Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પ્રમેહમનુ પ્રાગુત્પત્તૌ કુષ્ઠોત્પાદાત્ કુષ્ઠનિદાનમુચ્યતે| વચનં હિ- “હવિઃપ્રાશાન્મેહકુષ્ઠયોઃ” (નિ.અ.૮) ઇતિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સપ્ત દ્રવ્યાણિ કુષ્ઠાનાં પ્રકૃતિર્વિકૃતિમાપન્નાનિ ભવન્તિ| તદ્યથા- ત્રયો દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકોપણવિકૃતાઃ, દૂષ્યાશ્ચ શરીરધાતવસ્ત્વઙ્માંસશોણિતલસીકાશ્ચતુર્ધા દોષોપઘાતવિકૃતા ઇતિ| એતત્ સપ્તાનાં સપ્તધાતુકમેવઙ્ગતમાજનનં કુષ્ઠાનામ્, અતઃપ્રભવાણ્યભિનિર્વર્તમાનાનિ કેવલં શરીરમુપતપન્તિ||૩||
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
સપ્ત દ્રવ્યાણીતિ ત્રયો દોષાશ્ચત્વારિ દૂષ્યાણિ| પ્રકૃતિરિતિ કારણમિત્યર્થઃ| સપ્તદ્રવ્યાણાં વિશેષણં- વિકૃતિમાપન્નાનીતિ| કિંવા ‘પ્રકૃતિવિકૃતિમાપન્નાનિ’ ઇતિ પાઠઃ, તદા પ્રકૃત્યા કુષ્ઠકારણેન વિકૃતિમાપન્નાનીત્યર્થઃ| એતેન ચ યદા કુષ્ઠજનકહેતુવ્યતિરેકેણ વાતાદીનાં વિકૃતિર્ભવતિ ન તદા કુષ્ઠોત્પાદો ભવતિ, કિન્તુ વિસર્પોત્પાદ ઇતિ દર્શયતિ; વિસર્પે હિ “રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ વિસર્પાણાં સમુદ્ભવે” (ચિ. અ.૨૧) ઇતિ વચનાદેત એવ સપ્ત વિકૃતાઃ કારણમિત્યુક્તમ્| યદ્યપિ કુષ્ઠવિસર્પયોર્દોષદૂષ્યકૃતં સામ્યમસ્તિ, તથાઽપિ વિસર્પણશીલેન રક્તપ્રધાનેન ચ દોષેણ વિસર્પજન્મ, અન્યથા તુ કુષ્ઠજન્મેતિ વ્યાધિભેદોત્પત્તિઃ| અત એવ “વિવિધં સર્પતિ યતો વિસર્પસ્તેન સઞ્જ્ઞિતઃ” (ચિ. અ.૨૧) ઇત્યુક્તમ્| તથા, વિશિષ્ટશોણિતદુષ્ટિવશાદેવ વિસર્પે પ્રબલા વેદના ભવતિ, તથા રક્તચિકિત્સાયાઃ પ્રાધાન્યોપદેશાચ્ચ રક્તપ્રાધાન્યં વિસર્પે જ્ઞેયમ્| વચનં હિ- “એકતસ્તાનિ સર્વાણિ રક્તમોક્ષણમેકતઃ” (ચિ. અ.૨૧) ઇતિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- વિસર્પે નાવશ્યં દોષદૂષ્યસપ્તકદુષ્ટિઃ, કિન્તુ સપ્તાનાં તત્ર દુષ્ટિર્યોગ્યતયા દર્શ્યતે, કુષ્ઠે તુ સર્વત્ર પ્રતિનિયમેન સપ્તકદુષ્ટિરિતિ| યથા કુષ્ઠારમ્ભકા દોષાઃ કુપ્યન્તિ યથા ચ દૂષ્યાણિ, તદાહ- તદ્યથેત્યાદિ| પ્રકોપણવિકૃતા ઇતિ કુષ્ઠનિદાનપ્રકોપણવિકૃતાઃ; અન્યથા પ્રકોપણવચનમનર્થકં સ્યાત્, વિના પ્રકોપણં વ્યાધિજનકવિકૃત્યભાવાત્| દોષોપઘાતવિકૃતા ઇત્યનેન દોષોપઘાતાદેવ ધાતૂનાં વિકૃતિર્ભવતીતિ દર્શયતિ, ન દોષમન્તરા ધાતવો દૂષ્યન્તીત્યર્થઃ| કિંવા, કુષ્ઠકારણાનાં ધાતૂનાં ક્ષયવૃદ્ધિમાત્રરૂપવિકૃતિં નિરાકૃત્ય દોષાભિસમ્બન્ધરૂપાં દુષ્ટિં ગ્રાહયતિ| સપ્તધાતુકં સપ્તધાતુમેલકઃ| એવઙ્ગતમિતિ ઉક્તક્રમેણ વિકૃતિં ગતમ્| આજનનં કારણમ્| અતઃપ્રભવાણીતિ એતત્કારણભૂતાનિ| અભિનિર્વર્તમાનાનીતિ અભિતઃ પ્રસર્પમાણાનિ| કેવલં કૃત્સ્નં દૂષ્યચતુષ્ટયાતિરિક્તમપીત્યર્થઃ| એતેન, પ્રથમોત્પત્તૌ કુષ્ઠે ચતુર્ધાતુદુષ્ટિનિયમઃ , ઉત્પન્નસ્ય ત્વસ્થિસિરાદિદૂષણમપિ ભવતીતિ દર્શયતિ| તત્ર સુશ્રુતે કુષ્ઠસ્ય પ્રથમં ત્વગાશ્રયસ્ય પશ્ચાદુત્તરોત્તરધાતૂનામનુગમનમુક્તમ્- “એવં કુષ્ઠં સમુત્પન્નં ત્વચિ કાલપ્રકર્ષતઃ| ક્રમેણ ધાતૂન્ વ્યાપ્નોતિ” (સુ. નિ.અ.૫) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન, તદિહાપ્યવિરુદ્ધમેવ| યેન, સર્વકુષ્ઠેષુ પ્રથમં ત્વચ્યેવ વૈકૃતં ભવતિ વિશેષેણ, પશ્ચાદ્વૈશેષિકી દુષ્ટિઃ કાલપ્રકર્ષાદ્રક્તાદિષુ ભવતિ| ચતુર્ધાતુદુષ્ટિશ્ચેહ કુષ્ઠોત્પાદે સામાન્યદુષ્ટ્યભિપ્રાયેણોક્તા, વૈશેષિકી તુ દુષ્ટિસ્તેષાં ક્રમેણૈવ ભવતિ| વૈશેષિકદુષ્ટિશ્ચેહ ‘કેવલં શરીરમુપતપન્તિ’ ઇતિ વચનાદ્વ્યાખ્યેયા| અત એવ સુશ્રુતે વૈશેષિકદુષ્ટ્યભિપ્રાયેણૈવ- “કણ્ડૂર્વિપૂયકશ્ચૈવ કુષ્ઠે શોણિતસંશ્રયે” (સુ. નિ.અ.૫) ઇત્યાદિના વિશિષ્ટદુષ્ટિલક્ષણમુક્તમ્| ઇહ તુ યા સામાન્યેન ચતુર્ધાતુદુષ્ટિરુક્તા ન સા તલ્લક્ષણયુક્તા, કિન્તુ કુષ્ઠોત્પાદમાત્રજ્ઞેયા; તેન ન વિરોધઃ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ન ચ કિઞ્ચિદસ્તિ કુષ્ઠમેકદોષપ્રકોપનિમિત્તમ્, અસ્તિ તુ ખલુ સમાનપ્રકૃતીનામપિ કુષ્ઠાનાં દોષાંશાંશવિકલ્પાનુબન્ધસ્થાનવિભાગેન વેદનાવર્ણસંસ્થાનપ્રભાવનામચિકિત્સિતવિશેષઃ| સ સપ્તવિધોઽષ્ટાદશવિધોઽપરિસઙ્ખ્યેયવિધો વા ભવતિ| દોષા હિ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પ્યમાના વિકલ્પયન્તિ વિકારાન્, અન્યત્રાસાધ્યભાવાત્| તેષાં વિકલ્પવિકારસઙ્ખ્યાનેઽતિપ્રસઙ્ગમભિસમીક્ષ્ય સપ્તવિધમેવ કુષ્ઠવિશેષમુપદેક્ષ્યામઃ||૪||
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ ત્રિદોષજન્યત્વેઽપિ સર્વકુષ્ઠાનાં યથા વાતિકાદિવ્યપદેશો ભવતિ તદાહ- ન ચ કિઞ્ચિદિત્યાદિ| સમાનપ્રકૃતીનામિતિ અવાન્તરવિકલ્પરહિતતુલ્યવાતાદિસપ્તકારણાનામ્, અવાન્તરભેદાભાવે હિ કારણાનાં કાર્યસ્યાપ્યેકરૂપત્વમેવ સ્યાત્| દોષાંશાંશવિકલ્પસ્ય તથા સ્થાનસ્ય ચ વિભાગેન વેદનાવિશેષઃ કુષ્ઠે ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| દોષાણામંશમંશં પ્રતિ વિકલ્પોંઽશાંશવિકલ્પઃ; ક્વચિદ્વાયુઃ સ્વસ્ય રૂક્ષાંશેન પ્રકુપિતો ભવતિ, ક્વચિચ્છૈત્યાંશેનેત્યાદિ| તથા દોષદૂષ્યરૂપસ્થાનવિભાગેન ચ વેદનાવિશેષો ભવતિ; વચનં હિ- “તત્ર રસાદિસ્થાનેષુ પ્રકુપિતાનાં દોષાણાં યસ્મિન્ યસ્મિન્ સ્થાને યે યે વ્યાધયો ભવન્તિ” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યાદિ| સ્થાનં ચ યદ્યપિ ચતુર્વિધદૂષ્યરૂપમિહ નિયતં, તથાઽપ્યેષ દોષસ્યૈવ દૂષ્યે વ્યાપ્ત્યાદિકૃતઃ સ્થાનવિભાગો જ્ઞેયઃ| તત્ર વેદનાવિશેષઃ- “કાપાલં તોદબહુલં” (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિ, વર્ણવિશેષઃ- “યત્ કાકણન્તિકાવર્ણં” (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિ, સંસ્થાનવિશેષઃ- “યદૃષ્યજિહ્વાસંસ્થાનં” (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિ, પ્રભાવવિશેષઃ- સાધ્યતાસાધ્યતાદિ, નામવિશેષઃ- કાપાલ ઇત્યાદિ| યતશ્ચ સમાનેઽપિ હિ કારણે દોષાંશાંશબલવિકલ્પસ્થાનવિભાગેન વેદનાદિવિશેષઃ કુષ્ઠભેદકોઽસ્તિ, અતઃ સપ્તવિધ ઇત્યાદિ યોજનીયમ્| સપ્તવિધ ઇતિ અત્રૈવ વક્ષ્યમાણમહાકુષ્ઠભેદેન, અષ્ટાદશવિધસ્તુ ચિકિત્સાવક્ષ્યમાણભેદેન, અપરિસઙ્ખ્યેયસ્તુ વેદનાદ્યવાન્તરભેદેન| કુતોઽપરિસઙ્ખ્યાતા એવ વિકલ્પા ભવન્તીત્યાહ- દોષા હીત્યાદિ| વિકલ્પનૈરિતિ વિવિધભેદવિકલ્પનૈરંશાંશવિકલ્પાદિભિઃ, વિકલ્પ્યમાના ભિદ્યમાનાઃ, વિકલ્પયન્તિ ભેદયન્તિ; વ્યાધિકારણદોષભેદાત્ કાર્યસ્યાપિ વ્યાધેર્ભેદો બહુવિધો ભવતીતિ ભાવઃ| સોઽયં દોષભેદકૃતો ભેદોઽસાધ્યે વ્યાધૌ નેહ ક્રિયત ઇત્યાહ- અન્યત્રેત્યાદિ| અસાધ્યમિહ પ્રત્યાખ્યેયમભિપ્રેતં, યાપ્યભેદો હ્યસાધ્યસ્ય ક્રિયત એવ યાપનાર્થમ્| એવં મન્યતે- પ્રત્યાખ્યેયે વ્યાધૌ સન્નપિ દોષભેદકૃતો ભેદોઽચિકિત્સ્યત્વેન ચિકિત્સાવિશેષાપ્રવર્તકત્વાન્નેહ ક્રિયતે, સાધ્યે તુ ચિકિત્સાભેદાર્થં ક્રિયત ઇતિ યુક્તમ્| સમ્પ્રતીતરપ્રકારત્યાગં સહેતુકં દર્શયન્ સપ્તવિધાભિધાનં પ્રતિજાનીતે- તેષામિત્યાદિ| વિકલ્પૈઃ સર્વૈર્વિકારકથનં વિકલ્પવિકારસઙ્ખ્યાનમ્| અતિપ્રસઙ્ગમિતિ અત્યભિધાનદોષપ્રસઙ્ગમ્| નનુ, યદિ સપ્તવિધકુષ્ઠેઽપરૈકાદશચિકિત્સાવક્ષ્યમાણકુષ્ઠાન્તર્ભાવો ભવતિ, તદા સપ્તવિધત્વં તથાઽષ્ટાદશવિધત્વં ચેતિ વિધાદ્વયં ભવતિ; યથા જ્વરાણામેકવિધત્વદ્વિવિધત્વાદિ, અત્ર હિ સર્વાસ્વેવ વિધાસુ સર્વાન્તર્ભાવોઽસ્તિ; ન ચેહ સપ્તમહાકુષ્ઠે ક્ષુદ્રકુષ્ઠપ્રવેશોઽસ્તિ, કિઞ્ચૈવં ક્ષુદ્રકુષ્ઠાપ્રવેશે કથમિહાચાર્યો નિદાને સપ્તકુષ્ઠાભિધાનેન કૃતી સ્યાત્? ઉચ્યતે- ઇહ સપ્તવિધકુષ્ઠાભિધાનેનૈકદોષજદ્વિદોષજત્રિદોષજકુષ્ઠાભિધાનં કૃતં- ‘વાતેઽધિકતરે કાપાલકુષ્ઠં’ ઇત્યાદિના, ન ચૈતત્પ્રકારત્રયાત્ પ્રકારાન્તરં ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનામપ્યસ્તિ; તેન ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ યત્ કુષ્ઠં યદ્દોષજં વક્તવ્યં તસ્યેહોક્તતદ્દોષલક્ષણયુક્તત્વેનાવરોધો વ્યાખ્યેયઃ, પરં ક્ષુદ્રકુષ્ઠે મહાકુષ્ઠોક્તદોષલક્ષણાનામલ્પત્વં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| અત્ર “ચર્માખ્યમેકકુષ્ઠં તુ કિટિમં સવિપાદિકમ્| કુષ્ઠં ત્વલસકં જ્ઞેયં પ્રાયો વાતકફાત્મકમ્” (ચિ.અ.૭) ઇત્યાદિ ચિકિત્સિતે વક્ષ્યમાણગ્રન્થાનુરોધાત્ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાન્તર્ભાવો વ્યાખ્યેયઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ઇહ વાતાદિષુ ત્રિષુ પ્રકુપિતેષુ ત્વગાદીંશ્ચતુરઃ પ્રદૂષયત્સુ વાતેઽધિકતરે કપાલકુષ્ઠમભિનિર્વર્તતે, પિત્તે ત્વૌદુમ્બરં, શ્લેષ્મણિ મણ્ડલકુષ્ઠં, વાતપિત્તયોરૃષ્યજિહ્વં, પિત્તશ્લેષ્મણોઃ પુણ્ડરીકં, શ્લેષ્મમારુતયોઃ સિધ્મકુષ્ઠં, સર્વદોષાભિવૃદ્ધૌ કાકણકમભિનિર્વર્તતે; એવમેષ સપ્તવિધઃ કુષ્ઠવિશેષો ભવતિ| સ ચૈષ ભૂયસ્તરતમતઃ પ્રકૃતૌ વિકલ્પ્યમાનાયાં ભૂયસીં વિકારવિકલ્પસઙ્ખ્યામાપદ્યતે||૫||
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
કુષ્ઠાનાં કાપાલાદિસઞ્જ્ઞાઃ કપાલાદિસાદૃશ્યપ્રયુક્તાસ્તથા શાસ્ત્રવ્યવહારસિદ્ધાશ્ચ બોદ્ધવ્યાઃ; નહિ સિધ્મસઞ્જ્ઞાયામન્વયોઽસ્તિ, તેન શાસ્ત્રવ્યવહારસિદ્ધૈવ સિધ્મસઞ્જ્ઞા| પ્રકૃતૌ વિકલ્પ્યમાનાયામિતિ કુષ્ઠજનકકારણે ભિદ્યમાને| વિકલ્પસઙ્ખ્યા ભેદરૂપસઙ્ખ્યા| ઇહ ચ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનભિધાનમુક્તન્યાયેન મહુકુષ્ઠાન્તર્ગતત્વાદેવેતિ બોદ્ધવ્યમ્||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્રેદં સર્વકુષ્ઠનિદાનં સમાસેનોપદેક્ષ્યામઃ- શીતોષ્ણવ્યત્યાસમનાનુપૂર્વ્યોપસેવમાનસ્ય તથા સન્તર્પણાપતર્પણાભ્યવહાર્યવ્યત્યાસં, મધુફાણિતમત્સ્યલકુચમૂલકકાકમાચીઃ સતતમતિમાત્રમજીર્ણે ચ સમશ્નતઃ, ચિલિચિમં ચ પયસા, હાયનકયવકચીનકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણિ ચાન્નાનિ ક્ષીરદધિતક્રકોલકુલત્થમાષાતસીકુસુમ્ભસ્નેહવન્તિ, એતૈરેવાતિમાત્રં સુહિતસ્ય ચ વ્યવાયવ્યાયામસન્તાપાનત્યુપસેવમાનસ્ય, ભયશ્રમસન્તાપોપહતસ્ય ચ સહસા શીતોદકમવતરતઃ, વિદગ્ધં ચાહારજાતમનુલ્લિખ્ય વિદાહીન્યભ્યવહરતઃ, છર્દિં ચ પ્રતિઘ્નતઃ, સ્નેહાંશ્ચાતિચરતઃ, ત્રયો દોષાઃ યુગપત્ પ્રકોપમાપદ્યન્તે; ત્વગાદયશ્ચત્વારઃ શૈથિલ્યમાપદ્યન્તે; તેષુ શિથિલેષુ દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનમધિગમ્ય સન્તિષ્ઠમાનાસ્તાનેવ ત્વગાદીન્ દૂષયન્તઃ કુષ્ઠાન્યભિનિર્વર્તયન્તિ||૬||
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
શીતોષ્ણવ્યત્યાસં શીતોષ્ણપરિવર્તનમ્| અનાનુપૂર્વ્યેતિ યથોક્તક્રમત્યાગેન; ક્રમત્યાગશ્ચોષ્ણં નિષેવ્ય સહસા શીતસેવા, તદ્વિપર્યયશ્ચ; તથા અનુચિતે કાલે શીતોષ્ણસેવા| એવં સન્તર્પણાપતર્પણાભ્યવહાર્યવ્યત્યાસમપિ અનાનુપૂર્વ્યોપસેવ્યમાનસ્યેતિ જ્ઞેયમ્| ચિલિચિમસ્તન્ત્રકૃતાઽઽત્રેયભદ્રકાપ્યીયે દર્શિતો રોહિતભેદઃ| સ્થાનમધિગમ્યેતિ કુષ્ઠજનનાનુગુણં શિથિલત્વગાદિસ્થાનં પ્રાપ્ય; કિંવા સ્થાનમિતિ જનયિતવ્યકુષ્ઠશરીરદેશં પ્રાપ્યેત્યર્થઃ| સન્તિષ્ઠમાના ઇતિ વચનેન સ્થિરા એવ દોષાઃ કુષ્ઠજનકા ભવન્તિ, ન હિ સરણશીલાસ્તુ ઇતિ દર્શયતિ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તેષામિમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અસ્વેદનમતિસ્વેદનં પારુષ્યમતિશ્લક્ષ્ણતા વૈવર્ણ્યં કણ્ડૂર્નિસ્તોદઃ સુપ્તતા પરિદાહઃ પરિહર્ષો લોમહર્ષઃ ખરત્વમૂષ્માયણં ગૌરવં શ્વયથુર્વીસર્પાગમનમભીક્ષ્ણં ચ કાયે કાયચ્છિદ્રેષૂપદેહઃ પક્વદગ્ધદષ્ટભગ્નક્ષતોપસ્ખલિતેષ્વતિમાત્રં વેદના સ્વલ્પાનામપિ ચ વ્રણાનાં દુષ્ટિરસંરોહણં ચેતિ||૭||
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
અસ્વેદનાદિપૂર્વરૂપં પ્રભાવાત્| પરિહર્ષો ઝિનઝિનિકા ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તતોઽનન્તરં કુષ્ઠાન્યભિનિર્વર્તન્તે, તેષામિદં વેદનાવર્ણસંસ્થાનપ્રભાવનામવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- રૂક્ષારુણપરુષાણિ વિષમવિસૃતાનિ ખરપર્યન્તાનિ તનૂન્યુદ્વૃત્તબહિસ્તનૂનિ સુપ્તવત્સુપ્તાનિ હૃષિતલોમાચિતાનિ નિસ્તોદબહુલાન્યલ્પકણ્ડૂદાહપૂયલસીકાન્યાશુગતિસમુત્થાનાન્યાશુભેદીનિ જન્તુમન્તિ કૃષ્ણારુણકપાલવર્ણાનિ ચ કપાલકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્(૧); તામ્રાણિ તામ્રખરરોમરાજીભિરવનદ્ધાનિ બહલાનિ બહુબહલપૂયરક્તલસીકાનિ કણ્ડૂક્લેદકોથદાહપાકવન્ત્યાશુગતિસમુત્થાનભેદીનિ સસન્તાપક્રિમીણિ પક્વોદુમ્બરફલવર્ણાન્યૌદુમ્બરકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્(૨); સ્નિગ્ધાનિ ગુરૂણ્યુત્સેધવન્તિ શ્લક્ષ્ણસ્થિરપીતપર્યન્તાનિ શુક્લરક્તાવભાસાનિ શુક્લરોમરાજીસન્તાનાનિ બહુબહલશુક્લપિચ્છિલસ્રાવીણિ બહુક્લેદકણ્ડૂક્રિમીણિ સક્તગતિસમુત્થાનભેદીનિ પરિમણ્ડલાનિ મણ્ડલકુષ્ઠાનિ વિદ્યાત્(૩); પરુષાણ્યરુણવર્ણાનિ બહિરન્તઃશ્યાવાનિ નીલપીતતામ્રાવભાસાન્યાશુગતિસમુત્થાનાન્યલ્પકણ્ડૂક્લેદક્રિમીણિ દાહભેદનિસ્તોદ(પાક)બહુલાનિ શૂકોપહતોપમવેદનાન્યુત્સન્નમધ્યાનિ તનુપર્યન્તાનિ કર્કશપિડકાચિતાનિ દીર્ઘપરિમણ્ડલાન્યૃષ્યજિહ્વાકૃતીનિ ઋષ્યજિહ્વાનીતિ વિદ્યાત્ (૪); શુક્લરક્તાવભાસાનિ રક્તપર્યન્તાનિ રક્તરાજીસિરાસન્તતાન્યુત્સેધવન્તિ બહુબહલરક્તપૂયલસીકાનિ કણ્ડૂક્રિમિદાહપાકવન્ત્યાશુગતિસમુત્થાનભેદીનિ પુણ્ડરીકપલાશસઙ્કાશાનિ પુણ્ડરીકાણીતિ વિદ્યાત્ (૫); પરુષારુણાનિ વિશીર્ણબહિસ્તનૂન્યન્તઃસ્નિગ્ધાનિ શુક્લરક્તાવભાસાનિ બહૂન્યલ્પવેદનાન્યલ્પકણ્ડૂદાહપૂયલસીકાનિ લઘુસમુત્થાનાન્યલ્પભેદક્રિમીણ્યલાબુપુષ્પસઙ્કાશાનિ સિધ્મકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્ (૬); કાકણન્તિકાવર્ણાન્યાદૌ પશ્ચાત્તુ સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમન્વિતાનિ પાપીયસા સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમ્ભવેનાનેકવર્ણાનિ કાકણાનીતિ વિદ્યાત્| તાન્યસાધ્યાનિ, સાધ્યાનિ પુનરિતરાણિ||૮||
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
ઉદ્વૃત્તબહિસ્તનૂનીતિ ઉચ્છલીકૃતબાહ્યદેહાનિ| સુપ્તવત્ સુપ્તાનિ અત્યર્થાસ્પર્શજ્ઞાનીત્યર્થઃ| કપાલઃ સ્થાલ્યાદિખણ્ડઃ| સક્તાનિ ચિરભાવીનિ ગત્યાદીનિ યેષાં તે તથા| ઋષ્યજિહ્વલક્ષણે બહિરિતિ કુષ્ઠપર્યન્તે, અન્તરિતિ વિકૃતમધ્યમુચ્યતે | ઋષ્યો હરિણવિશેષઃ| પુણ્ડરીકપલાશશબ્દેન પદ્મપુષ્પદલમિહ| વિશીર્ણબહિસ્તનૂનીત્યત્ર તનુશબ્દઃ પ્રદેશે વર્તતે; તેન વિશીર્ણપર્યન્તદેશાનીત્યર્થઃ| સિધ્મકુષ્ઠં યથોક્તલક્ષણં સિધ્મપુષ્પિકાવ્યતિરિક્તમેવ બ્રુવતે; સિધ્મપુષ્પિકાભિપ્રાયેણ ચ સુશ્રુતે સિધ્મકુષ્ઠં ક્ષુદ્રકુષ્ઠેષુ પઠિતમ્| દદ્રુ તુ સુશ્રુતે મહાકુષ્ઠે પઠિતમપીહ ક્ષુદ્રકુષ્ઠે પઠિતમુત્તરોત્તરધાત્વનુપ્રવેશાભાવાત્ તથાઽત્યર્થપીડારહિતત્વાચ્ચ, સુશ્રુતે તુ તદનુબન્ધિત્વપ્રકર્ષાન્મહાકુષ્ઠે પઠિતમ્| સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમન્વિતાનીત્યેતેતાવતૈવાર્થે લબ્ધે પુનઃ પાપીયસા સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમ્ભવેનેતિવચનાદ્યદેવ પાપીયઃ કુષ્ઠલિઙ્ગં, તદેવ કાકણકે ભવતિ નાન્યદિતિ દર્શયતિ| પાપીયસેતિ અત્યર્થપીડાકૃતા| કિંવા પાપીયસેત્યાદિપુનર્વચનેન સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગાનાં કાકણકે પાપારબ્ધત્વેનાસાધ્યતામત્યર્થપીડાકર્તૃતાં ચ દર્શયતિ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર યદસાધ્યં તદસાધ્યતાં નાતિવર્તતે, સાધ્યં પુનઃ કિઞ્ચિત્ સાધ્યતામતિવર્તતે કદાચિદપચારાત્| સાધ્યાનિ હિ ષટ્ કાકણકવર્જ્યાન્યચિકિત્સ્યમાનાન્યપચારતો વા દોષૈરભિષ્યન્દમાનાન્યસાધ્યતામુપયાન્તિ||૯||
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
કદાચિદિત્યનેનાગ્રે વક્ષ્યમાણસચિકિત્સ્યમાનતાપક્ષાન્તરં દર્શયતિ| અપચારતો વેતિ ઉત્પન્નેઽપિ કુષ્ઠે નિદાનસેવનાત્| અભિષ્યન્દમાનાનીતિ આપૂર્યમાણાનિ||૯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
સાધ્યાનામપિ હ્યુપેક્ષ્યમાણાનાં ત્વઙ્માંસશોણિતલસીકાકોથક્લેદસંસ્વેદજાઃ ક્રિમયોઽભિમૂર્ચ્છન્તિ; તે ભક્ષયન્તસ્ત્વગાદીન્ દોષાઃ પુનર્દૂષયન્ત ઇમાનુપદ્રવાન્ પૃથક્ પૃથગુત્પાદયન્તિ- તત્ર વાતઃ શ્યાવારુણવર્ણં પરુષતામપિ ચ રૌક્ષ્યશૂલશોષતોદવેપથુહર્ષસઙ્કોચાયાસસ્તમ્ભસુપ્તિભેદભઙ્ગાન્, પિત્તં દાહસ્વેદક્લેદકોથસ્રાવપાકરાગાન્, શ્લેષ્મા ત્વસ્ય શ્વૈત્યશૈત્યકણ્ડૂસ્થૈર્યગૌરવોત્સેધોપસ્નેહોપલેપાન્, ક્રિમયસ્તુ ત્વગાદીંશ્ચતુરઃ સિરાઃ સ્નાયૂશ્ચાસ્થીન્યપિ ચ તરુણાન્યાદદતે ||૧૦|| અસ્યાં ચૈવાવસ્થાયામુપદ્રવાઃ કુષ્ઠિનં સ્પૃશન્તિ; તદ્યથા- પ્રસ્રવણમઙ્ગભેદઃ પતનાન્યઙ્ગાવયવાનાં તૃષ્ણાજ્વરાતીસારદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાશ્ચ, તથાવિધમસાધ્યં વિદ્યાદિતિ||૧૧||
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
દોષાઃ પુનર્દૂષયન્ત ઇતિ ત્વગાદીનેવ| તરુણાનીતિ કોમલાનિ નાસાસ્થ્યાદીનિ| આદદતે ભક્ષયન્તિ||૧૦-૧૧||
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યોઽયમિતિ યઃ પૂર્વં નરો રોગમુપેક્ષતે| સ કિઞ્ચિત્કાલમાસાદ્ય મૃત એવાવબુધ્યતે||૧૨|| યસ્તુ પ્રાગેવ રોગેભ્યો રોગેષુ તરુણેષુ વા| ભેષજં કુરુતે સમ્યક્ સ ચિરં સુખમશ્નુતે||૧૩|| યથા હ્યલ્પેન યત્નેન છિદ્યતે તરુણસ્તરુઃ| સ એવાતિપ્રવૃદ્ધસ્તુ છિદ્યતેઽતિપ્રયત્નતઃ||૧૪|| એવમેવ વિકારોઽપિ તરુણઃ સાધ્યતે સુખમ્| વિવૃદ્ધઃ સાધ્યતે કૃચ્છ્રાદસાધ્યો વાઽપિ જાયતે||૧૫|| તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા દ્રવ્યાણિ દોષાશ્ચ હેતવઃ પૂર્વલક્ષણમ્| રૂપાણ્યુપદ્રવાશ્ચોક્તાઃ કુષ્ઠાનાં કૌષ્ઠિકે પૃથક્||૧૬||
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
કિઞ્ચિત્કાલમિતિ અસાધ્યવ્યાધિકાલમ્| મૃત એવેતિ મરણોપકણ્ઠગતઃ| અવબુધ્યત ઇત્યત્ર ‘સાધ્યવ્યાધ્યુપેક્ષાફલં મૃત્યુમ્’ ઇતિ શેષઃ||૧૨-૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને કુષ્ઠનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને કુષ્ઠનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||