Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో గుల్మనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| ఇహ ఖలు పంచ గుల్మా భవంతి; తద్యథా- వాతగుల్మః, పిత్తగుల్మః, శ్లేష్మగుల్మో, నిచయగుల్మః, శోణితగుల్మ ఇతి||3||
अथातो गुल्मनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| इह खलु पञ्च गुल्मा भवन्ति; तद्यथा- वातगुल्मः, पित्तगुल्मः, श्लेष्मगुल्मो, निचयगुल्मः, शोणितगुल्म इति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4-5) · Śloka 5
ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- కథమిహ భగవన్ పంచానాం గుల్మానాం విశేషమభిజానీమహే; నహ్యవిశేషవిద్రోగాణామౌషధవిదపి భిషక్ ప్రశమనసమర్థో భవతీతి||4|| తమువాచ భగవానాత్రేయః- సముత్థానపూర్వరూపలింగవేదనోపశయవిశేషేభ్యో విశేషవిజ్ఞానం గుల్మానాం భవత్యన్యేషాం చ రోగాణామగ్నివేశ! తత్తు ఖలు గుల్మేషూచ్యమానం నిబోధ||5||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- कथमिह भगवन् पञ्चानां गुल्मानां विशेषमभिजानीमहे; नह्यविशेषविद्रोगाणामौषधविदपि भिषक् प्रशमनसमर्थो भवतीति||४|| तमुवाच भगवानात्रेयः- समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषेभ्यो विशेषविज्ञानं गुल्मानां भवत्यन्येषां च रोगाणामग्निवेश! तत्तु खलु गुल्मेषूच्यमानं निबोध||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
యదా పురుషో వాతలో విశేషేణ జ్వరవమనవిరేచనాతీసారాణామన్యతమేన కర్శనేన కర్శితో వాతలమాహారమాహరతి, శీతం వా విశేషేణాతిమాత్రం , అస్నేహపూర్వే వా వమనవిరేచనే పిబతి, అనుదీర్ణాం వా ఛర్దిముదీరయతి, ఉదీర్ణాన్ వాతమూత్రపురీషవేగాన్నిరుణద్ధి, అత్యశితో వా పిబతి నవోదకమతిమాత్రం, అతిసంక్షోభిణా వా యానేన యాతి, అతివ్యవాయవ్యాయామమద్యశోకరుచిర్వా, అభిఘాతమృచ్ఛతి వా, విషమాసనశయనస్థానచంక్రమణసేవీ వా భవతి, అన్యద్వా కించిదేవంవిధం విషమమతిమాత్రం వ్యాయామజాతమారభతే, తస్యాపచారాద్వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||6||
यदा पुरुषो वातलो विशेषेण ज्वरवमनविरेचनातीसाराणामन्यतमेन कर्शनेन कर्शितो वातलमाहारमाहरति, शीतं वा विशेषेणातिमात्रम् , अस्नेहपूर्वे वा वमनविरेचने पिबति, अनुदीर्णां वा छर्दिमुदीरयति, उदीर्णान् वातमूत्रपुरीषवेगान्निरुणद्धि, अत्यशितो वा पिबति नवोदकमतिमात्रम्, अतिसङ्क्षोभिणा वा यानेन याति, अतिव्यवायव्यायाममद्यशोकरुचिर्वा, अभिघातमृच्छति वा, विषमासनशयनस्थानचङ्क्रमणसेवी वा भवति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं व्यायामजातमारभते, तस्यापचाराद्वातः प्रकोपमापद्यते||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
స ప్రకుపితో వాయుర్మహాస్రోతోఽనుప్రవిశ్య రౌక్ష్యాత్ కఠినీభూతమాప్లుత్య పిండితోఽవస్థానం కరోతి హృది బస్తౌ పార్శ్వయోర్నాభ్యాం వా; స శూలముపజనయతి గ్రంథీంశ్చానేకవిధాన్, పిండితశ్చావతిష్ఠతే, స పిండితత్వాద్ ‘గుల్మ’ ఇత్యభిధీయతే; స ముహురాధమతి , ముహురల్పత్వమాపద్యతే; అనియతవిపులాణువేదనశ్చ భవతి చలత్వాద్వాయోః, ముహుః పిపీలికాసంప్రచార ఇవాంగేషు, తోదభేదస్ఫురణాయామసంకోచసుప్తిహర్షప్రలయోదయబహులః; తదాతురః సూచ్యేవ శంకునేవ చాభిసంవిద్ధమాత్మానం మన్యతే, అపి చ దివసాంతే జ్వర్యతే , శుష్యతి చాస్యాస్యం, ఉచ్ఛ్వాసశ్చోపరుధ్యతే, హృష్యంతి చాస్య రోమాణి వేదనాయాః ప్రాదుర్భావే; ప్లీహాటోపాంత్రకూజనావిపాకోదావర్తాంగమర్దమన్యాశిరఃశంఖశూలబ్రధ్నరోగాశ్చైనముపద్రవంతి; కృష్ణారుణపరుషత్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషశ్చ భవతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాని చోపశేరత ఇతి వాతగుల్మః||7||
स प्रकुपितो वायुर्महास्रोतोऽनुप्रविश्य रौक्ष्यात् कठिनीभूतमाप्लुत्य पिण्डितोऽवस्थानं करोति हृदि बस्तौ पार्श्वयोर्नाभ्यां वा; स शूलमुपजनयति ग्रन्थींश्चानेकविधान्, पिण्डितश्चावतिष्ठते, स पिण्डितत्वाद् ‘गुल्म’ इत्यभिधीयते; स मुहुराधमति , मुहुरल्पत्वमापद्यते; अनियतविपुलाणुवेदनश्च भवति चलत्वाद्वायोः, मुहुः पिपीलिकासम्प्रचार इवाङ्गेषु, तोदभेदस्फुरणायामसङ्कोचसुप्तिहर्षप्रलयोदयबहुलः; तदातुरः सूच्येव शङ्कुनेव चाभिसंविद्धमात्मानं मन्यते, अपि च दिवसान्ते ज्वर्यते , शुष्यति चास्यास्यम्, उच्छ्वासश्चोपरुध्यते, हृष्यन्ति चास्य रोमाणि वेदनायाः प्रादुर्भावे; प्लीहाटोपान्त्रकूजनाविपाकोदावर्ताङ्गमर्दमन्याशिरःशङ्खशूलब्रध्नरोगाश्चैनमुपद्रवन्ति; कृष्णारुणपरुषत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति वातगुल्मः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8-9) · Śloka 9
తైరేవ తు కర్శనైః కర్శితస్యామ్లలవణకటుకక్షారోష్ణతీక్ష్ణశుక్తవ్యాపన్నమద్యహరితకఫలామ్లానాం విదాహినాం చ శాకధాన్యమాంసాదీనాముపయోగాదజీర్ణాధ్యశనాద్రౌక్ష్యానుగతే చామాశయే వమనమతివేలం సంధారణం వాతాతపౌ చాతిసేవమానస్య పిత్తం సహ మారుతేన ప్రకోపమాపద్యతే||8|| తత్ ప్రకుపితం మారుత ఆమాశయైకదేశే సంవర్త్య తానేవ వేదనాప్రకారానుపజనయతి, య ఉక్తా వాతగుల్మే; పిత్తం త్వేనం విదహతి కుక్షౌ హృద్యురసి కంఠే చ; స విదహ్యమానః సధూమమివోద్గారముద్గిరత్యమ్లాన్వితం, గుల్మావకాశశ్చాస్య దహ్యతే దూయతే ధూప్యతే ఊష్మాయతే స్విద్యతి క్లిద్యతి శిథిల ఇవ స్పర్శాసహోఽల్పరోమాంచశ్చ భవతి; జ్వరభ్రమదవథుపిపాసాగలతాలుముఖశోషప్రమోహవిడ్భేదాశ్చైనముపద్రవంతి; హరితహారిద్రత్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషశ్చ భవతి; నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాన్యుపశేరత ఇతి పిత్తగుల్మః||9||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्याम्ललवणकटुकक्षारोष्णतीक्ष्णशुक्तव्यापन्नमद्यहरितकफलाम्लानां विदाहिनां च शाकधान्यमांसादीनामुपयोगादजीर्णाध्यशनाद्रौक्ष्यानुगते चामाशये वमनमतिवेलं सन्धारणं वातातपौ चातिसेवमानस्य पित्तं सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||८|| तत् प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति, य उक्ता वातगुल्मे; पित्तं त्वेनं विदहति कुक्षौ हृद्युरसि कण्ठे च; स विदह्यमानः सधूममिवोद्गारमुद्गिरत्यम्लान्वितं, गुल्मावकाशश्चास्य दह्यते दूयते धूप्यते ऊष्मायते स्विद्यति क्लिद्यति शिथिल इव स्पर्शासहोऽल्परोमाञ्चश्च भवति; ज्वरभ्रमदवथुपिपासागलतालुमुखशोषप्रमोहविड्भेदाश्चैनमुपद्रवन्ति; हरितहारिद्रत्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषश्च भवति; निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतान्युपशेरत इति पित्तगुल्मः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (10-11) · Śloka 11
తైరేవ తు కర్శనైః కర్శితస్యాత్యశనాదతిస్నిగ్ధగురుమధురశీతాశనాత్ పిష్టేక్షుక్షీరతిలమాషగుడవికృతిసేవనాన్మందకమద్యాతిపానాద్ధరితకాతిప్రణనయాదానూపౌదకగ్రామ్యమాంసాతిభక్షణాత్ సంధారణాదబుభుక్షస్య చాతిప్రగాఢముదపానాత్ సంక్షోభణాద్వా శరీరస్య శ్లేష్మా సహ మారుతేన ప్రకోపమాపద్యతే||10|| తం ప్రకుపితం మారుత ఆమాశయైకదేశే సంవర్త్య తానేవ వేదనాప్రకారానుపజనయతి య ఉక్తా వాతగుల్మే; శ్లేష్మా త్వస్య శీతజ్వరారోచకావిపాకాంగమర్దహర్షహృద్రోగచ్ఛర్దినిద్రాలస్యస్తైమిత్యగౌరవశిరోభితాపానుపజనయతి, అపి చ గుల్మస్య స్థైర్యగౌరవకాఠిన్యావగాఢసుప్తతాః, తథా కాసశ్వాసప్రతిశ్యాయాన్ రాజయక్ష్మాణం చాతిప్రవృద్ధః, శ్వైత్యం త్వఙ్నఖనయనవదనమూత్రపురీషేషూపజనయతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే, విపరీతాని చోపశేరత ఇతి శ్లేష్మగుల్మః||11||
तैरेव तु कर्शनैः कर्शितस्यात्यशनादतिस्निग्धगुरुमधुरशीताशनात् पिष्टेक्षुक्षीरतिलमाषगुडविकृतिसेवनान्मन्दकमद्यातिपानाद्धरितकातिप्रणनयादानूपौदकग्राम्यमांसातिभक्षणात् सन्धारणादबुभुक्षस्य चातिप्रगाढमुदपानात् सङ्क्षोभणाद्वा शरीरस्य श्लेष्मा सह मारुतेन प्रकोपमापद्यते||१०|| तं प्रकुपितं मारुत आमाशयैकदेशे संवर्त्य तानेव वेदनाप्रकारानुपजनयति य उक्ता वातगुल्मे; श्लेष्मा त्वस्य शीतज्वरारोचकाविपाकाङ्गमर्दहर्षहृद्रोगच्छर्दिनिद्रालस्यस्तैमित्यगौरवशिरोभितापानुपजनयति, अपि च गुल्मस्य स्थैर्यगौरवकाठिन्यावगाढसुप्तताः, तथा कासश्वासप्रतिश्यायान् राजयक्ष्माणं चातिप्रवृद्धः, श्वैत्यं त्वङ्नखनयनवदनमूत्रपुरीषेषूपजनयति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते, विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मगुल्मः||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (12) · Śloka 12
త్రిదోషహేతులింగసన్నిపాతే తు సాన్నిపాతికం గుల్మముపదిశంతి కుశలాః| స విప్రతిషిద్ధోపక్రమత్వాదసాధ్యో నిచయగుల్మః||12||
त्रिदोषहेतुलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं गुल्ममुपदिशन्ति कुशलाः| स विप्रतिषिद्धोपक्रमत्वादसाध्यो निचयगुल्मः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
శోణితగుల్మస్తు ఖలు స్త్రియా ఏవ భవతి న పురుషస్య, గర్భకోష్ఠార్తవాగమనవైశేష్యాత్| పారతంత్ర్యాదవైశారద్యాత్ సతతముపచారానురోధాద్వా వేగానుదీర్ణానుపరుంధత్యా ఆమగర్భే వాఽప్యచిరపతితేఽథవాఽప్యచిరప్రజాతాయా ఋతౌ వా వాతప్రకోపణాన్యాసేవమానాయాః క్షిప్రం వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||13|| స ప్రకుపితో యోనిముఖమనుప్రవిశ్యార్తవముపరుణద్ధి, మాసి మాసి తదార్తవముపరుధ్యమానం కుక్షిమభివర్ధయతి| తస్యాః శూలకాసాతీసారచ్ఛర్ద్యరోచకావిపాకాంగమర్దనిద్రాలస్యస్తైమిత్యకఫప్రసేకాః సముపజాయంతే, స్తనయోశ్చ స్తన్యం, ఓష్ఠయోః స్తనమండలయోశ్చ కార్ష్ణ్యం, అత్యర్థం గ్లానిశ్చక్షుషోః, మూర్చ్ఛా, హృల్లాసః, దోహదః, శ్వయథుశ్చ పాదయోః, ఈషచ్చోద్గమో రోమరాజ్యాః, యోన్యాశ్చాటాలత్వం, అపి చ యోన్యా దౌర్గంధ్యమాస్రావశ్చోపజాయతే, కేవలశ్చాస్యా గుల్మః పిండిత ఏవ స్పందతే, తామగర్భాం గర్భిణీమిత్యాహుర్మూఢాః||14||
शोणितगुल्मस्तु खलु स्त्रिया एव भवति न पुरुषस्य, गर्भकोष्ठार्तवागमनवैशेष्यात्| पारतन्त्र्यादवैशारद्यात् सततमुपचारानुरोधाद्वा वेगानुदीर्णानुपरुन्धत्या आमगर्भे वाऽप्यचिरपतितेऽथवाऽप्यचिरप्रजाताया ऋतौ वा वातप्रकोपणान्यासेवमानायाः क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||१३|| स प्रकुपितो योनिमुखमनुप्रविश्यार्तवमुपरुणद्धि, मासि मासि तदार्तवमुपरुध्यमानं कुक्षिमभिवर्धयति| तस्याः शूलकासातीसारच्छर्द्यरोचकाविपाकाङ्गमर्दनिद्रालस्यस्तैमित्यकफप्रसेकाः समुपजायन्ते, स्तनयोश्च स्तन्यम्, ओष्ठयोः स्तनमण्डलयोश्च कार्ष्ण्यम्, अत्यर्थं ग्लानिश्चक्षुषोः, मूर्च्छा, हृल्लासः, दोहदः, श्वयथुश्च पादयोः, ईषच्चोद्गमो रोमराज्याः, योन्याश्चाटालत्वम्, अपि च योन्या दौर्गन्ध्यमास्रावश्चोपजायते, केवलश्चास्या गुल्मः पिण्डित एव स्पन्दते, तामगर्भां गर्भिणीमित्याहुर्मूढाः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ఏషాం తు ఖలు పంచానాం గుల్మానాం ప్రాగభినిర్వృత్తేరిమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- అనన్నాభిలషణం, అరోచకావిపాకౌ, అగ్నివైషమ్యం, విదాహో భుక్తస్య, పాకకాలే చాయుక్త్యా ఛర్ద్యుద్గారౌ, వాతమూత్రపురీషవేగానాం చాప్రాదుర్భావః, ప్రాదుర్భూతానాం చాప్రవృత్తిరీషదాగమనం వా, వాతశూలాటోపాంత్రకూజనాపరిహర్షణాతివృత్తపురీషతాః, అబుభుక్షా, దౌర్బల్యం, సౌహిత్యస్య చాసహత్వమితి||15||
एषां तु खलु पञ्चानां गुल्मानां प्रागभिनिर्वृत्तेरिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलषणम्, अरोचकाविपाकौ, अग्निवैषम्यं, विदाहो भुक्तस्य, पाककाले चायुक्त्या छर्द्युद्गारौ, वातमूत्रपुरीषवेगानां चाप्रादुर्भावः, प्रादुर्भूतानां चाप्रवृत्तिरीषदागमनं वा, वातशूलाटोपान्त्रकूजनापरिहर्षणातिवृत्तपुरीषताः, अबुभुक्षा, दौर्बल्यं, सौहित्यस्य चासहत्वमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17
సర్వేష్వపి ఖల్వేతేషు గుల్మేషు న కశ్చిద్వాతాదృతే సంభవతి గుల్మః| తేషాం సాన్నిపాతికమసాధ్యం జ్ఞాత్వా నైవోపక్రమేత, ఏకదోషజే తు యథాస్వమారంభం ప్రణయేత్, సంసృష్టాంస్తు సాధారణేన కర్మణోపచరేత్| యచ్చాన్యదప్యవిరుద్ధం మన్యేత తదప్యవచారయేద్విభజ్య గురులాఘవముపద్రవాణాం, గురూనుపద్రవాంస్త్వరమాణశ్చికిత్సేజ్జఘన్యమితరాన్| త్వరమాణస్తు విశేషమనుపలభమానో గుల్మేష్వాత్యయికే కర్మణి వాతచికిత్సితం ప్రణయేత్, స్నేహస్వేదౌ వాతహరౌ స్నేహోపసంహితం చ మృదు విరేచనం బస్తీంశ్చ; అమ్లలవణమధురాంశ్చ రసాన్ యుక్త్యాఽవచారయేత్| మారుతే హ్యుపశాంతే స్వల్పేనాపి ప్రయత్నేన శక్యోఽన్యోఽపి దోషో నియంతుం గుల్మేష్వితి||16|| భవతి చాత్ర- గుల్మినామనిలశాంతిరుపాయైః సర్వశో విధివదాచరితవ్యా| మారుతే హ్యవజితేఽన్యముదీర్ణం దోషమల్పమపి కర్మ నిహన్యాత్||17||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु गुल्मेषु न कश्चिद्वातादृते सम्भवति गुल्मः| तेषां सान्निपातिकमसाध्यं ज्ञात्वा नैवोपक्रमेत, एकदोषजे तु यथास्वमारम्भं प्रणयेत्, संसृष्टांस्तु साधारणेन कर्मणोपचरेत्| यच्चान्यदप्यविरुद्धं मन्येत तदप्यवचारयेद्विभज्य गुरुलाघवमुपद्रवाणां, गुरूनुपद्रवांस्त्वरमाणश्चिकित्सेज्जघन्यमितरान्| त्वरमाणस्तु विशेषमनुपलभमानो गुल्मेष्वात्ययिके कर्मणि वातचिकित्सितं प्रणयेत्, स्नेहस्वेदौ वातहरौ स्नेहोपसंहितं च मृदु विरेचनं बस्तींश्च; अम्ललवणमधुरांश्च रसान् युक्त्याऽवचारयेत्| मारुते ह्युपशान्ते स्वल्पेनापि प्रयत्नेन शक्योऽन्योऽपि दोषो नियन्तुं गुल्मेष्विति||१६|| भवति चात्र- गुल्मिनामनिलशान्तिरुपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या| मारुते ह्यवजितेऽन्यमुदीर्णं दोषमल्पमपि कर्म निहन्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18) · Śloka 18
తత్ర శ్లోకః- సంఖ్యా నిమిత్తం రూపాణి పూర్వరూపమథాపి చ| దిష్టం నిదానే గుల్మానామేకదేశశ్చ కర్మణాం||18||
तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं रूपाणि पूर्वरूपमथापि च| दिष्टं निदाने गुल्मानामेकदेशश्च कर्मणाम्||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 3
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే గుల్మనిదానం నామ తృతీయోఽధ్యాయః||3||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने गुल्मनिदानं नाम तृतीयोऽध्यायः||३||
🔊 Audio coming soon