Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో గుల్మనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
ఇహ ఖలు పంచ గుల్మా భవంతి; తద్యథా- వాతగుల్మః, పిత్తగుల్మః, శ్లేష్మగుల్మో, నిచయగుల్మః, శోణితగుల్మ ఇతి||3||
View original
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
దక్షాధ్వరోద్ధ్వంసే రక్తపిత్తమను గుల్మ ఉత్పన్న ఇతి రక్తపిత్తమను గుల్మనిదానం| ఇహ పంచేతివచనాచ్చికిత్సితేఽధికాన్ గుల్మాన్ సూచయతి; వక్ష్యతి హి- “వ్యామిశ్రలింగానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేదౌషధకల్పనార్థం” (చి.అ.5) ఇతి| నిచయః సన్నిపాతః, తత్కృతో గుల్మో నిచయగుల్మః| ఇహ ప్రత్యేకవాతాదిగుల్మక్రియామేలకాదేవ ద్వంద్వజగుల్మాః సాధ్యంత ఇతి కృత్వా న పృథగుక్తాః| సన్నిపాతగుల్మస్తు వాతాదిగుల్మక్రియామేలకేన సాధ్యో న భవత్యేవ వాతాదిసంయోగమహిమ్నా; తేన, అతిరిక్తాసాధ్యత్వయోగాన్నిచయగుల్మః పృథగుక్తః| ఏతదేవ గుల్మేఽస్మిన్నసాధ్యత్వం ప్రతిపాదయితుం సన్నిపాతశబ్దం సాధ్యజ్వరాదిసన్నిపాతేఽపి వర్తమానం పరిత్యజ్య నిచయశబ్దః కృతః; అత్యర్థం హి అసాధ్యరూపశ్చాయం నిచయః||1-3||
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- కథమిహ భగవన్ పంచానాం గుల్మానాం విశేషమభిజానీమహే; నహ్యవిశేషవిద్రోగాణామౌషధవిదపి భిషక్ ప్రశమనసమర్థో భవతీతి||4||
తమువాచ భగవానాత్రేయః- సముత్థానపూర్వరూపలింగవేదనోపశయవిశేషేభ్యో విశేషవిజ్ఞానం గుల్మానాం భవత్యన్యేషాం చ రోగాణామగ్నివేశ! తత్తు ఖలు గుల్మేషూచ్యమానం నిబోధ||5||
View original
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४||
तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
సముత్థానేత్యాదౌ లింగాంతర్నివిష్టా వేదనా పృథగుచ్యతే, గుల్మాదిష్వంతర్గతేషు వేదనాప్రధానవికారేషు ప్రాయో వేదనయైవ విశేషావధారణం భవతీతి దర్శయితుం| సంప్రాప్తేస్త్విహాకథనం గుల్మవిశేషాగమకత్వేనైవ బోద్ధవ్యం, గుల్మవిజ్ఞానం చేహాధికృతం; సంఖ్యాదిభేదభిన్నా తు సామాన్యసంప్రాప్తిః సర్వరోగనిదానప్రస్తావ ఏవోక్తేతి భావః| బలకాలభిన్నా తు సంప్రాప్తిర్యద్యపి వాతికత్వాదివిశేషం గమయత్యపి, తథాఽప్యల్పత్వాత్తథా లింగగృహీతత్వాచ్చ సా నాద్రియతే| దివసాంతజరణాంతాదిబలసంప్రాప్తిర్హి వాతాదేర్లింగమధ్య ఏవ పఠ్యతే తత్ర తత్ర; తేన లింగగ్రహణేనైవ తత్ సుస్థం| ప్రాగ్రూపం చ యద్యపి పృథగ్వాతాదిగుల్మగమకం సాక్షాన్న పఠితం, తథాఽపి విశేషలింగావ్యక్తతారూపం విశిష్టం ప్రాగ్రూపం విశేషలింగకథనేనైవోక్తమేవ; తేన, వాతాదిగుల్మవిశేషగమకనిదానాదిమధ్యే పూర్వరూపపాఠో న్యాయ్య ఏవ; కింవా, పూర్వరూపవిశేషోఽప్యత్ర రక్తపిత్తాదిరోగాంతరాపేక్షయా సామాన్యోక్తోఽపి విశేషో జ్ఞేయః||4-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
యదా పురుషో వాతలో విశేషేణ జ్వరవమనవిరేచనాతీసారాణామన్యతమేన కర్శనేన కర్శితో వాతలమాహారమాహరతి, శీతం వా విశేషేణాతిమాత్రం , అస్నేహపూర్వే వా వమనవిరేచనే పిబతి, అనుదీర్ణాం వా ఛర్దిముదీరయతి, ఉదీర్ణాన్ వాతమూత్రపురీషవేగాన్నిరుణద్ధి, అత్యశితో వా పిబతి నవోదకమతిమాత్రం, అతిసంక్షోభిణా వా యానేన యాతి, అతివ్యవాయవ్యాయామమద్యశోకరుచిర్వా, అభిఘాతమృచ్ఛతి వా, విషమాసనశయనస్థానచంక్రమణసేవీ వా భవతి, అన్యద్వా కించిదేవంవిధం విషమమతిమాత్రం వ్యాయామజాతమారభతే, తస్యాపచారాద్వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||6||
View original
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
వాతలో విశేషేణేతి వచనాత్ పిత్తలాదేరపి యథోక్తమాచరతో వాతగుల్మో భవతి, వాతలస్య త్వత్యర్థమితి దర్శయతి| శీతం వా విశేషేణేతి అత్యర్థశీతమిత్యర్థః| అతిమాత్రమితి చ్ఛేదః| అతివ్యవాయవ్యాయామాదిరుచిర్వా ‘భవతి’ ఇతి శేషః; వ్యవాయాదిరుచ్యా వ్యవాయాద్యాచరణం లక్షయతి||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
స ప్రకుపితో వాయుర్మహాస్రోతోఽనుప్రవిశ్య రౌక్ష్యాత్ కఠినీభూతమాప్లుత్య పిండితోఽవస్థానం కరోతి హృది బస్తౌ పార్శ్వయోర్నాభ్యాం వా; స శూలముపజనయతి గ్రంథీంశ్చానేకవిధాన్, పిండితశ్చావతిష్ఠతే, స పిండితత్వాద్ ‘గుల్మ’ ఇత్యభిధీయతే; స ముహురాధమతి , ముహురల్పత్వమాపద్యతే; అనియతవిపులాణువేదనశ్చ భవతి చలత్వాద్వాయోః, ముహుః పిపీలికాసంప్రచార ఇవాంగేషు, తోదభేదస్ఫురణాయామసంకోచసుప్తిహర్షప్రలయోదయబహులః; తదాతురః సూచ్యేవ శంకునేవ చాభిసంవిద్ధమాత్మానం మన్యతే, అపి చ దివసాంతే జ్వర్యతే , శుష్యతి చాస్యాస్యం, ఉచ్ఛ్వాసశ్చోపరుధ్యతే, హృష్యంతి చాస్య రోమాణి వేదనాయాః ప్రాదుర్భావే; ప్లీహాటోపాంత్రకూజనావిపాకోదావర్తాంగమర్దమన్యాశిరఃశంఖశూలబ్రధ్నరోగాశ్చైనముపద్రవంతి; కృష్ణారుణపరుషత్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషశ్చ భవతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాని చోపశేరత ఇతి వాతగుల్మః||7||
View original
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
రౌక్ష్యాత్ కఠినీభూతమితి మహాస్రోతోవిశేషణం; తచ్చ ప్రకుపితస్య వాయో రౌక్ష్యేణ తథోక్తజ్వరకర్శనాదిహేతుకృతాచ్చ రౌక్ష్యాత్ కోష్ఠస్య కఠినత్వముపపన్నం| ఆప్లుత్యేతి వ్యాప్య, కోష్ఠమేవ| అన్యత్రాప్యుక్తం- “ఆప్లుతం మారుతేనేహ శరీరం యస్య కేవలం” (ఇం. అ. 10) ఇతి; ఆప్లుతం వ్యాప్తమిత్యర్థః| యదా తు ‘రౌక్ష్యాత్ కఠినీభూత’ ఇతి పాఠస్తదా వాతవిశేషణం, వాతస్య కఠినత్వమత్యర్థం ప్రకోపేణ ఘనత్వమేవ బోద్ధవ్యం| పిండిత ఇతి కుండలీభూతః| నాభ్యాం వేతి చ్ఛేదః| పిండితశ్చేతి ద్వితీయపిండితశబ్దేన మాంసాద్యుత్తుండనేన గుల్మప్రదేశస్యాపి పిండితత్వముచ్యతే; పూర్వేణ పిండితశబ్దేన తు వాయోః పిండితత్వమితి న పౌనరుక్త్యం| అనేకవిధానితి చ్ఛేదః| గ్రంథీంశ్చానేకవిధానితి దీర్ఘవృత్తస్థూలాదిభేదేన భిన్నాన్| పిండితత్వాద్ ‘గుల్మ’ ఇత్యుచ్యతే ఇత్యనేన లతాదిగుల్మసాదృశ్యనిబంధనాం గుల్మసంజ్ఞాం దర్శయతి| ఆధమతి విస్తారీభవతి| అనియతవిపులాణువేదన ఇతి కదాచిద్విపులవేదనః కదాచిదల్పవేదనశ్చానియమేన భవతి| అత్రైవ హేతుమాహ- చలత్వాద్వాయోరితి| ఆయామః విస్తరణం, హర్షః రోమహర్షః, ప్రలయః నాశః, ఉదయః జన్మ; స్ఫురణాదీనాం జన్మనాశౌ బహుధా భవత ఇత్యర్థః| అత్రాపి చలత్వమేవ వాయోర్హేతుర్బోద్ధవ్యః| హృష్యంతి చాస్య రోమాణీతి వేదనాప్రాదుర్భావే ప్రతినియమేన, స్ఫురణాదౌ తు హర్షో వినాఽపి వేదనామితి జ్ఞేయం||7||
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
తైరేవ తు కర్శనైః కర్శితస్యామ్లలవణకటుకక్షారోష్ణతీక్ష్ణశుక్తవ్యాపన్నమద్యహరితకఫలామ్లానాం విదాహినాం చ శాకధాన్యమాంసాదీనాముపయోగాదజీర్ణాధ్యశనాద్రౌక్ష్యానుగతే చామాశయే వమనమతివేలం సంధారణం వాతాతపౌ చాతిసేవమానస్య పిత్తం సహ మారుతేన ప్రకోపమాపద్యతే||8||
తత్ ప్రకుపితం మారుత ఆమాశయైకదేశే సంవర్త్య తానేవ వేదనాప్రకారానుపజనయతి, య ఉక్తా వాతగుల్మే; పిత్తం త్వేనం విదహతి కుక్షౌ హృద్యురసి కంఠే చ; స విదహ్యమానః సధూమమివోద్గారముద్గిరత్యమ్లాన్వితం, గుల్మావకాశశ్చాస్య దహ్యతే దూయతే ధూప్యతే ఊష్మాయతే స్విద్యతి క్లిద్యతి శిథిల ఇవ స్పర్శాసహోఽల్పరోమాంచశ్చ భవతి; జ్వరభ్రమదవథుపిపాసాగలతాలుముఖశోషప్రమోహవిడ్భేదాశ్చైనముపద్రవంతి; హరితహారిద్రత్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషశ్చ భవతి; నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాన్యుపశేరత ఇతి పిత్తగుల్మః||9||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८||
तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
రౌక్ష్యానుగతే చామాశయే ఇతి రూక్షణహేతుభీ రూక్షీకృతే ఇత్యర్థః; కింవా రౌక్ష్యానుగతే చామాశయే సతి వమనం సేవమానస్యేతి యోజనీయం| ఆమాశయైకదేశే సంవర్త్యేతివచనాత్ పిత్తగుల్మస్య కఫగుల్మస్య చ బస్తిః స్థానం న భవతీతి దర్శయతి; వచనం హి- “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః” (వి.అ.2) ఇతి; వాతగుల్మస్య తు బస్తిరపి స్థానం భవతి, అత ఏవ తత్ర సామాన్యేన మహాస్రోత ఇతి కృతం, మహాస్రోతోగ్రహణేన చ బస్తిరపి గృహ్యతే; తథా వాతగుల్మ ఏవ ‘హృది బస్తౌ’ ఇత్యాది కృతం| దాహదూయనాదయః పిత్తవేదనావిశేషా అసకృద్వ్యాఖ్యాతాః| దవథుః ‘ధక్ధక్’ ఇతి లోకే కథ్యతే||8-9||
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
తైరేవ తు కర్శనైః కర్శితస్యాత్యశనాదతిస్నిగ్ధగురుమధురశీతాశనాత్ పిష్టేక్షుక్షీరతిలమాషగుడవికృతిసేవనాన్మందకమద్యాతిపానాద్ధరితకాతిప్రణనయాదానూపౌదకగ్రామ్యమాంసాతిభక్షణాత్ సంధారణాదబుభుక్షస్య చాతిప్రగాఢముదపానాత్ సంక్షోభణాద్వా శరీరస్య శ్లేష్మా సహ మారుతేన ప్రకోపమాపద్యతే||10||
తం ప్రకుపితం మారుత ఆమాశయైకదేశే సంవర్త్య తానేవ వేదనాప్రకారానుపజనయతి య ఉక్తా వాతగుల్మే; శ్లేష్మా త్వస్య శీతజ్వరారోచకావిపాకాంగమర్దహర్షహృద్రోగచ్ఛర్దినిద్రాలస్యస్తైమిత్యగౌరవశిరోభితాపానుపజనయతి, అపి చ గుల్మస్య స్థైర్యగౌరవకాఠిన్యావగాఢసుప్తతాః, తథా కాసశ్వాసప్రతిశ్యాయాన్ రాజయక్ష్మాణం చాతిప్రవృద్ధః, శ్వైత్యం త్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషేషూపజనయతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాని చోపశేరత ఇతి శ్లేష్మగుల్మః||11||
View original
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०||
तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
శ్లేష్మగుల్మే అబుభుక్షస్యేతి అబుభుక్షితస్య; ‘అతిసుహితస్య’ ఇతి వా పాఠః| యద్యపి రాజయక్ష్మా త్రిదోషజః, తథాఽపి కఫగుల్మ ఏవ రోగమహిమ్నా అజనితదోషత్రయేణ జన్యత ఇతి బోద్ధవ్యం||10-11||
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
త్రిదోషహేతులింగసన్నిపాతే తు సాన్నిపాతికం గుల్మముపదిశంతి కుశలాః|
స విప్రతిషిద్ధోపక్రమత్వాదసాధ్యో నిచయగుల్మః||12||
View original
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः|
स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
విప్రతిషిద్ధోపక్రమత్వాదితి పరస్పరం వాతాదివిరుద్ధోపక్రమత్వాత్| ఇహ చ విప్రతిషిద్ధోపక్రమత్వం వికృతివిషమసన్నిపాతేన బోద్ధవ్యం| తేన, సాధ్యత్రిదోషజ్వరాదౌ వాతాదివిరుద్ధోపక్రమత్వం సదపి నాసాధ్యతామాపాదయతి||12||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
శోణితగుల్మస్తు ఖలు స్త్రియా ఏవ భవతి న పురుషస్య, గర్భకోష్ఠార్తవాగమనవైశేష్యాత్|
పారతంత్ర్యాదవైశారద్యాత్ సతతముపచారానురోధాద్వా వేగానుదీర్ణానుపరుంధత్యా ఆమగర్భే వాఽప్యచిరపతితేఽథవాఽప్యచిరప్రజాతాయా ఋతౌ వా వాతప్రకోపణాన్యాసేవమానాయాః క్షిప్రం వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||13||
స ప్రకుపితో యోనిముఖమనుప్రవిశ్యార్తవముపరుణద్ధి, మాసి మాసి తదార్తవముపరుధ్యమానం కుక్షిమభివర్ధయతి|
తస్యాః శూలకాసాతీసారచ్ఛర్ద్యరోచకావిపాకాంగమర్దనిద్రాలస్యస్తైమిత్యకఫప్రసేకాః సముపజాయంతే, స్తనయోశ్చ స్తన్యం, ఓష్ఠయోః స్తనమండలయోశ్చ కార్ష్ణ్యం, అత్యర్థం గ్లానిశ్చక్షుషోః, మూర్చ్ఛా, హృల్లాసః, దోహదః, శ్వయథుశ్చ పాదయోః, ఈషచ్చోద్గమో రోమరాజ్యాః, యోన్యాశ్చాటాలత్వం, అపి చ యోన్యా దౌర్గంధ్యమాస్రావశ్చోపజాయతే, కేవలశ్చాస్యా గుల్మః పిండిత ఏవ స్పందతే, తామగర్భాం గర్భిణీమిత్యాహుర్మూఢాః||14||
View original
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्|
पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३||
स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति|
तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
శోణితగుల్మే స్త్రియా ఏవేతి వచనాదేవ న పురుషస్యేతి లబ్ధే పునర్న పురుషస్యేతి వచనం స్పష్టార్థం| గర్భార్థః కోష్ఠో గర్భకోష్ఠస్తస్మిన్ గర్భకోష్ఠే య ఆర్తవస్యాగమనరూపో విశేషో రక్తగుల్మకారణం, స స్త్రియా ఏవ భవతి; తేనైవంరూప ఆర్తవప్రతిబంధజన్యః శోణితగుల్మః పురుషస్య న భవతి| సామాన్యశోణితదుష్టిజన్యస్తు పురుషస్యాపి భవతి; తథాహి వక్ష్యతి- “కఫో వాతే జితప్రాయే పిత్తం శోణితమేవ చ| యది కుప్యతి వా తస్య క్రియమాణే చికిత్సితే” (చి.అ.5) ఇత్యాది; తథా ‘గుల్మోపకుశవీసర్ప’ (సూ.అ.24) ఇత్యాదయో ‘రక్తజా గదాః’ ఇత్యుక్తం| పారతంత్ర్యాదిహేతుత్రయం వేగవిధారణే, పారతంత్ర్యాదేవ స్త్రియో వేగం విధారయంతి| అవైశారద్యం అజ్ఞానం; తేన, వేగవిధారణేన మహాన్ వ్యాధిర్భవతీత్యజ్ఞానాద్వేగం విధారయంతి| ఉపచారానురోధాదితి భర్త్రాద్యుపచారపరత్వాత్| యోనిముఖమితి గర్భాశయద్వారం| స్తనయోః స్తన్యమితి రోగప్రభావాదేవ బోద్ధవ్యం| ఆర్తవరోధలక్షణస్య వ్యాధేరయం ప్రభావో యత్ స్తన్యం కరోతి, దృష్టత్వాత్| తేన, యదుచ్యతే- “స్త్రియా హ్యాపన్నసత్త్వాయాస్త్రిధా రసః సంపద్యతే- స్వశరీరపుష్టయే, స్తన్యాయ, గర్భాభివృద్ధయే చ” (శా.అ.6) ఇతి వచనాద్ “గర్భ ఏవ స్తన్యం భవతి” తన్నిరస్తం మంతవ్యం| దోహదశబ్దేనేహ నార్యా ఉచ్చావచభావతృష్ణాయోగో దోహదాభిధానో జ్ఞేయః| యదుక్తం క్షారపాణినా- “దోహదినీ వా స్యాన్నారీ శోణితగుల్మినీ” ఇతి| న త్విహ ద్వైహృద్యకృతో దోహదోఽభిప్రేతః, స హి గర్భహృదయస్య మాతృహృదయేన సంబంధాద్భవతి; వచనం హి- “మాతృజం హ్యస్య హృదయం, తదస్య మాతృహృదయేన సంబద్ధం భవతి రసవాహినీభిః సంవాహినీభిః, తస్మాత్తయోస్తాభిర్భక్తిః సంపద్యతే” (శా.అ.4) ఇతి; శోణితగుల్మే చ చేతనా నాస్తి, తేన నైవంరూపమిహ ద్వైహృద్యం దోహదం| తేన గర్భభ్రాంత్యా యత్కించిదభ్యవహారేచ్ఛాదిలక్షణం దోహదం తస్యా భవతి, అసత్యపి విషసంబంధే యథా శంకావిషాద్విషలింగాని భవంతి; వచనం హి- “శంకావిషేణోపహతాః కుర్వంతి విషలక్షణం” ఇతి| ఆటాలత్వం విస్తృతత్వం; యోనివిస్తారేణ చ రోమరాజ్యా అపి విస్తరణం వితన్యమానచర్మరోమ్ణా చైవోపపన్నం| కేవలః స్పందత ఇతి నైకదేశేన; గర్భో హ్యేకదేశేనాపి స్పందతే, తేనైతల్లక్షణం గర్భశంకావ్యావర్తకం| నను యదుక్తం రక్తగుల్మే- “సమగర్భలింగః” ఇతి, తథా “మాసే వ్యతీతే దశమే చికిత్స్యః” (చి.అ.5) ఇతి; తదనుపపన్నం, యతో గర్భాద్విశిష్టం పిండితస్పందనం విద్యత ఏవ; తథా నవత్వం సుఖసాధ్యతాహేతుత్వేనోక్తం, ఇహ చ కథం కాలాతిక్రమేణోపక్రమణీయత్వముచ్యతే? బ్రూమః- సమగర్భలింగత్వం తావద్భూరిగర్భసమలింగతాభిప్రాయేణోక్తం; కింవా, సమస్యావైకారికస్య దశమాసికపర్యంతస్య గర్భస్య లింగాని యస్య స సమగర్భలింగః, తేన వైకారికసుప్తనాగోదరాదేర్లక్షణం నేహ భవతీతి దర్శయతి| దశమమాసచికిత్స్యత్వం చేహ వ్యాధిమహిమ్నా బోద్ధవ్యం, దశమమాస ఏవాయం శిథిలీభూతః సన్ చికిత్స్యో భవతీతి వ్యాధిప్రభావః| దృష్టా చ వ్యాధిప్రభావకృతా కాలాపేక్షా- “జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| షడహే షడహే దేయం” ఇత్యాదిషు| యత్తు సమగర్భలింగత్వేన గర్భశంకానిరాసార్థం రక్తగుల్మస్య దశమమాసాపేక్షణం; తన్న, దశమమాసాదర్వాగపి పిండితస్పందనేన రక్తగుల్మస్యావధారణం, తథా దశమమాసాదూర్ధ్వమపి గర్భావస్థానస్య దృష్టత్వేన గర్భశంకానపగమాచ్చ; వక్ష్యతి హి దశమమాసాదూర్ధ్వమవస్థానం గర్భస్య- “వైకారికమత ఊర్ధ్వమవస్థానం” (శా.అ.4) ఇతి||13-14||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ఏషాం తు ఖలు పంచానాం గుల్మానాం ప్రాగభినిర్వృత్తేరిమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- అనన్నాభిలషణం, అరోచకావిపాకౌ, అగ్నివైషమ్యం, విదాహో భుక్తస్య, పాకకాలే చాయుక్త్యా ఛర్ద్యుద్గారౌ, వాతమూత్రపురీషవేగానాం చాప్రాదుర్భావః, ప్రాదుర్భూతానాం చాప్రవృత్తిరీషదాగమనం వా, వాతశూలాటోపాంత్రకూజనాపరిహర్షణాతివృత్తపురీషతాః, అబుభుక్షా, దౌర్బల్యం, సౌహిత్యస్య చాసహత్వమితి||15||
View original
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
తద్యథేత్యాదినా పూర్వరూపాణ్యాహ| అయుక్త్యేతి ఛర్ద్యుద్గారకారణమంతరేణ వ్యాధిప్రభావాదేవేత్యర్థః| అతివృత్తపురీషతా ఉదావర్తః||15||
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
సర్వేష్వపి ఖల్వేతేషు గుల్మేషు న కశ్చిద్వాతాదృతే సంభవతి గుల్మః|
తేషాం సాన్నిపాతికమసాధ్యం జ్ఞాత్వా నైవోపక్రమేత, ఏకదోషజే తు యథాస్వమారంభం ప్రణయేత్, సంసృష్టాంస్తు సాధారణేన కర్మణోపచరేత్|
యచ్చాన్యదప్యవిరుద్ధం మన్యేత తదప్యవచారయేద్విభజ్య గురులాఘవముపద్రవాణాం, గురూనుపద్రవాంస్త్వరమాణశ్చికిత్సేజ్జఘన్యమితరాన్|
త్వరమాణస్తు విశేషమనుపలభమానో గుల్మేష్వాత్యయికే కర్మణి వాతచికిత్సితం ప్రణయేత్, స్నేహస్వేదౌ వాతహరౌ స్నేహోపసంహితం చ మృదు విరేచనం బస్తీంశ్చ; అమ్లలవణమధురాంశ్చ రసాన్ యుక్త్యాఽవచారయేత్|
మారుతే హ్యుపశాంతే స్వల్పేనాపి ప్రయత్నేన శక్యోఽన్యోఽపి దోషో నియంతుం గుల్మేష్వితి||16||
భవతి చాత్ర- గుల్మినామనిలశాంతిరుపాయైః సర్వశో విధివదాచరితవ్యా|
మారుతే హ్యవజితేఽన్యముదీర్ణం దోషమల్పమపి కర్మ నిహన్యాత్||17||
View original
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः|
तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्|
यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्|
त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्|
मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६||
भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या|
मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
పిత్తాదికృతేష్వపి తు గుల్మేషు సంప్రాప్తిసిద్ధస్య వాతస్య ప్రాధాన్యమాహ- సర్వేష్వపీత్యాది| సాధారణేనేతి సంసృష్టోభయదోషప్రత్యనీకేన| యచ్చాన్యదపీతి సంసర్గే ఏకదోషోపశమకమపి| అవిరుద్ధమితి ఉపద్రవాణాం గురూణామవిరుద్ధం| విభజ్యేతి గురులాఘవం విభజ్య| తేనైకదోషప్రశమనమపి తదేవ కర్తవ్యం యద్గురూపద్రవప్రశమనం భవతీతి భావః| ఏతదేవాహ- గురూనిత్యాది| సర్వగుల్మానాం వాతమూలత్వేన వాతనిరపేక్షచికిత్సావిశేషానుపలంభే వాతచికిత్సైవ త్వరయా కర్తవ్యేత్యాహ- త్వరమాణస్త్విత్యాది| ఆత్యయికే కర్మణి ‘క్రియమాణే’ ఇతి శేషః| అల్పమపీతి కర్మవిశేషణం||16-17||
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
తత్ర శ్లోకః- సంఖ్యా నిమిత్తం రూపాణి పూర్వరూపమథాపి చ|
దిష్టం నిదానే గుల్మానామేకదేశశ్చ కర్మణాం||18||
View original
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च|
दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
సంగ్రహే ఏకదేశశ్చ కర్మణామితి చికిత్సితానాం||18||
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే గుల్మనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే గుల్మనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||