Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਇਹ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਃ, ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮੋ, ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ||੩||
View original
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
ਦਕ੍ਸਾਧ੍ਵਰੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਨੁ ਗੁਲ੍ਮ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਨੁ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਹ ਪਞ੍ਚੇਤਿਵਚਨਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਧਿਕਾਨ੍ ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ ਸੂਚਯਤਿ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦੌਸਧਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ| ਨਿਚਯਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ, ਤਤ੍ਕਤੋ ਗੁਲ੍ਮੋ ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ| ਇਹ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਾਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਮੇਲਕਾਦੇਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਗੁਲ੍ਮਾਃ ਸਾਧ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਨ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਵਾਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮਕ੍ਰਿਯਾਮੇਲਕੇਨ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਵਾਤਾਦਿਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ; ਤੇਨ, ਅਤਿਰਿਕ੍ਤਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਯੋਗਾਨ੍ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ ਪਥਗੁਕ੍ਤਃ| ਏਤਦੇਵ ਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਸਾਧ੍ਯਜ੍ਵਰਾਦਿਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਨਿਚਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਤਃ; ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਹਿ ਅਸਾਧ੍ਯਰੂਪਸ਼੍ਚਾਯਂ ਨਿਚਯਃ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਥਮਿਹ ਭਗਵਨ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਭਿਜਾਨੀਮਹੇ; ਨਹ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਦ੍ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਵਿਦਪਿ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤੀਤਿ||੪||
ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗਵੇਦਨੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਤਤ੍ਤੁ ਖਲੁ ਗੁਲ੍ਮੇਸੂਚ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧ||੫||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४||
तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
ਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦੌ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾ ਵੇਦਨਾ ਪਥਗੁਚ੍ਯਤੇ, ਗੁਲ੍ਮਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇਸੁ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਧਾਨਵਿਕਾਰੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵੇਦਨਯੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸਾਵਧਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤ੍ਵਿਹਾਕਥਨਂ ਗੁਲ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਾਗਮਕਤ੍ਵੇਨੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਗੁਲ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚੇਹਾਧਿਕਤਂ; ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾ ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵ ਏਵੋਕ੍ਤੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਬਲਕਾਲਭਿਨ੍ਨਾ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤਿਕਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਂ ਗਮਯਤ੍ਯਪਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਗਹੀਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸਾ ਨਾਦ੍ਰਿਯਤੇ| ਦਿਵਸਾਨ੍ਤਜਰਣਾਨ੍ਤਾਦਿਬਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਵਾਤਾਦੇਰ੍ਲਿਙ੍ਗਮਧ੍ਯ ਏਵ ਪਠ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ; ਤੇਨ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਤਤ੍ ਸੁਸ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਥਗ੍ਵਾਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮਗਮਕਂ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨ ਪਠਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਲਿਙ੍ਗਾਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਰੂਪਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਵਿਸ਼ੇਸਲਿਙ੍ਗਕਥਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਮੇਵ; ਤੇਨ, ਵਾਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਗਮਕਨਿਦਾਨਾਦਿਮਧ੍ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪਾਠੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵ; ਕਿਂਵਾ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਰੋਗਾਨ੍ਤਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤੋਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੪-੫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ਯਦਾ ਪੁਰੁਸੋ ਵਾਤਲੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜ੍ਵਰਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਤੀਸਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਕਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਵਾਤਲਮਾਹਾਰਮਾਹਰਤਿ, ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ , ਅਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵੇ ਵਾ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਪਿਬਤਿ, ਅਨੁਦੀਰ੍ਣਾਂ ਵਾ ਛਰ੍ਦਿਮੁਦੀਰਯਤਿ, ਉਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਾਨ੍ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ, ਅਤ੍ਯਸ਼ਿਤੋ ਵਾ ਪਿਬਤਿ ਨਵੋਦਕਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਿਣਾ ਵਾ ਯਾਨੇਨ ਯਾਤਿ, ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਮਦ੍ਯਸ਼ੋਕਰੁਚਿਰ੍ਵਾ, ਅਭਿਘਾਤਮਚ੍ਛਤਿ ਵਾ, ਵਿਸਮਾਸਨਸ਼ਯਨਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸੇਵੀ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਂਵਿਧਂ ਵਿਸਮਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤਮਾਰਭਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਪਚਾਰਾਦ੍ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੬||
View original
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
ਵਾਤਲੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਾਦੇਰਪਿ ਯਥੋਕ੍ਤਮਾਚਰਤੋ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੋ ਭਵਤਿ, ਵਾਤਲਸ੍ਯ ਤ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸ਼ੀਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਰੁਚਿਰ੍ਵਾ ‘ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਵ੍ਯਵਾਯਾਦਿਰੁਚ੍ਯਾ ਵ੍ਯਵਾਯਾਦ੍ਯਾਚਰਣਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ||੬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਠਿਨੀਭੂਤਮਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਪਿਣ੍ਡਿਤੋਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰੋਤਿ ਹਦਿ ਬਸ੍ਤੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ; ਸ ਸ਼ੂਲਮੁਪਜਨਯਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ਼੍ਚਾਨੇਕਵਿਧਾਨ੍, ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ਼੍ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਸ ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ‘ਗੁਲ੍ਮ’ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ; ਸ ਮੁਹੁਰਾਧਮਤਿ , ਮੁਹੁਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਅਨਿਯਤਵਿਪੁਲਾਣੁਵੇਦਨਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਚਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ, ਮੁਹੁਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਵਾਙ੍ਗੇਸੁ, ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਾਯਾਮਸਙ੍ਕੋਚਸੁਪ੍ਤਿਹਰ੍ਸਪ੍ਰਲਯੋਦਯਬਹੁਲਃ; ਤਦਾਤੁਰਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਸ਼ਙ੍ਕੁਨੇਵ ਚਾਭਿਸਂਵਿਦ੍ਧਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਅਪਿ ਚ ਦਿਵਸਾਨ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰ੍ਯਤੇ , ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਚਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯਮ੍, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੋਪਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਹਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਮਾਣਿ ਵੇਦਨਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ; ਪ੍ਲੀਹਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਵਿਪਾਕੋਦਾਵਰ੍ਤਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੂਲਬ੍ਰਧ੍ਨਰੋਗਾਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ; ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਪਰੁਸਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਃ||੭||
View original
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਠਿਨੀਭੂਤਮਿਤਿ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯੇਣ ਤਥੋਕ੍ਤਜ੍ਵਰਕਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਹੇਤੁਕਤਾਚ੍ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਕਠਿਨਤ੍ਵਮੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਆਪ੍ਲੁਤ੍ਯੇਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ, ਕੋਸ੍ਠਮੇਵ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍- “ਆਪ੍ਲੁਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨੇਹ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਸ੍ਯ ਕੇਵਲਮ੍” (ਇਂ. ਅ. ੧੦) ਇਤਿ; ਆਪ੍ਲੁਤਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਾ ਤੁ ‘ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਠਿਨੀਭੂਤ’ ਇਤਿ ਪਾਠਸ੍ਤਦਾ ਵਾਤਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਕਠਿਨਤ੍ਵਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕੋਪੇਣ ਘਨਤ੍ਵਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਇਤਿ ਕੁਣ੍ਡਲੀਭੂਤਃ| ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਪਿਣ੍ਡਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਾਂਸਾਦ੍ਯੁਤ੍ਤੁਣ੍ਡਨੇਨ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਪਿ ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਮਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਨੇਕਵਿਧਾਨਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ਼੍ਚਾਨੇਕਵਿਧਾਨਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਵਤ੍ਤਸ੍ਥੂਲਾਦਿਭੇਦੇਨ ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ‘ਗੁਲ੍ਮ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਲਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮਸਾਦਸ਼੍ਯਨਿਬਨ੍ਧਨਾਂ ਗੁਲ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਆਧਮਤਿ ਵਿਸ੍ਤਾਰੀਭਵਤਿ| ਅਨਿਯਤਵਿਪੁਲਾਣੁਵੇਦਨ ਇਤਿ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਪੁਲਵੇਦਨਃ ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਵੇਦਨਸ਼੍ਚਾਨਿਯਮੇਨ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਚਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਰਿਤਿ| ਆਯਾਮਃ ਵਿਸ੍ਤਰਣਂ, ਹਰ੍ਸਃ ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ, ਪ੍ਰਲਯਃ ਨਾਸ਼ਃ, ਉਦਯਃ ਜਨ੍ਮ; ਸ੍ਫੁਰਣਾਦੀਨਾਂ ਜਨ੍ਮਨਾਸ਼ੌ ਬਹੁਧਾ ਭਵਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਚਲਤ੍ਵਮੇਵ ਵਾਯੋਰ੍ਹੇਤੁਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਹਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਮਾਣੀਤਿ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਮੇਨ, ਸ੍ਫੁਰਣਾਦੌ ਤੁ ਹਰ੍ਸੋ ਵਿਨਾਪਿ ਵੇਦਨਾਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੭||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਤਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਦ੍ਯਹਰਿਤਕਫਲਾਮ੍ਲਾਨਾਂ ਵਿਦਾਹਿਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਕਧਾਨ੍ਯਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮੁਪਯੋਗਾਦਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨੁਗਤੇ ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਵਮਨਮਤਿਵੇਲਂ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਵਾਤਾਤਪੌ ਚਾਤਿਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਹ ਮਾਰੁਤੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੮||
ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤ ਆਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਾਨੇਵ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ, ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵੇਨਂ ਵਿਦਹਤਿ ਕੁਕ੍ਸੌ ਹਦ੍ਯੁਰਸਿ ਕਣ੍ਠੇ ਚ; ਸ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸਧੂਮਮਿਵੋਦ੍ਗਾਰਮੁਦ੍ਗਿਰਤ੍ਯਮ੍ਲਾਨ੍ਵਿਤਂ, ਗੁਲ੍ਮਾਵਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਦਹ੍ਯਤੇ ਦੂਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਊਸ੍ਮਾਯਤੇ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹੋਲ੍ਪਰੋਮਾਞ੍ਚਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਦਵਥੁਪਿਪਾਸਾਗਲਤਾਲੁਮੁਖਸ਼ੋਸਪ੍ਰਮੋਹਵਿਡ੍ਭੇਦਾਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ; ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯੁਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਃ||੯||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८||
तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨੁਗਤੇ ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਇਤਿ ਰੂਕ੍ਸਣਹੇਤੁਭੀ ਰੂਕ੍ਸੀਕਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨੁਗਤੇ ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਸਤਿ ਵਮਨਂ ਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯੇਤਿਵਚਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਕਫਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਚ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ” (ਵਿ.ਅ.੨) ਇਤਿ; ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਰਪਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਭਵਤਿ, ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿ ਕਤਂ, ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਬਸ੍ਤਿਰਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਤਥਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮ ਏਵ ‘ਹਦਿ ਬਸ੍ਤੌ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਤਮ੍| ਦਾਹਦੂਯਨਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾ ਅਸਕਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ| ਦਵਥੁਃ ‘ਧਕ੍ਧਕ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਕਥ੍ਯਤੇ||੮-੯||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨਾਦਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤਾਸ਼ਨਾਤ੍ ਪਿਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੀਰਤਿਲਮਾਸਗੁਡਵਿਕਤਿਸੇਵਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਕਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨਾਦ੍ਧਰਿਤਕਾਤਿਪ੍ਰਣਨਯਾਦਾਨੂਪੌਦਕਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਂਸਾਤਿਭਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਬੁਭੁਕ੍ਸਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਗਾਢਮੁਦਪਾਨਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਣਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਹ ਮਾਰੁਤੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੧੦||
ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤ ਆਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਾਨੇਵ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਹਰ੍ਸਹਦ੍ਰੋਗਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਨੁਪਜਨਯਤਿ, ਅਪਿ ਚ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰਵਕਾਠਿਨ੍ਯਾਵਗਾਢਸੁਪ੍ਤਤਾਃ, ਤਥਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਨ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਣਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ, ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇਸੂਪਜਨਯਤਿ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮਃ||੧੧||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०||
तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮੇ ਅਬੁਭੁਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤਿ ਅਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਸ੍ਯ; ‘ਅਤਿਸੁਹਿਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਵਾ ਪਾਠਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ, ਤਥਾਪਿ ਕਫਗੁਲ੍ਮ ਏਵ ਰੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਅਜਨਿਤਦੋਸਤ੍ਰਯੇਣ ਜਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੦-੧੧||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ਤ੍ਰਿਦੋਸਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਗੁਲ੍ਮਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ|
ਸ ਵਿਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯੋ ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ||੧੨||
View original
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः|
स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
ਵਿਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵਾਤਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਹ ਚ ਵਿਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ, ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਰਿਦੋਸਜ੍ਵਰਾਦੌ ਵਾਤਾਦਿਵਿਰੁਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਂ ਸਦਪਿ ਨਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਪਾਦਯਤਿ||੧੨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਗਰ੍ਭਕੋਸ੍ਠਾਰ੍ਤਵਾਗਮਨਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍|
ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਤਤਮੁਪਚਾਰਾਨੁਰੋਧਾਦ੍ਵਾ ਵੇਗਾਨੁਦੀਰ੍ਣਾਨੁਪਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾ ਆਮਗਰ੍ਭੇ ਵਾਪ੍ਯਚਿਰਪਤਿਤੇਥਵਾਪ੍ਯਚਿਰਪ੍ਰਜਾਤਾਯਾ ਤੌ ਵਾ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਾਯਾਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੧੩||
ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਯੋਨਿਮੁਖਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਤਵਮੁਪਰੁਣਦ੍ਧਿ, ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਤਦਾਰ੍ਤਵਮੁਪਰੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਕੁਕ੍ਸਿਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ|
ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਲਕਾਸਾਤੀਸਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਫਪ੍ਰਸੇਕਾਃ ਸਮੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਤਨਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮ੍, ਓਸ੍ਠਯੋਃ ਸ੍ਤਨਮਣ੍ਡਲਯੋਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮ੍, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗ੍ਲਾਨਿਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸੋਃ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ, ਦੋਹਦਃ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚ ਪਾਦਯੋਃ, ਈਸਚ੍ਚੋਦ੍ਗਮੋ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਃ, ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਟਾਲਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਿ ਚ ਯੋਨ੍ਯਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ, ਕੇਵਲਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਤਾਮਗਰ੍ਭਾਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮੂਢਾਃ||੧੪||
View original
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्|
पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३||
स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति|
तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵੇਤਿ ਵਚਨਾਦੇਵ ਨ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤਿ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਨ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਤਿ ਵਚਨਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਮ੍| ਗਰ੍ਭਾਰ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਗਰ੍ਭਕੋਸ੍ਠਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਰ੍ਭਕੋਸ੍ਠੇ ਯ ਆਰ੍ਤਵਸ੍ਯਾਗਮਨਰੂਪੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਕਾਰਣਂ, ਸ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਭਵਤਿ; ਤੇਨੈਵਂਰੂਪ ਆਰ੍ਤਵਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਜਨ੍ਯਃ ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਨ ਭਵਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਿਜਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਪਿ ਭਵਤਿ; ਤਥਾਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ- “ਕਫੋ ਵਾਤੇ ਜਿਤਪ੍ਰਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮੇਵ ਚ| ਯਦਿ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾ ‘ਗੁਲ੍ਮੋਪਕੁਸ਼ਵੀਸਰ੍ਪ’ (ਸੂ.ਅ.੨੪) ਇਤ੍ਯਾਦਯੋ ‘ਰਕ੍ਤਜਾ ਗਦਾਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਰਯਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇ, ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵੇਗਂ ਵਿਧਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਅਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਮ੍ ਅਜ੍ਞਾਨਂ; ਤੇਨ, ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨ ਮਹਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੇਗਂ ਵਿਧਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਉਪਚਾਰਾਨੁਰੋਧਾਦਿਤਿ ਭਰ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯੁਪਚਾਰਪਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਯੋਨਿਮੁਖਮਿਤਿ ਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯਦ੍ਵਾਰਮ੍| ਸ੍ਤਨਯੋਃ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮਿਤਿ ਰੋਗਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਆਰ੍ਤਵਰੋਧਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਯਂ ਪ੍ਰਭਾਵੋ ਯਤ੍ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਨ, ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ- “ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਹ੍ਯਾਪਨ੍ਨਸਤ੍ਤ੍ਵਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਰਸਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਪੁਸ੍ਟਯੇ, ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਯ, ਗਰ੍ਭਾਭਿਵਦ੍ਧਯੇ ਚ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੬) ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ “ਗਰ੍ਭ ਏਵ ਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਭਵਤਿ” ਤਨ੍ਨਿਰਸ੍ਤਂ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਦੋਹਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਨਾਰ੍ਯਾ ਉਚ੍ਚਾਵਚਭਾਵਤਸ੍ਣਾਯੋਗੋ ਦੋਹਦਾਭਿਧਾਨੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾ- “ਦੋਹਦਿਨੀ ਵਾ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਰੀ ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮਿਨੀ” ਇਤਿ| ਨ ਤ੍ਵਿਹ ਦ੍ਵੈਹਦ੍ਯਕਤੋ ਦੋਹਦੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਸ ਹਿ ਗਰ੍ਭਹਦਯਸ੍ਯ ਮਾਤਹਦਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭਵਤਿ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਮਾਤਜਂ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਹਦਯਂ, ਤਦਸ੍ਯ ਮਾਤਹਦਯੇਨ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਭਵਤਿ ਰਸਵਾਹਿਨੀਭਿਃ ਸਂਵਾਹਿਨੀਭਿਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਯੋਸ੍ਤਾਭਿਰ੍ਭਕ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੪) ਇਤਿ; ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮੇ ਚ ਚੇਤਨਾ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਨੈਵਂਰੂਪਮਿਹ ਦ੍ਵੈਹਦ੍ਯਂ ਦੋਹਦਮ੍| ਤੇਨ ਗਰ੍ਭਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਭ੍ਯਵਹਾਰੇਚ੍ਛਾਦਿਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਹਦਂ ਤਸ੍ਯਾ ਭਵਤਿ, ਅਸਤ੍ਯਪਿ ਵਿਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਯਥਾ ਸ਼ਙ੍ਕਾਵਿਸਾਦ੍ਵਿਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਸ਼ਙ੍ਕਾਵਿਸੇਣੋਪਹਤਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਸਲਕ੍ਸਣਮ੍” ਇਤਿ| ਆਟਾਲਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਤਤ੍ਵਂ; ਯੋਨਿਵਿਸ੍ਤਾਰੇਣ ਚ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾ ਅਪਿ ਵਿਸ੍ਤਰਣਂ ਵਿਤਨ੍ਯਮਾਨਚਰ੍ਮਰੋਮ੍ਣਾ ਚੈਵੋਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਕੇਵਲਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ ਇਤਿ ਨੈਕਦੇਸ਼ੇਨ; ਗਰ੍ਭੋ ਹ੍ਯੇਕਦੇਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਤੇਨੈਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕਾਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਕਮ੍| ਨਨੁ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ- “ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਃ” ਇਤਿ, ਤਥਾ “ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ” (ਚਿ.ਅ.੫) ਇਤਿ; ਤਦਨੁਪਪਨ੍ਨਂ, ਯਤੋ ਗਰ੍ਭਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਵਿਦ੍ਯਤ ਏਵ; ਤਥਾ ਨਵਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤਾਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍, ਇਹ ਚ ਕਥਂ ਕਾਲਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਤਾਵਦ੍ਭੂਰਿਗਰ੍ਭਸਮਲਿਙ੍ਗਤਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੋਕ੍ਤਂ; ਕਿਂਵਾ, ਸਮਸ੍ਯਾਵੈਕਾਰਿਕਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਾਸਿਕਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਃ, ਤੇਨ ਵੈਕਾਰਿਕਸੁਪ੍ਤਨਾਗੋਦਰਾਦੇਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਨੇਹ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਦਸ਼ਮਮਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚੇਹ ਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, ਦਸ਼ਮਮਾਸ ਏਵਾਯਂ ਸ਼ਿਥਿਲੀਭੂਤਃ ਸਨ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਃ| ਦਸ੍ਟਾ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ ਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਾ- “ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਸਡਹੇ ਸਡਹੇ ਦੇਯਮ੍” ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁ| ਯਤ੍ਤੁ ਸਮਗਰ੍ਭਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮਮਾਸਾਪੇਕ੍ਸਣਂ; ਤਨ੍ਨ, ਦਸ਼ਮਮਾਸਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ੍ਪਨ੍ਦਨੇਨ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯਾਵਧਾਰਣਮ੍, ਤਥਾ ਦਸ਼ਮਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਗਰ੍ਭਾਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨ ਗਰ੍ਭਸ਼ਙ੍ਕਾਨਪਗਮਾਚ੍ਚ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਦਸ਼ਮਮਾਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਵਸ੍ਥਾਨਂ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ- “ਵੈਕਾਰਿਕਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਵਸ੍ਥਾਨਂ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੪) ਇਤਿ||੧੩-੧੪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ਏਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੇਰਿਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਸਣਮ੍, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ, ਅਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਵਿਦਾਹੋ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਪਾਕਕਾਲੇ ਚਾਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਛਰ੍ਦ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੌ, ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ, ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੀਸਦਾਗਮਨਂ ਵਾ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਪਰਿਹਰ੍ਸਣਾਤਿਵਤ੍ਤਪੁਰੀਸਤਾਃ, ਅਬੁਭੁਕ੍ਸਾ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਸੌਹਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਸਹਤ੍ਵਮਿਤਿ||੧੫||
View original
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ| ਅਯੁਕ੍ਤ੍ਯੇਤਿ ਛਰ੍ਦ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਕਾਰਣਮਨ੍ਤਰੇਣ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਭਾਵਾਦੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਵਤ੍ਤਪੁਰੀਸਤਾ ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ||੧੫||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾਤਾਦਤੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਗੁਲ੍ਮਃ|
ਤੇਸਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਸਾਧ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨੈਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤ, ਏਕਦੋਸਜੇ ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਰਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍, ਸਂਸਸ੍ਟਾਂਸ੍ਤੁ ਸਾਧਾਰਣੇਨ ਕਰ੍ਮਣੋਪਚਰੇਤ੍|
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਦਪ੍ਯਵਚਾਰਯੇਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮੁਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ, ਗੁਰੂਨੁਪਦ੍ਰਵਾਂਸ੍ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਜ੍ਜਘਨ੍ਯਮਿਤਰਾਨ੍|
ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਮਨੁਪਲਭਮਾਨੋ ਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਵਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਵਾਤਹਰੌ ਸ੍ਨੇਹੋਪਸਂਹਿਤਂ ਚ ਮਦੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਬਸ੍ਤੀਂਸ਼੍ਚ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਂਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਚਾਰਯੇਤ੍|
ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋਨ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸੋ ਨਿਯਨ੍ਤੁਂ ਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤਿ||੧੬||
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਧਿਵਦਾਚਰਿਤਵ੍ਯਾ|
ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯਵਜਿਤੇਨ੍ਯਮੁਦੀਰ੍ਣਂ ਦੋਸਮਲ੍ਪਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍||੧੭||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः|
तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्|
यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्|
त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्|
मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६||
भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या|
मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਤੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਧਾਰਣੇਨੇਤਿ ਸਂਸਸ੍ਟੋਭਯਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ| ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪੀਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਏਕਦੋਸੋਪਸ਼ਮਕਮਪਿ| ਅਵਿਰੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਉਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਗੁਰੂਣਾਮਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਵਿਭਜ੍ਯੇਤਿ ਗੁਰੁਲਾਘਵਂ ਵਿਭਜ੍ਯ| ਤੇਨੈਕਦੋਸਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਪਿ ਤਦੇਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਯਦ੍ਗੁਰੂਪਦ੍ਰਵਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਏਤਦੇਵਾਹ- ਗੁਰੂਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਾਤਮੂਲਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਨਿਰਪੇਕ੍ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਲਮ੍ਭੇ ਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸੈਵ ਤ੍ਵਰਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ‘ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਲ੍ਪਮਪੀਤਿ ਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍||੧੬-੧੭||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਰੂਪਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਥਾਪਿ ਚ|
ਦਿਸ੍ਟਂ ਨਿਦਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੧੮||
View original
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च|
दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਏਕਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਮ੍||੧੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||