Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કુષ્ઠનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સપ્ત દ્રવ્યાણિ કુષ્ઠાનાં પ્રકૃતિર્વિકૃતિમાપન્નાનિ ભવન્તિ| તદ્યથા- ત્રયો દોષા વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકોપણવિકૃતાઃ, દૂષ્યાશ્ચ શરીરધાતવસ્ત્વઙ્માંસશોણિતલસીકાશ્ચતુર્ધા દોષોપઘાતવિકૃતા ઇતિ| એતત્ સપ્તાનાં સપ્તધાતુકમેવઙ્ગતમાજનનં કુષ્ઠાનામ્, અતઃપ્રભવાણ્યભિનિર્વર્તમાનાનિ કેવલં શરીરમુપતપન્તિ||૩||
View original
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ન ચ કિઞ્ચિદસ્તિ કુષ્ઠમેકદોષપ્રકોપનિમિત્તમ્, અસ્તિ તુ ખલુ સમાનપ્રકૃતીનામપિ કુષ્ઠાનાં દોષાંશાંશવિકલ્પાનુબન્ધસ્થાનવિભાગેન વેદનાવર્ણસંસ્થાનપ્રભાવનામચિકિત્સિતવિશેષઃ| સ સપ્તવિધોઽષ્ટાદશવિધોઽપરિસઙ્ખ્યેયવિધો વા ભવતિ| દોષા હિ વિકલ્પનૈર્વિકલ્પ્યમાના વિકલ્પયન્તિ વિકારાન્, અન્યત્રાસાધ્યભાવાત્| તેષાં વિકલ્પવિકારસઙ્ખ્યાનેઽતિપ્રસઙ્ગમભિસમીક્ષ્ય સપ્તવિધમેવ કુષ્ઠવિશેષમુપદેક્ષ્યામઃ||૪||
View original
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ઇહ વાતાદિષુ ત્રિષુ પ્રકુપિતેષુ ત્વગાદીંશ્ચતુરઃ પ્રદૂષયત્સુ વાતેઽધિકતરે કપાલકુષ્ઠમભિનિર્વર્તતે, પિત્તે ત્વૌદુમ્બરં, શ્લેષ્મણિ મણ્ડલકુષ્ઠં, વાતપિત્તયોરૃષ્યજિહ્વં, પિત્તશ્લેષ્મણોઃ પુણ્ડરીકં, શ્લેષ્મમારુતયોઃ સિધ્મકુષ્ઠં, સર્વદોષાભિવૃદ્ધૌ કાકણકમભિનિર્વર્તતે; એવમેષ સપ્તવિધઃ કુષ્ઠવિશેષો ભવતિ| સ ચૈષ ભૂયસ્તરતમતઃ પ્રકૃતૌ વિકલ્પ્યમાનાયાં ભૂયસીં વિકારવિકલ્પસઙ્ખ્યામાપદ્યતે||૫||
View original
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્રેદં સર્વકુષ્ઠનિદાનં સમાસેનોપદેક્ષ્યામઃ- શીતોષ્ણવ્યત્યાસમનાનુપૂર્વ્યોપસેવમાનસ્ય તથા સન્તર્પણાપતર્પણાભ્યવહાર્યવ્યત્યાસં, મધુફાણિતમત્સ્યલકુચમૂલકકાકમાચીઃ સતતમતિમાત્રમજીર્ણે ચ સમશ્નતઃ, ચિલિચિમં ચ પયસા, હાયનકયવકચીનકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણિ ચાન્નાનિ ક્ષીરદધિતક્રકોલકુલત્થમાષાતસીકુસુમ્ભસ્નેહવન્તિ, એતૈરેવાતિમાત્રં સુહિતસ્ય ચ વ્યવાયવ્યાયામસન્તાપાનત્યુપસેવમાનસ્ય, ભયશ્રમસન્તાપોપહતસ્ય ચ સહસા શીતોદકમવતરતઃ, વિદગ્ધં ચાહારજાતમનુલ્લિખ્ય વિદાહીન્યભ્યવહરતઃ, છર્દિં ચ પ્રતિઘ્નતઃ, સ્નેહાંશ્ચાતિચરતઃ, ત્રયો દોષાઃ યુગપત્ પ્રકોપમાપદ્યન્તે; ત્વગાદયશ્ચત્વારઃ શૈથિલ્યમાપદ્યન્તે; તેષુ શિથિલેષુ દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનમધિગમ્ય સન્તિષ્ઠમાનાસ્તાનેવ ત્વગાદીન્ દૂષયન્તઃ કુષ્ઠાન્યભિનિર્વર્તયન્તિ||૬||
View original
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તેષામિમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અસ્વેદનમતિસ્વેદનં પારુષ્યમતિશ્લક્ષ્ણતા વૈવર્ણ્યં કણ્ડૂર્નિસ્તોદઃ સુપ્તતા પરિદાહઃ પરિહર્ષો લોમહર્ષઃ ખરત્વમૂષ્માયણં ગૌરવં શ્વયથુર્વીસર્પાગમનમભીક્ષ્ણં ચ કાયે કાયચ્છિદ્રેષૂપદેહઃ પક્વદગ્ધદષ્ટભગ્નક્ષતોપસ્ખલિતેષ્વતિમાત્રં વેદના સ્વલ્પાનામપિ ચ વ્રણાનાં દુષ્ટિરસંરોહણં ચેતિ||૭||
View original
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તતોઽનન્તરં કુષ્ઠાન્યભિનિર્વર્તન્તે, તેષામિદં વેદનાવર્ણસંસ્થાનપ્રભાવનામવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- રૂક્ષારુણપરુષાણિ વિષમવિસૃતાનિ ખરપર્યન્તાનિ તનૂન્યુદ્વૃત્તબહિસ્તનૂનિ સુપ્તવત્સુપ્તાનિ હૃષિતલોમાચિતાનિ નિસ્તોદબહુલાન્યલ્પકણ્ડૂદાહપૂયલસીકાન્યાશુગતિસમુત્થાનાન્યાશુભેદીનિ જન્તુમન્તિ કૃષ્ણારુણકપાલવર્ણાનિ ચ કપાલકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્(૧); તામ્રાણિ તામ્રખરરોમરાજીભિરવનદ્ધાનિ બહલાનિ બહુબહલપૂયરક્તલસીકાનિ કણ્ડૂક્લેદકોથદાહપાકવન્ત્યાશુગતિસમુત્થાનભેદીનિ સસન્તાપક્રિમીણિ પક્વોદુમ્બરફલવર્ણાન્યૌદુમ્બરકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્(૨); સ્નિગ્ધાનિ ગુરૂણ્યુત્સેધવન્તિ શ્લક્ષ્ણસ્થિરપીતપર્યન્તાનિ શુક્લરક્તાવભાસાનિ શુક્લરોમરાજીસન્તાનાનિ બહુબહલશુક્લપિચ્છિલસ્રાવીણિ બહુક્લેદકણ્ડૂક્રિમીણિ સક્તગતિસમુત્થાનભેદીનિ પરિમણ્ડલાનિ મણ્ડલકુષ્ઠાનિ વિદ્યાત્(૩); પરુષાણ્યરુણવર્ણાનિ બહિરન્તઃશ્યાવાનિ નીલપીતતામ્રાવભાસાન્યાશુગતિસમુત્થાનાન્યલ્પકણ્ડૂક્લેદક્રિમીણિ દાહભેદનિસ્તોદ(પાક)બહુલાનિ શૂકોપહતોપમવેદનાન્યુત્સન્નમધ્યાનિ તનુપર્યન્તાનિ કર્કશપિડકાચિતાનિ દીર્ઘપરિમણ્ડલાન્યૃષ્યજિહ્વાકૃતીનિ ઋષ્યજિહ્વાનીતિ વિદ્યાત્ (૪); શુક્લરક્તાવભાસાનિ રક્તપર્યન્તાનિ રક્તરાજીસિરાસન્તતાન્યુત્સેધવન્તિ બહુબહલરક્તપૂયલસીકાનિ કણ્ડૂક્રિમિદાહપાકવન્ત્યાશુગતિસમુત્થાનભેદીનિ પુણ્ડરીકપલાશસઙ્કાશાનિ પુણ્ડરીકાણીતિ વિદ્યાત્ (૫); પરુષારુણાનિ વિશીર્ણબહિસ્તનૂન્યન્તઃસ્નિગ્ધાનિ શુક્લરક્તાવભાસાનિ બહૂન્યલ્પવેદનાન્યલ્પકણ્ડૂદાહપૂયલસીકાનિ લઘુસમુત્થાનાન્યલ્પભેદક્રિમીણ્યલાબુપુષ્પસઙ્કાશાનિ સિધ્મકુષ્ઠાનીતિ વિદ્યાત્ (૬); કાકણન્તિકાવર્ણાન્યાદૌ પશ્ચાત્તુ સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમન્વિતાનિ પાપીયસા સર્વકુષ્ઠલિઙ્ગસમ્ભવેનાનેકવર્ણાનિ કાકણાનીતિ વિદ્યાત્| તાન્યસાધ્યાનિ, સાધ્યાનિ પુનરિતરાણિ||૮||
View original
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર યદસાધ્યં તદસાધ્યતાં નાતિવર્તતે, સાધ્યં પુનઃ કિઞ્ચિત્ સાધ્યતામતિવર્તતે કદાચિદપચારાત્| સાધ્યાનિ હિ ષટ્ કાકણકવર્જ્યાન્યચિકિત્સ્યમાનાન્યપચારતો વા દોષૈરભિષ્યન્દમાનાન્યસાધ્યતામુપયાન્તિ||૯||
View original
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
સાધ્યાનામપિ હ્યુપેક્ષ્યમાણાનાં ત્વઙ્માંસશોણિતલસીકાકોથક્લેદસંસ્વેદજાઃ ક્રિમયોઽભિમૂર્ચ્છન્તિ; તે ભક્ષયન્તસ્ત્વગાદીન્ દોષાઃ પુનર્દૂષયન્ત ઇમાનુપદ્રવાન્ પૃથક્ પૃથગુત્પાદયન્તિ- તત્ર વાતઃ શ્યાવારુણવર્ણં પરુષતામપિ ચ રૌક્ષ્યશૂલશોષતોદવેપથુહર્ષસઙ્કોચાયાસસ્તમ્ભસુપ્તિભેદભઙ્ગાન્, પિત્તં દાહસ્વેદક્લેદકોથસ્રાવપાકરાગાન્, શ્લેષ્મા ત્વસ્ય શ્વૈત્યશૈત્યકણ્ડૂસ્થૈર્યગૌરવોત્સેધોપસ્નેહોપલેપાન્, ક્રિમયસ્તુ ત્વગાદીંશ્ચતુરઃ સિરાઃ સ્નાયૂશ્ચાસ્થીન્યપિ ચ તરુણાન્યાદદતે ||૧૦|| અસ્યાં ચૈવાવસ્થાયામુપદ્રવાઃ કુષ્ઠિનં સ્પૃશન્તિ; તદ્યથા- પ્રસ્રવણમઙ્ગભેદઃ પતનાન્યઙ્ગાવયવાનાં તૃષ્ણાજ્વરાતીસારદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાશ્ચ, તથાવિધમસાધ્યં વિદ્યાદિતિ||૧૧||
View original
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યોઽયમિતિ યઃ પૂર્વં નરો રોગમુપેક્ષતે| સ કિઞ્ચિત્કાલમાસાદ્ય મૃત એવાવબુધ્યતે||૧૨|| યસ્તુ પ્રાગેવ રોગેભ્યો રોગેષુ તરુણેષુ વા| ભેષજં કુરુતે સમ્યક્ સ ચિરં સુખમશ્નુતે||૧૩|| યથા હ્યલ્પેન યત્નેન છિદ્યતે તરુણસ્તરુઃ| સ એવાતિપ્રવૃદ્ધસ્તુ છિદ્યતેઽતિપ્રયત્નતઃ||૧૪|| એવમેવ વિકારોઽપિ તરુણઃ સાધ્યતે સુખમ્| વિવૃદ્ધઃ સાધ્યતે કૃચ્છ્રાદસાધ્યો વાઽપિ જાયતે||૧૫|| તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા દ્રવ્યાણિ દોષાશ્ચ હેતવઃ પૂર્વલક્ષણમ્| રૂપાણ્યુપદ્રવાશ્ચોક્તાઃ કુષ્ઠાનાં કૌષ્ઠિકે પૃથક્||૧૬||
View original
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને કુષ્ઠનિદાનં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon