ્લુતં વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ| યદા તુ ‘રૌક્ષ્યાત્ કઠિનીભૂત’ ઇતિ પાઠસ્તદા વાતવિશેષણં, વાતસ્ય કઠિનત્વમત્યર્થં પ્રકોપેણ ઘનત્વમેવ બોદ્ધવ્યમ્| પિણ્ડિત ઇતિ કુણ્ડલીભૂતઃ| નાભ્યાં વેતિ ચ્છેદઃ| પિણ્ડિતશ્ચેતિ દ્વિતીયપિણ્ડિતશબ્દેન માંસાદ્યુત્તુણ્ડનેન ગુલ્મપ્રદેશસ્યાપિ પિણ્ડિતત્વમુચ્યતે; પૂર્વેણ પિણ્ડિતશબ્દેન તુ વાયોઃ પિણ્ડિતત્વમિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| અનેકવિધાનિતિ ચ્છેદઃ| ગ્રન્થીંશ્ચાનેકવિધાનિતિ દીર્ઘવૃત્તસ્થૂલાદિભેદેન ભિન્નાન્| પિણ્ડિતત્વાદ્ ‘ગુલ્મ’ ઇત્યુચ્યતે ઇત્યનેન લતાદિગુલ્મસાદૃશ્યનિબન્ધનાં ગુલ્મસઞ્જ્ઞાં દર્શયતિ| આધમતિ વિસ્તારીભવતિ| અનિયતવિપુલાણુવેદન ઇતિ કદાચિદ્વિપુલવેદનઃ કદાચિદલ્પવેદનશ્ચાનિયમેન ભવતિ| અત્રૈવ હેતુમાહ- ચલત્વાદ્વાયોરિતિ| આયામઃ વિસ્તરણં, હર્ષઃ રોમહર્ષઃ, પ્રલયઃ નાશઃ, ઉદયઃ જન્મ; સ્ફુરણાદીનાં જન્મનાશૌ બહુધા ભવત ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ ચલત્વમેવ વાયોર્હેતુર્બોદ્ધવ્યઃ| હૃષ્યન્તિ ચાસ્ય રોમાણીતિ વેદનાપ્રાદુર્ભાવે પ્રતિનિયમેન, સ્ફુરણાદૌ તુ હર્ષો વિનાઽપિ વેદનામિતિ જ્ઞેયમ્||૭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
તૈરેવ તુ કર્શનૈઃ કર્શિતસ્યામ્લલવણકટુકક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણશુક્તવ્યાપન્નમદ્યહરિતકફલામ્લાનાં વિદાહિનાં ચ શાકધાન્યમાંસાદીનામુપયોગાદજીર્ણાધ્યશનાદ્રૌક્ષ્યાનુગતે ચામાશયે વમનમતિવેલં સન્ધારણં વાતાતપૌ ચાતિસેવમાનસ્ય પિત્તં સહ મારુતેન પ્રકોપમાપદ્યતે||૮||
તત્ પ્રકુપિતં મારુત આમાશયૈકદેશે સંવર્ત્ય તાનેવ વેદનાપ્રકારાનુપજનયતિ, ય ઉક્તા વાતગુલ્મે; પિત્તં ત્વેનં વિદહતિ કુક્ષૌ હૃદ્યુરસિ કણ્ઠે ચ; સ વિદહ્યમાનઃ સધૂમમિવોદ્ગારમુદ્ગિરત્યમ્લાન્વિતં, ગુલ્માવકાશશ્ચાસ્ય દહ્યતે દૂયતે ધૂપ્યતે ઊષ્માયતે સ્વિદ્યતિ ક્લિદ્યતિ શિથિલ ઇવ સ્પર્શાસહોઽલ્પરોમાઞ્ચશ્ચ ભવતિ; જ્વરભ્રમદવથુપિપાસાગલતાલુમુખશોષપ્રમોહવિડ્ભેદાશ્ચૈનમુપદ્રવન્તિ; હરિતહારિદ્રત્વઙ્નખનયનવદનમૂત્રપુરીષશ્ચ ભવતિ; નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે, વિપરીતાન્યુપશેરત ઇતિ પિત્તગુલ્મઃ||૯||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८||
तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
રૌક્ષ્યાનુગતે ચામાશયે ઇતિ રૂક્ષણહેતુભી રૂક્ષીકૃતે ઇત્યર્થઃ; કિંવા રૌક્ષ્યાનુગતે ચામાશયે સતિ વમનં સેવમાનસ્યેતિ યોજનીયમ્| આમાશયૈકદેશે સંવર્ત્યેતિવચનાત્ પિત્તગુલ્મસ્ય કફગુલ્મસ્ય ચ બસ્તિઃ સ્થાનં ન ભવતીતિ દર્શયતિ; વચનં હિ- “નાભિસ્તનાન્તરં જન્તોરામાશય ઇતિ સ્મૃતઃ” (વિ.અ.૨) ઇતિ; વાતગુલ્મસ્ય તુ બસ્તિરપિ સ્થાનં ભવતિ, અત એવ તત્ર સામાન્યેન મહાસ્રોત ઇતિ કૃતં, મહાસ્રોતોગ્રહણેન ચ બસ્તિરપિ ગૃહ્યતે; તથા વાતગુલ્મ એવ ‘હૃદિ બસ્તૌ’ ઇત્યાદિ કૃતમ્| દાહદૂયનાદયઃ પિત્તવેદનાવિશેષા અસકૃદ્વ્યાખ્યાતાઃ| દવથુઃ ‘ધક્ધક્’ ઇતિ લોકે કથ્યતે||૮-૯||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
તૈરેવ તુ કર્શનૈઃ કર્શિતસ્યાત્યશનાદતિસ્નિગ્ધગુરુમધુરશીતાશનાત્ પિષ્ટેક્ષુક્ષીરતિલમાષગુડવિકૃતિસેવનાન્મન્દકમદ્યાતિપાનાદ્ધરિતકાતિપ્રણનયાદાનૂપૌદકગ્રામ્યમાંસાતિભક્ષણાત્ સન્ધારણાદબુભુક્ષસ્ય ચાતિપ્રગાઢમુદપાનાત્ સઙ્ક્ષોભણાદ્વા શરીરસ્ય શ્લેષ્મા સહ મારુતેન પ્રકોપમાપદ્યતે||૧૦||
તં પ્રકુપિતં મારુત આમાશયૈકદેશે સંવર્ત્ય તાનેવ વેદનાપ્રકારાનુપજનયતિ ય ઉક્તા વાતગુલ્મે; શ્લેષ્મા ત્વસ્ય શીતજ્વરારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દહર્ષહૃદ્રોગચ્છર્દિનિદ્રાલસ્યસ્તૈમિત્યગૌરવશિરોભિતાપાનુપજનયતિ, અપિ ચ ગુલ્મસ્ય સ્થૈર્યગૌરવકાઠિન્યાવગાઢસુપ્તતાઃ, તથા કાસશ્વાસપ્રતિશ્યાયાન્ રાજયક્ષ્માણં ચાતિપ્રવૃદ્ધઃ, શ્વૈત્યં ત્વઙ્નખનયનવદનમૂત્રપુરીષેષૂપજનયતિ, નિદાનોક્તાનિ ચાસ્ય નોપશેરતે, વિપરીતાનિ ચોપશેરત ઇતિ શ્લેષ્મગુલ્મઃ||૧૧||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०||
तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
શ્લેષ્મગુલ્મે અબુભુક્ષસ્યેતિ અબુભુક્ષિતસ્ય; ‘અતિસુહિતસ્ય’ ઇતિ વા પાઠઃ| યદ્યપિ રાજયક્ષ્મા ત્રિદોષજઃ, તથાઽપિ કફગુલ્મ એવ રોગમહિમ્ના અજનિતદોષત્રયેણ જન્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૦-૧૧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ત્રિદોષહેતુલિઙ્ગસન્નિપાતે તુ સાન્નિપાતિકં ગુલ્મમુપદિશન્તિ કુશલાઃ|
સ વિપ્રતિષિદ્ધોપક્રમત્વાદસાધ્યો નિચયગુલ્મઃ||૧૨||
View original
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः|
स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
વિપ્રતિષિદ્ધોપક્રમત્વાદિતિ પરસ્પરં વાતાદિવિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| ઇહ ચ વિપ્રતિષિદ્ધોપક્રમત્વં વિકૃતિવિષમસન્નિપાતેન બોદ્ધવ્યમ્| તેન, સાધ્યત્રિદોષજ્વરાદૌ વાતાદિવિરુદ્ધોપક્રમત્વં સદપિ નાસાધ્યતામાપાદયતિ||૧૨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
શોણિતગુલ્મસ્તુ ખલુ સ્ત્રિયા એવ ભવતિ ન પુરુષસ્ય, ગર્ભકોષ્ઠાર્તવાગમનવૈશેષ્યાત્|
પારતન્ત્ર્યાદવૈશારદ્યાત્ સતતમુપચારાનુરોધાદ્વા વેગાનુદીર્ણાનુપરુન્ધત્યા આમગર્ભે વાઽપ્યચિરપતિતેઽથવાઽપ્યચિરપ્રજાતાયા ઋતૌ વા વાતપ્રકોપણાન્યાસેવમાનાયાઃ ક્ષિપ્રં વાતઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૧૩||
સ પ્રકુપિતો યોનિમુખમનુપ્રવિશ્યાર્તવમુપરુણદ્ધિ, માસિ માસિ તદાર્તવમુપરુધ્યમાનં કુક્ષિમભિવર્ધયતિ|
તસ્યાઃ શૂલકાસાતીસારચ્છર્દ્યરોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દનિદ્રાલસ્યસ્તૈમિત્યકફપ્રસેકાઃ સમુપજાયન્તે, સ્તનયોશ્ચ સ્તન્યમ્, ઓષ્ઠયોઃ સ્તનમણ્ડલયોશ્ચ કાર્ષ્ણ્યમ્, અત્યર્થં ગ્લાનિશ્ચક્ષુષોઃ, મૂર્ચ્છા, હૃલ્લાસઃ, દોહદઃ, શ્વયથુશ્ચ પાદયોઃ, ઈષચ્ચોદ્ગમો રોમરાજ્યાઃ, યોન્યાશ્ચાટાલત્વમ્, અપિ ચ યોન્યા દૌર્ગન્ધ્યમાસ્રાવશ્ચોપજાયતે, કેવલશ્ચાસ્યા ગુલ્મઃ પિણ્ડિત એવ સ્પન્દતે, તામગર્ભાં ગર્ભિણીમિત્યાહુર્મૂઢાઃ||૧૪||
View original
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्|
पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३||
स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति|
तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
શોણિતગુલ્મે સ્ત્રિયા એવેતિ વચનાદેવ ન પુરુષસ્યેતિ લબ્ધે પુનર્ન પુરુષસ્યેતિ વચનં સ્પષ્ટાર્થમ્| ગર્ભાર્થઃ કોષ્ઠો ગર્ભકોષ્ઠસ્તસ્મિન્ ગર્ભકોષ્ઠે ય આર્તવસ્યાગમનરૂપો વિશેષો રક્તગુલ્મકારણં, સ સ્ત્રિયા એવ ભવતિ; તેનૈવંરૂપ આર્તવપ્રતિબન્ધજન્યઃ શોણિતગુલ્મઃ પુરુષસ્ય ન ભવતિ| સામાન્યશોણિતદુષ્ટિજન્યસ્તુ પુરુષસ્યાપિ ભવતિ; તથાહિ વક્ષ્યતિ- “કફો વાતે જિતપ્રાયે પિત્તં શોણિતમેવ ચ| યદિ કુપ્યતિ વા તસ્ય ક્રિયમાણે ચિકિત્સિતે” (ચિ.અ.૫) ઇત્યાદિ; તથા ‘ગુલ્મોપકુશવીસર્પ’ (સૂ.અ.૨૪) ઇત્યાદયો ‘રક્તજા ગદાઃ’ ઇત્યુક્તમ્| પારતન્ત્ર્યાદિહેતુત્રયં વેગવિધારણે, પારતન્ત્ર્યાદેવ સ્ત્રિયો વેગં વિધારયન્તિ| અવૈશારદ્યમ્ અજ્ઞાનં; તેન, વેગવિધારણેન મહાન્ વ્યાધિર્ભવતીત્યજ્ઞાનાદ્વેગં વિધારયન્તિ| ઉપચારાનુરોધાદિતિ ભર્ત્રાદ્યુપચારપરત્વાત્| યોનિમુખમિતિ ગર્ભાશયદ્વારમ્| સ્તનયોઃ સ્તન્યમિતિ રોગપ્રભાવાદેવ બોદ્ધવ્યમ્| આર્તવરોધલક્ષણસ્ય વ્યાધેરયં પ્રભાવો યત્ સ્તન્યં કરોતિ, દૃષ્ટત્વાત્| તેન, યદુચ્યતે- “સ્ત્રિયા હ્યાપન્નસત્ત્વાયાસ્ત્રિધા રસઃ સમ્પદ્યતે- સ્વશરીરપુષ્ટયે, સ્તન્યાય, ગર્ભાભિવૃદ્ધયે ચ” (શા.અ.૬) ઇતિ વચનાદ્ “ગર્ભ એવ સ્તન્યં ભવતિ” તન્નિરસ્તં મન્તવ્યમ્| દોહદશબ્દેનેહ નાર્યા ઉચ્ચાવચભાવતૃષ્ણાયોગો દોહદાભિધાનો જ્ઞેયઃ| યદુક્તં ક્ષારપાણિના- “દોહદિની વા સ્યાન્નારી શોણિતગુલ્મિની” ઇતિ| ન ત્વિહ દ્વૈહૃદ્યકૃતો દોહદોઽભિપ્રેતઃ, સ હિ ગર્ભહૃદયસ્ય માતૃહૃદયેન સમ્બન્ધાદ્ભવતિ; વચનં હિ- “માતૃજં હ્યસ્ય હૃદયં, તદસ્ય માતૃહૃદયેન સમ્બદ્ધં ભવતિ રસવાહિનીભિઃ સંવાહિનીભિઃ, તસ્માત્તયોસ્તાભિર્ભક્તિઃ સમ્પદ્યતે” (શા.અ.૪) ઇતિ; શોણિતગુલ્મે ચ ચેતના નાસ્તિ, તેન નૈવંરૂપમિહ દ્વૈહૃદ્યં દોહદમ્| તેન ગર્ભભ્રાન્ત્યા યત્કિઞ્ચિદભ્યવહારેચ્છાદિલક્ષણં દોહદં તસ્યા ભવતિ, અસત્યપિ વિષસમ્બન્ધે યથા શઙ્કાવિષાદ્વિષલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; વચનં હિ- “શઙ્કાવિષેણોપહતાઃ કુર્વન્તિ વિષલક્ષણમ્” ઇતિ| આટાલત્વં વિસ્તૃતત્વં; યોનિવિસ્તારેણ ચ રોમરાજ્યા અપિ વિસ્તરણં વિતન્યમાનચર્મરોમ્ણા ચૈવોપપન્નમ્| કેવલઃ સ્પન્દત ઇતિ નૈકદેશેન; ગર્ભો હ્યેકદેશેનાપિ સ્પન્દતે, તેનૈતલ્લક્ષણં ગર્ભશઙ્કાવ્યાવર્તકમ્| નનુ યદુક્તં રક્તગુલ્મે- “સમગર્ભલિઙ્ગઃ” ઇતિ, તથા “માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ” (ચિ.અ.૫) ઇતિ; તદનુપપન્નં, યતો ગર્ભાદ્વિશિષ્ટં પિણ્ડિતસ્પન્દનં વિદ્યત એવ; તથા નવત્વં સુખસાધ્યતાહેતુત્વેનોક્તમ્, ઇહ ચ કથં કાલાતિક્રમેણોપક્રમણીયત્વમુચ્યતે? બ્રૂમઃ- સમગર્ભલિઙ્ગત્વં તાવદ્ભૂરિગર્ભસમલિઙ્ગતાભિપ્રાયેણોક્તં; કિંવા, સમસ્યાવૈકારિકસ્ય દશમાસિકપર્યન્તસ્ય ગર્ભસ્ય લિઙ્ગાનિ યસ્ય સ સમગર્ભલિઙ્ગઃ, તેન વૈકારિકસુપ્તનાગોદરાદેર્લક્ષણં નેહ ભવતીતિ દર્શયતિ| દશમમાસચિકિત્સ્યત્વં ચેહ વ્યાધિમહિમ્ના બોદ્ધવ્યં, દશમમાસ એવાયં શિથિલીભૂતઃ સન્ ચિકિત્સ્યો ભવતીતિ વ્યાધિપ્રભાવઃ| દૃષ્ટા ચ વ્યાધિપ્રભાવકૃતા કાલાપેક્ષા- “જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્| ષડહે ષડહે દેયમ્” ઇત્યાદિષુ| યત્તુ સમગર્ભલિઙ્ગત્વેન ગર્ભશઙ્કાનિરાસાર્થં રક્તગુલ્મસ્ય દશમમાસાપેક્ષણં; તન્ન, દશમમાસાદર્વાગપિ પિણ્ડિતસ્પન્દનેન રક્તગુલ્મસ્યાવધારણમ્, તથા દશમમાસાદૂર્ધ્વમપિ ગર્ભાવસ્થાનસ્ય દૃષ્ટત્વેન ગર્ભશઙ્કાનપગમાચ્ચ; વક્ષ્યતિ હિ દશમમાસાદૂર્ધ્વમવસ્થાનં ગર્ભસ્ય- “વૈકારિકમત ઊર્ધ્વમવસ્થાનં” (શા.અ.૪) ઇતિ||૧૩-૧૪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
એષાં તુ ખલુ પઞ્ચાનાં ગુલ્માનાં પ્રાગભિનિર્વૃત્તેરિમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અનન્નાભિલષણમ્, અરોચકાવિપાકૌ, અગ્નિવૈષમ્યં, વિદાહો ભુક્તસ્ય, પાકકાલે ચાયુક્ત્યા છર્દ્યુદ્ગારૌ, વાતમૂત્રપુરીષવેગાનાં ચાપ્રાદુર્ભાવઃ, પ્રાદુર્ભૂતાનાં ચાપ્રવૃત્તિરીષદાગમનં વા, વાતશૂલાટોપાન્ત્રકૂજનાપરિહર્ષણાતિવૃત્તપુરીષતાઃ, અબુભુક્ષા, દૌર્બલ્યં, સૌહિત્યસ્ય ચાસહત્વમિતિ||૧૫||
View original
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
તદ્યથેત્યાદિના પૂર્વરૂપાણ્યાહ| અયુક્ત્યેતિ છર્દ્યુદ્ગારકારણમન્તરેણ વ્યાધિપ્રભાવાદેવેત્યર્થઃ| અતિવૃત્તપુરીષતા ઉદાવર્તઃ||૧૫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
સર્વેષ્વપિ ખલ્વેતેષુ ગુલ્મેષુ ન કશ્ચિદ્વાતાદૃતે સમ્ભવતિ ગુલ્મઃ|
તેષાં સાન્નિપાતિકમસાધ્યં જ્ઞાત્વા નૈવોપક્રમેત, એકદોષજે તુ યથાસ્વમારમ્ભં પ્રણયેત્, સંસૃષ્ટાંસ્તુ સાધારણેન કર્મણોપચરેત્|
યચ્ચાન્યદપ્યવિરુદ્ધં મન્યેત તદપ્યવચારયેદ્વિભજ્ય ગુરુલાઘવમુપદ્રવાણાં, ગુરૂનુપદ્રવાંસ્ત્વરમાણશ્ચિકિત્સેજ્જઘન્યમિતરાન્|
ત્વરમાણસ્તુ વિશેષમનુપલભમાનો ગુલ્મેષ્વાત્યયિકે કર્મણિ વાતચિકિત્સિતં પ્રણયેત્, સ્નેહસ્વેદૌ વાતહરૌ સ્નેહોપસંહિતં ચ મૃદુ વિરેચનં બસ્તીંશ્ચ; અમ્લલવણમધુરાંશ્ચ રસાન્ યુક્ત્યાઽવચારયેત્|
મારુતે હ્યુપશાન્તે સ્વલ્પેનાપિ પ્રયત્નેન શક્યોઽન્યોઽપિ દોષો નિયન્તું ગુલ્મેષ્વિતિ||૧૬||
ભવતિ ચાત્ર- ગુલ્મિનામનિલશાન્તિરુપાયૈઃ સર્વશો વિધિવદાચરિતવ્યા|
મારુતે હ્યવજિતેઽન્યમુદીર્ણં દોષમલ્પમપિ કર્મ નિહન્યાત્||૧૭||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः|
तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्|
यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्|
त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्|
मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६||
भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या|
मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
પિત્તાદિકૃતેષ્વપિ તુ ગુલ્મેષુ સમ્પ્રાપ્તિસિદ્ધસ્ય વાતસ્ય પ્રાધાન્યમાહ- સર્વેષ્વપીત્યાદિ| સાધારણેનેતિ સંસૃષ્ટોભયદોષપ્રત્યનીકેન| યચ્ચાન્યદપીતિ સંસર્ગે એકદોષોપશમકમપિ| અવિરુદ્ધમિતિ ઉપદ્રવાણાં ગુરૂણામવિરુદ્ધમ્| વિભજ્યેતિ ગુરુલાઘવં વિભજ્ય| તેનૈકદોષપ્રશમનમપિ તદેવ કર્તવ્યં યદ્ગુરૂપદ્રવપ્રશમનં ભવતીતિ ભાવઃ| એતદેવાહ- ગુરૂનિત્યાદિ| સર્વગુલ્માનાં વાતમૂલત્વેન વાતનિરપેક્ષચિકિત્સાવિશેષાનુપલમ્ભે વાતચિકિત્સૈવ ત્વરયા કર્તવ્યેત્યાહ- ત્વરમાણસ્ત્વિત્યાદિ| આત્યયિકે કર્મણિ ‘ક્રિયમાણે’ ઇતિ શેષઃ| અલ્પમપીતિ કર્મવિશેષણમ્||૧૬-૧૭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા નિમિત્તં રૂપાણિ પૂર્વરૂપમથાપિ ચ|
દિષ્ટં નિદાને ગુલ્માનામેકદેશશ્ચ કર્મણામ્||૧૮||
View original
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च|
दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
સઙ્ગ્રહે એકદેશશ્ચ કર્મણામિતિ ચિકિત્સિતાનામ્||૧૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને ગુલ્મનિદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને ગુલ્મનિદાનં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||