Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨|| ਇਹ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਃ, ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮੋ, ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ, ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ||੩||
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ਏਵਂਵਾਦਿਨਂ ਭਗਵਨ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇਯਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ ਉਵਾਚ- ਕਥਮਿਹ ਭਗਵਨ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਭਿਜਾਨੀਮਹੇ; ਨਹ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਵਿਦ੍ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਵਿਦਪਿ ਭਿਸਕ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤੀਤਿ||੪|| ਤਮੁਵਾਚ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ- ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਪੂਰ੍ਵਰੂਪਲਿਙ੍ਗਵੇਦਨੋਪਸ਼ਯਵਿਸ਼ੇਸੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਤਤ੍ਤੁ ਖਲੁ ਗੁਲ੍ਮੇਸੂਚ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧ||੫||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४|| तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ਯਦਾ ਪੁਰੁਸੋ ਵਾਤਲੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਜ੍ਵਰਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਤੀਸਾਰਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਕਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਵਾਤਲਮਾਹਾਰਮਾਹਰਤਿ, ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ , ਅਸ੍ਨੇਹਪੂਰ੍ਵੇ ਵਾ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਪਿਬਤਿ, ਅਨੁਦੀਰ੍ਣਾਂ ਵਾ ਛਰ੍ਦਿਮੁਦੀਰਯਤਿ, ਉਦੀਰ੍ਣਾਨ੍ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਾਨ੍ਨਿਰੁਣਦ੍ਧਿ, ਅਤ੍ਯਸ਼ਿਤੋ ਵਾ ਪਿਬਤਿ ਨਵੋਦਕਮਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਤਿਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਿਣਾ ਵਾ ਯਾਨੇਨ ਯਾਤਿ, ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਮਦ੍ਯਸ਼ੋਕਰੁਚਿਰ੍ਵਾ, ਅਭਿਘਾਤਮਚ੍ਛਤਿ ਵਾ, ਵਿਸਮਾਸਨਸ਼ਯਨਸ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਸੇਵੀ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੇਵਂਵਿਧਂ ਵਿਸਮਮਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਾਯਾਮਜਾਤਮਾਰਭਤੇ, ਤਸ੍ਯਾਪਚਾਰਾਦ੍ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੬||
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮਹਾਸ੍ਰੋਤੋਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਠਿਨੀਭੂਤਮਾਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਪਿਣ੍ਡਿਤੋਵਸ੍ਥਾਨਂ ਕਰੋਤਿ ਹਦਿ ਬਸ੍ਤੌ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ; ਸ ਸ਼ੂਲਮੁਪਜਨਯਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਂਸ਼੍ਚਾਨੇਕਵਿਧਾਨ੍, ਪਿਣ੍ਡਿਤਸ਼੍ਚਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਸ ਪਿਣ੍ਡਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ ‘ਗੁਲ੍ਮ’ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ; ਸ ਮੁਹੁਰਾਧਮਤਿ , ਮੁਹੁਰਲ੍ਪਤ੍ਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ; ਅਨਿਯਤਵਿਪੁਲਾਣੁਵੇਦਨਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਚਲਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ, ਮੁਹੁਃ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸਮ੍ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਵਾਙ੍ਗੇਸੁ, ਤੋਦਭੇਦਸ੍ਫੁਰਣਾਯਾਮਸਙ੍ਕੋਚਸੁਪ੍ਤਿਹਰ੍ਸਪ੍ਰਲਯੋਦਯਬਹੁਲਃ; ਤਦਾਤੁਰਃ ਸੂਚ੍ਯੇਵ ਸ਼ਙ੍ਕੁਨੇਵ ਚਾਭਿਸਂਵਿਦ੍ਧਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਅਪਿ ਚ ਦਿਵਸਾਨ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰ੍ਯਤੇ , ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਚਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯਮ੍, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ਼੍ਚੋਪਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਹਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਰੋਮਾਣਿ ਵੇਦਨਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇ; ਪ੍ਲੀਹਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਵਿਪਾਕੋਦਾਵਰ੍ਤਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਮਨ੍ਯਾਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖਸ਼ੂਲਬ੍ਰਧ੍ਨਰੋਗਾਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ; ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਪਰੁਸਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਃ||੭||
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ੁਕ੍ਤਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਮਦ੍ਯਹਰਿਤਕਫਲਾਮ੍ਲਾਨਾਂ ਵਿਦਾਹਿਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਕਧਾਨ੍ਯਮਾਂਸਾਦੀਨਾਮੁਪਯੋਗਾਦਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦ੍ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਨੁਗਤੇ ਚਾਮਾਸ਼ਯੇ ਵਮਨਮਤਿਵੇਲਂ ਸਨ੍ਧਾਰਣਂ ਵਾਤਾਤਪੌ ਚਾਤਿਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਹ ਮਾਰੁਤੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੮|| ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤ ਆਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਾਨੇਵ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ, ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ; ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵੇਨਂ ਵਿਦਹਤਿ ਕੁਕ੍ਸੌ ਹਦ੍ਯੁਰਸਿ ਕਣ੍ਠੇ ਚ; ਸ ਵਿਦਹ੍ਯਮਾਨਃ ਸਧੂਮਮਿਵੋਦ੍ਗਾਰਮੁਦ੍ਗਿਰਤ੍ਯਮ੍ਲਾਨ੍ਵਿਤਂ, ਗੁਲ੍ਮਾਵਕਾਸ਼ਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਦਹ੍ਯਤੇ ਦੂਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤੇ ਊਸ੍ਮਾਯਤੇ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ ਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲ ਇਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹੋਲ੍ਪਰੋਮਾਞ੍ਚਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਜ੍ਵਰਭ੍ਰਮਦਵਥੁਪਿਪਾਸਾਗਲਤਾਲੁਮੁਖਸ਼ੋਸਪ੍ਰਮੋਹਵਿਡ੍ਭੇਦਾਸ਼੍ਚੈਨਮੁਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤਿ; ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ; ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨ੍ਯੁਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਃ||੯||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८|| तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
ਤੈਰੇਵ ਤੁ ਕਰ੍ਸ਼ਨੈਃ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨਾਦਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਮਧੁਰਸ਼ੀਤਾਸ਼ਨਾਤ੍ ਪਿਸ੍ਟੇਕ੍ਸੁਕ੍ਸੀਰਤਿਲਮਾਸਗੁਡਵਿਕਤਿਸੇਵਨਾਨ੍ਮਨ੍ਦਕਮਦ੍ਯਾਤਿਪਾਨਾਦ੍ਧਰਿਤਕਾਤਿਪ੍ਰਣਨਯਾਦਾਨੂਪੌਦਕਗ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਂਸਾਤਿਭਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਬੁਭੁਕ੍ਸਸ੍ਯ ਚਾਤਿਪ੍ਰਗਾਢਮੁਦਪਾਨਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਣਾਦ੍ਵਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਹ ਮਾਰੁਤੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੧੦|| ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਮਾਰੁਤ ਆਮਾਸ਼ਯੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯ ਤਾਨੇਵ ਵੇਦਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨੁਪਜਨਯਤਿ ਯ ਉਕ੍ਤਾ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਹਰ੍ਸਹਦ੍ਰੋਗਚ੍ਛਰ੍ਦਿਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੌਰਵਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਾਨੁਪਜਨਯਤਿ, ਅਪਿ ਚ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰਵਕਾਠਿਨ੍ਯਾਵਗਾਢਸੁਪ੍ਤਤਾਃ, ਤਥਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਨ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਣਂ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ, ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਙ੍ਨਖਨਯਨਵਦਨਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸੇਸੂਪਜਨਯਤਿ, ਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚਾਸ੍ਯ ਨੋਪਸ਼ੇਰਤੇ, ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤ ਇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮਃ||੧੧||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०|| तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
ਤ੍ਰਿਦੋਸਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਂ ਗੁਲ੍ਮਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ| ਸ ਵਿਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੋਪਕ੍ਰਮਤ੍ਵਾਦਸਾਧ੍ਯੋ ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਃ||੧੨||
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः| स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ਸ਼ੋਣਿਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਭਵਤਿ ਨ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਗਰ੍ਭਕੋਸ੍ਠਾਰ੍ਤਵਾਗਮਨਵੈਸ਼ੇਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਤਤਮੁਪਚਾਰਾਨੁਰੋਧਾਦ੍ਵਾ ਵੇਗਾਨੁਦੀਰ੍ਣਾਨੁਪਰੁਨ੍ਧਤ੍ਯਾ ਆਮਗਰ੍ਭੇ ਵਾਪ੍ਯਚਿਰਪਤਿਤੇਥਵਾਪ੍ਯਚਿਰਪ੍ਰਜਾਤਾਯਾ ਤੌ ਵਾ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨ੍ਯਾਸੇਵਮਾਨਾਯਾਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਵਾਤਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ||੧੩|| ਸ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਯੋਨਿਮੁਖਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਤਵਮੁਪਰੁਣਦ੍ਧਿ, ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਤਦਾਰ੍ਤਵਮੁਪਰੁਧ੍ਯਮਾਨਂ ਕੁਕ੍ਸਿਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ੂਲਕਾਸਾਤੀਸਾਰਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਫਪ੍ਰਸੇਕਾਃ ਸਮੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਸ੍ਤਨਯੋਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤਨ੍ਯਮ੍, ਓਸ੍ਠਯੋਃ ਸ੍ਤਨਮਣ੍ਡਲਯੋਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਮ੍, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਗ੍ਲਾਨਿਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸੋਃ, ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਹਲ੍ਲਾਸਃ, ਦੋਹਦਃ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚ ਪਾਦਯੋਃ, ਈਸਚ੍ਚੋਦ੍ਗਮੋ ਰੋਮਰਾਜ੍ਯਾਃ, ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਟਾਲਤ੍ਵਮ੍, ਅਪਿ ਚ ਯੋਨ੍ਯਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ, ਕੇਵਲਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯਾ ਗੁਲ੍ਮਃ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ, ਤਾਮਗਰ੍ਭਾਂ ਗਰ੍ਭਿਣੀਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਮੂਢਾਃ||੧੪||
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्| पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३|| स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति| तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ਏਸਾਂ ਤੁ ਖਲੁ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਗਭਿਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤੇਰਿਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਸਣਮ੍, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕੌ, ਅਗ੍ਨਿਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਵਿਦਾਹੋ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਪਾਕਕਾਲੇ ਚਾਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਛਰ੍ਦ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰੌ, ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਵੇਗਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ, ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੀਸਦਾਗਮਨਂ ਵਾ, ਵਾਤਸ਼ੂਲਾਟੋਪਾਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਾਪਰਿਹਰ੍ਸਣਾਤਿਵਤ੍ਤਪੁਰੀਸਤਾਃ, ਅਬੁਭੁਕ੍ਸਾ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ, ਸੌਹਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਚਾਸਹਤ੍ਵਮਿਤਿ||੧੫||
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਾਤਾਦਤੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਗੁਲ੍ਮਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਸਾਧ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨੈਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤ, ਏਕਦੋਸਜੇ ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਰਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍, ਸਂਸਸ੍ਟਾਂਸ੍ਤੁ ਸਾਧਾਰਣੇਨ ਕਰ੍ਮਣੋਪਚਰੇਤ੍| ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਦਪ੍ਯਵਚਾਰਯੇਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ ਗੁਰੁਲਾਘਵਮੁਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ, ਗੁਰੂਨੁਪਦ੍ਰਵਾਂਸ੍ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਜ੍ਜਘਨ੍ਯਮਿਤਰਾਨ੍| ਤ੍ਵਰਮਾਣਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਮਨੁਪਲਭਮਾਨੋ ਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਵਾਤ੍ਯਯਿਕੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਵਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਵਾਤਹਰੌ ਸ੍ਨੇਹੋਪਸਂਹਿਤਂ ਚ ਮਦੁ ਵਿਰੇਚਨਂ ਬਸ੍ਤੀਂਸ਼੍ਚ; ਅਮ੍ਲਲਵਣਮਧੁਰਾਂਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨ੍ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਵਚਾਰਯੇਤ੍| ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸ਼ਕ੍ਯੋਨ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸੋ ਨਿਯਨ੍ਤੁਂ ਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਵਿਤਿ||੧੬|| ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮਨਿਲਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਵਿਧਿਵਦਾਚਰਿਤਵ੍ਯਾ| ਮਾਰੁਤੇ ਹ੍ਯਵਜਿਤੇਨ੍ਯਮੁਦੀਰ੍ਣਂ ਦੋਸਮਲ੍ਪਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍||੧੭||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः| तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्| यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्| त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्| मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६|| भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या| मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਰੂਪਾਣਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਥਾਪਿ ਚ| ਦਿਸ੍ਟਂ ਨਿਦਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੧੮||
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च| दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਤਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon