Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ കുഷ്ഠനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പ്രമേഹമനു പ്രാഗുത്പത്തൌ കുഷ്ഠോത്പാദാത് കുഷ്ഠനിദാനമുച്യതേ| വചനം ഹി- “ഹവിഃപ്രാശാന്മേഹകുഷ്ഠയോഃ” (നി.അ.൮) ഇതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
സപ്ത ദ്രവ്യാണി കുഷ്ഠാനാം പ്രകൃതിര്വികൃതിമാപന്നാനി ഭവന്തി| തദ്യഥാ- ത്രയോ ദോഷാ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ പ്രകോപണവികൃതാഃ, ദൂഷ്യാശ്ച ശരീരധാതവസ്ത്വങ്മാംസശോണിതലസീകാശ്ചതുര്ധാ ദോഷോപഘാതവികൃതാ ഇതി| ഏതത് സപ്താനാം സപ്തധാതുകമേവങ്ഗതമാജനനം കുഷ്ഠാനാമ്, അതഃപ്രഭവാണ്യഭിനിര്വര്തമാനാനി കേവലം ശരീരമുപതപന്തി||൩||
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
സപ്ത ദ്രവ്യാണീതി ത്രയോ ദോഷാശ്ചത്വാരി ദൂഷ്യാണി| പ്രകൃതിരിതി കാരണമിത്യര്ഥഃ| സപ്തദ്രവ്യാണാം വിശേഷണം- വികൃതിമാപന്നാനീതി| കിംവാ ‘പ്രകൃതിവികൃതിമാപന്നാനി’ ഇതി പാഠഃ, തദാ പ്രകൃത്യാ കുഷ്ഠകാരണേന വികൃതിമാപന്നാനീത്യര്ഥഃ| ഏതേന ച യദാ കുഷ്ഠജനകഹേതുവ്യതിരേകേണ വാതാദീനാം വികൃതിര്ഭവതി ന തദാ കുഷ്ഠോത്പാദോ ഭവതി, കിന്തു വിസര്പോത്പാദ ഇതി ദര്ശയതി; വിസര്പേ ഹി “രക്തം ലസീകാ ത്വങ്മാംസം ദൂഷ്യം ദോഷാസ്ത്രയോ മലാഃ| സര്വ ഏവ പ്രകുപ്യന്തി വിസര്പാണാം സമുദ്ഭവേ” (ചി. അ.൨൧) ഇതി വചനാദേത ഏവ സപ്ത വികൃതാഃ കാരണമിത്യുക്തമ്| യദ്യപി കുഷ്ഠവിസര്പയോര്ദോഷദൂഷ്യകൃതം സാമ്യമസ്തി, തഥാऽപി വിസര്പണശീലേന രക്തപ്രധാനേന ച ദോഷേണ വിസര്പജന്മ, അന്യഥാ തു കുഷ്ഠജന്മേതി വ്യാധിഭേദോത്പത്തിഃ| അത ഏവ “വിവിധം സര്പതി യതോ വിസര്പസ്തേന സഞ്ജ്ഞിതഃ” (ചി. അ.൨൧) ഇത്യുക്തമ്| തഥാ, വിശിഷ്ടശോണിതദുഷ്ടിവശാദേവ വിസര്പേ പ്രബലാ വേദനാ ഭവതി, തഥാ രക്തചികിത്സായാഃ പ്രാധാന്യോപദേശാച്ച രക്തപ്രാധാന്യം വിസര്പേ ജ്ഞേയമ്| വചനം ഹി- “ഏകതസ്താനി സര്വാണി രക്തമോക്ഷണമേകതഃ” (ചി. അ.൨൧) ഇതി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- വിസര്പേ നാവശ്യം ദോഷദൂഷ്യസപ്തകദുഷ്ടിഃ, കിന്തു സപ്താനാം തത്ര ദുഷ്ടിര്യോഗ്യതയാ ദര്ശ്യതേ, കുഷ്ഠേ തു സര്വത്ര പ്രതിനിയമേന സപ്തകദുഷ്ടിരിതി| യഥാ കുഷ്ഠാരമ്ഭകാ ദോഷാഃ കുപ്യന്തി യഥാ ച ദൂഷ്യാണി, തദാഹ- തദ്യഥേത്യാദി| പ്രകോപണവികൃതാ ഇതി കുഷ്ഠനിദാനപ്രകോപണവികൃതാഃ; അന്യഥാ പ്രകോപണവചനമനര്ഥകം സ്യാത്, വിനാ പ്രകോപണം വ്യാധിജനകവികൃത്യഭാവാത്| ദോഷോപഘാതവികൃതാ ഇത്യനേന ദോഷോപഘാതാദേവ ധാതൂനാം വികൃതിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി, ന ദോഷമന്തരാ ധാതവോ ദൂഷ്യന്തീത്യര്ഥഃ| കിംവാ, കുഷ്ഠകാരണാനാം ധാതൂനാം ക്ഷയവൃദ്ധിമാത്രരൂപവികൃതിം നിരാകൃത്യ ദോഷാഭിസമ്ബന്ധരൂപാം ദുഷ്ടിം ഗ്രാഹയതി| സപ്തധാതുകം സപ്തധാതുമേലകഃ| ഏവങ്ഗതമിതി ഉക്തക്രമേണ വികൃതിം ഗതമ്| ആജനനം കാരണമ്| അതഃപ്രഭവാണീതി ഏതത്കാരണഭൂതാനി| അഭിനിര്വര്തമാനാനീതി അഭിതഃ പ്രസര്പമാണാനി| കേവലം കൃത്സ്നം ദൂഷ്യചതുഷ്ടയാതിരിക്തമപീത്യര്ഥഃ| ഏതേന, പ്രഥമോത്പത്തൌ കുഷ്ഠേ ചതുര്ധാതുദുഷ്ടിനിയമഃ , ഉത്പന്നസ്യ ത്വസ്ഥിസിരാദിദൂഷണമപി ഭവതീതി ദര്ശയതി| തത്ര സുശ്രുതേ കുഷ്ഠസ്യ പ്രഥമം ത്വഗാശ്രയസ്യ പശ്ചാദുത്തരോത്തരധാതൂനാമനുഗമനമുക്തമ്- “ഏവം കുഷ്ഠം സമുത്പന്നം ത്വചി കാലപ്രകര്ഷതഃ| ക്രമേണ ധാതൂന് വ്യാപ്നോതി” (സു. നി.അ.൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, തദിഹാപ്യവിരുദ്ധമേവ| യേന, സര്വകുഷ്ഠേഷു പ്രഥമം ത്വച്യേവ വൈകൃതം ഭവതി വിശേഷേണ, പശ്ചാദ്വൈശേഷികീ ദുഷ്ടിഃ കാലപ്രകര്ഷാദ്രക്താദിഷു ഭവതി| ചതുര്ധാതുദുഷ്ടിശ്ചേഹ കുഷ്ഠോത്പാദേ സാമാന്യദുഷ്ട്യഭിപ്രായേണോക്താ, വൈശേഷികീ തു ദുഷ്ടിസ്തേഷാം ക്രമേണൈവ ഭവതി| വൈശേഷികദുഷ്ടിശ്ചേഹ ‘കേവലം ശരീരമുപതപന്തി’ ഇതി വചനാദ്വ്യാഖ്യേയാ| അത ഏവ സുശ്രുതേ വൈശേഷികദുഷ്ട്യഭിപ്രായേണൈവ- “കണ്ഡൂര്വിപൂയകശ്ചൈവ കുഷ്ഠേ ശോണിതസംശ്രയേ” (സു. നി.അ.൫) ഇത്യാദിനാ വിശിഷ്ടദുഷ്ടിലക്ഷണമുക്തമ്| ഇഹ തു യാ സാമാന്യേന ചതുര്ധാതുദുഷ്ടിരുക്താ ന സാ തല്ലക്ഷണയുക്താ, കിന്തു കുഷ്ഠോത്പാദമാത്രജ്ഞേയാ; തേന ന വിരോധഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ന ച കിഞ്ചിദസ്തി കുഷ്ഠമേകദോഷപ്രകോപനിമിത്തമ്, അസ്തി തു ഖലു സമാനപ്രകൃതീനാമപി കുഷ്ഠാനാം ദോഷാംശാംശവികല്പാനുബന്ധസ്ഥാനവിഭാഗേന വേദനാവര്ണസംസ്ഥാനപ്രഭാവനാമചികിത്സിതവിശേഷഃ| സ സപ്തവിധോऽഷ്ടാദശവിധോऽപരിസങ്ഖ്യേയവിധോ വാ ഭവതി| ദോഷാ ഹി വികല്പനൈര്വികല്പ്യമാനാ വികല്പയന്തി വികാരാന്, അന്യത്രാസാധ്യഭാവാത്| തേഷാം വികല്പവികാരസങ്ഖ്യാനേऽതിപ്രസങ്ഗമഭിസമീക്ഷ്യ സപ്തവിധമേവ കുഷ്ഠവിശേഷമുപദേക്ഷ്യാമഃ||൪||
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ത്രിദോഷജന്യത്വേऽപി സര്വകുഷ്ഠാനാം യഥാ വാതികാദിവ്യപദേശോ ഭവതി തദാഹ- ന ച കിഞ്ചിദിത്യാദി| സമാനപ്രകൃതീനാമിതി അവാന്തരവികല്പരഹിതതുല്യവാതാദിസപ്തകാരണാനാമ്, അവാന്തരഭേദാഭാവേ ഹി കാരണാനാം കാര്യസ്യാപ്യേകരൂപത്വമേവ സ്യാത്| ദോഷാംശാംശവികല്പസ്യ തഥാ സ്ഥാനസ്യ ച വിഭാഗേന വേദനാവിശേഷഃ കുഷ്ഠേ ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| ദോഷാണാമംശമംശം പ്രതി വികല്പോംऽശാംശവികല്പഃ; ക്വചിദ്വായുഃ സ്വസ്യ രൂക്ഷാംശേന പ്രകുപിതോ ഭവതി, ക്വചിച്ഛൈത്യാംശേനേത്യാദി| തഥാ ദോഷദൂഷ്യരൂപസ്ഥാനവിഭാഗേന ച വേദനാവിശേഷോ ഭവതി; വചനം ഹി- “തത്ര രസാദിസ്ഥാനേഷു പ്രകുപിതാനാം ദോഷാണാം യസ്മിന് യസ്മിന് സ്ഥാനേ യേ യേ വ്യാധയോ ഭവന്തി” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യാദി| സ്ഥാനം ച യദ്യപി ചതുര്വിധദൂഷ്യരൂപമിഹ നിയതം, തഥാऽപ്യേഷ ദോഷസ്യൈവ ദൂഷ്യേ വ്യാപ്ത്യാദികൃതഃ സ്ഥാനവിഭാഗോ ജ്ഞേയഃ| തത്ര വേദനാവിശേഷഃ- “കാപാലം തോദബഹുലം” (ചി.അ.൭) ഇത്യാദി, വര്ണവിശേഷഃ- “യത് കാകണന്തികാവര്ണം” (ചി.അ.൭) ഇത്യാദി, സംസ്ഥാനവിശേഷഃ- “യദൃഷ്യജിഹ്വാസംസ്ഥാനം” (ചി.അ.൭) ഇത്യാദി, പ്രഭാവവിശേഷഃ- സാധ്യതാസാധ്യതാദി, നാമവിശേഷഃ- കാപാല ഇത്യാദി| യതശ്ച സമാനേऽപി ഹി കാരണേ ദോഷാംശാംശബലവികല്പസ്ഥാനവിഭാഗേന വേദനാദിവിശേഷഃ കുഷ്ഠഭേദകോऽസ്തി, അതഃ സപ്തവിധ ഇത്യാദി യോജനീയമ്| സപ്തവിധ ഇതി അത്രൈവ വക്ഷ്യമാണമഹാകുഷ്ഠഭേദേന, അഷ്ടാദശവിധസ്തു ചികിത്സാവക്ഷ്യമാണഭേദേന, അപരിസങ്ഖ്യേയസ്തു വേദനാദ്യവാന്തരഭേദേന| കുതോऽപരിസങ്ഖ്യാതാ ഏവ വികല്പാ ഭവന്തീത്യാഹ- ദോഷാ ഹീത്യാദി| വികല്പനൈരിതി വിവിധഭേദവികല്പനൈരംശാംശവികല്പാദിഭിഃ, വികല്പ്യമാനാ ഭിദ്യമാനാഃ, വികല്പയന്തി ഭേദയന്തി; വ്യാധികാരണദോഷഭേദാത് കാര്യസ്യാപി വ്യാധേര്ഭേദോ ബഹുവിധോ ഭവതീതി ഭാവഃ| സോऽയം ദോഷഭേദകൃതോ ഭേദോऽസാധ്യേ വ്യാധൌ നേഹ ക്രിയത ഇത്യാഹ- അന്യത്രേത്യാദി| അസാധ്യമിഹ പ്രത്യാഖ്യേയമഭിപ്രേതം, യാപ്യഭേദോ ഹ്യസാധ്യസ്യ ക്രിയത ഏവ യാപനാര്ഥമ്| ഏവം മന്യതേ- പ്രത്യാഖ്യേയേ വ്യാധൌ സന്നപി ദോഷഭേദകൃതോ ഭേദോऽചികിത്സ്യത്വേന ചികിത്സാവിശേഷാപ്രവര്തകത്വാന്നേഹ ക്രിയതേ, സാധ്യേ തു ചികിത്സാഭേദാര്ഥം ക്രിയത ഇതി യുക്തമ്| സമ്പ്രതീതരപ്രകാരത്യാഗം സഹേതുകം ദര്ശയന് സപ്തവിധാഭിധാനം പ്രതിജാനീതേ- തേഷാമിത്യാദി| വികല്പൈഃ സര്വൈര്വികാരകഥനം വികല്പവികാരസങ്ഖ്യാനമ്| അതിപ്രസങ്ഗമിതി അത്യഭിധാനദോഷപ്രസങ്ഗമ്| നനു, യദി സപ്തവിധകുഷ്ഠേऽപരൈകാദശചികിത്സാവക്ഷ്യമാണകുഷ്ഠാന്തര്ഭാവോ ഭവതി, തദാ സപ്തവിധത്വം തഥാऽഷ്ടാദശവിധത്വം ചേതി വിധാദ്വയം ഭവതി; യഥാ ജ്വരാണാമേകവിധത്വദ്വിവിധത്വാദി, അത്ര ഹി സര്വാസ്വേവ വിധാസു സര്വാന്തര്ഭാവോऽസ്തി; ന ചേഹ സപ്തമഹാകുഷ്ഠേ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠപ്രവേശോऽസ്തി, കിഞ്ചൈവം ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാപ്രവേശേ കഥമിഹാചാര്യോ നിദാനേ സപ്തകുഷ്ഠാഭിധാനേന കൃതീ സ്യാത്? ഉച്യതേ- ഇഹ സപ്തവിധകുഷ്ഠാഭിധാനേനൈകദോഷജദ്വിദോഷജത്രിദോഷജകുഷ്ഠാഭിധാനം കൃതം- ‘വാതേऽധികതരേ കാപാലകുഷ്ഠം’ ഇത്യാദിനാ, ന ചൈതത്പ്രകാരത്രയാത് പ്രകാരാന്തരം ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാനാമപ്യസ്തി; തേന ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേഷു യത് കുഷ്ഠം യദ്ദോഷജം വക്തവ്യം തസ്യേഹോക്തതദ്ദോഷലക്ഷണയുക്തത്വേനാവരോധോ വ്യാഖ്യേയഃ, പരം ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേ മഹാകുഷ്ഠോക്തദോഷലക്ഷണാനാമല്പത്വം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| അത്ര “ചര്മാഖ്യമേകകുഷ്ഠം തു കിടിമം സവിപാദികമ്| കുഷ്ഠം ത്വലസകം ജ്ഞേയം പ്രായോ വാതകഫാത്മകമ്” (ചി.അ.൭) ഇത്യാദി ചികിത്സിതേ വക്ഷ്യമാണഗ്രന്ഥാനുരോധാത് ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാന്തര്ഭാവോ വ്യാഖ്യേയഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ഇഹ വാതാദിഷു ത്രിഷു പ്രകുപിതേഷു ത്വഗാദീംശ്ചതുരഃ പ്രദൂഷയത്സു വാതേऽധികതരേ കപാലകുഷ്ഠമഭിനിര്വര്തതേ, പിത്തേ ത്വൌദുമ്ബരം, ശ്ലേഷ്മണി മണ്ഡലകുഷ്ഠം, വാതപിത്തയോരൃഷ്യജിഹ്വം, പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ പുണ്ഡരീകം, ശ്ലേഷ്മമാരുതയോഃ സിധ്മകുഷ്ഠം, സര്വദോഷാഭിവൃദ്ധൌ കാകണകമഭിനിര്വര്തതേ; ഏവമേഷ സപ്തവിധഃ കുഷ്ഠവിശേഷോ ഭവതി| സ ചൈഷ ഭൂയസ്തരതമതഃ പ്രകൃതൌ വികല്പ്യമാനായാം ഭൂയസീം വികാരവികല്പസങ്ഖ്യാമാപദ്യതേ||൫||
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
കുഷ്ഠാനാം കാപാലാദിസഞ്ജ്ഞാഃ കപാലാദിസാദൃശ്യപ്രയുക്താസ്തഥാ ശാസ്ത്രവ്യവഹാരസിദ്ധാശ്ച ബോദ്ധവ്യാഃ; നഹി സിധ്മസഞ്ജ്ഞായാമന്വയോऽസ്തി, തേന ശാസ്ത്രവ്യവഹാരസിദ്ധൈവ സിധ്മസഞ്ജ്ഞാ| പ്രകൃതൌ വികല്പ്യമാനായാമിതി കുഷ്ഠജനകകാരണേ ഭിദ്യമാനേ| വികല്പസങ്ഖ്യാ ഭേദരൂപസങ്ഖ്യാ| ഇഹ ച ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠാനഭിധാനമുക്തന്യായേന മഹുകുഷ്ഠാന്തര്ഗതത്വാദേവേതി ബോദ്ധവ്യമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
തത്രേദം സര്വകുഷ്ഠനിദാനം സമാസേനോപദേക്ഷ്യാമഃ- ശീതോഷ്ണവ്യത്യാസമനാനുപൂര്വ്യോപസേവമാനസ്യ തഥാ സന്തര്പണാപതര്പണാഭ്യവഹാര്യവ്യത്യാസം, മധുഫാണിതമത്സ്യലകുചമൂലകകാകമാചീഃ സതതമതിമാത്രമജീര്ണേ ച സമശ്നതഃ, ചിലിചിമം ച പയസാ, ഹായനകയവകചീനകോദ്ദാലകകോരദൂഷപ്രായാണി ചാന്നാനി ക്ഷീരദധിതക്രകോലകുലത്ഥമാഷാതസീകുസുമ്ഭസ്നേഹവന്തി, ഏതൈരേവാതിമാത്രം സുഹിതസ്യ ച വ്യവായവ്യായാമസന്താപാനത്യുപസേവമാനസ്യ, ഭയശ്രമസന്താപോപഹതസ്യ ച സഹസാ ശീതോദകമവതരതഃ, വിദഗ്ധം ചാഹാരജാതമനുല്ലിഖ്യ വിദാഹീന്യഭ്യവഹരതഃ, ഛര്ദിം ച പ്രതിഘ്നതഃ, സ്നേഹാംശ്ചാതിചരതഃ, ത്രയോ ദോഷാഃ യുഗപത് പ്രകോപമാപദ്യന്തേ; ത്വഗാദയശ്ചത്വാരഃ ശൈഥില്യമാപദ്യന്തേ; തേഷു ശിഥിലേഷു ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ സ്ഥാനമധിഗമ്യ സന്തിഷ്ഠമാനാസ്താനേവ ത്വഗാദീന് ദൂഷയന്തഃ കുഷ്ഠാന്യഭിനിര്വര്തയന്തി||൬||
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
ശീതോഷ്ണവ്യത്യാസം ശീതോഷ്ണപരിവര്തനമ്| അനാനുപൂര്വ്യേതി യഥോക്തക്രമത്യാഗേന; ക്രമത്യാഗശ്ചോഷ്ണം നിഷേവ്യ സഹസാ ശീതസേവാ, തദ്വിപര്യയശ്ച; തഥാ അനുചിതേ കാലേ ശീതോഷ്ണസേവാ| ഏവം സന്തര്പണാപതര്പണാഭ്യവഹാര്യവ്യത്യാസമപി അനാനുപൂര്വ്യോപസേവ്യമാനസ്യേതി ജ്ഞേയമ്| ചിലിചിമസ്തന്ത്രകൃതാऽऽത്രേയഭദ്രകാപ്യീയേ ദര്ശിതോ രോഹിതഭേദഃ| സ്ഥാനമധിഗമ്യേതി കുഷ്ഠജനനാനുഗുണം ശിഥിലത്വഗാദിസ്ഥാനം പ്രാപ്യ; കിംവാ സ്ഥാനമിതി ജനയിതവ്യകുഷ്ഠശരീരദേശം പ്രാപ്യേത്യര്ഥഃ| സന്തിഷ്ഠമാനാ ഇതി വചനേന സ്ഥിരാ ഏവ ദോഷാഃ കുഷ്ഠജനകാ ഭവന്തി, ന ഹി സരണശീലാസ്തു ഇതി ദര്ശയതി||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
തേഷാമിമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അസ്വേദനമതിസ്വേദനം പാരുഷ്യമതിശ്ലക്ഷ്ണതാ വൈവര്ണ്യം കണ്ഡൂര്നിസ്തോദഃ സുപ്തതാ പരിദാഹഃ പരിഹര്ഷോ ലോമഹര്ഷഃ ഖരത്വമൂഷ്മായണം ഗൌരവം ശ്വയഥുര്വീസര്പാഗമനമഭീക്ഷ്ണം ച കായേ കായച്ഛിദ്രേഷൂപദേഹഃ പക്വദഗ്ധദഷ്ടഭഗ്നക്ഷതോപസ്ഖലിതേഷ്വതിമാത്രം വേദനാ സ്വല്പാനാമപി ച വ്രണാനാം ദുഷ്ടിരസംരോഹണം ചേതി||൭||
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
അസ്വേദനാദിപൂര്വരൂപം പ്രഭാവാത്| പരിഹര്ഷോ ഝിനഝിനികാ ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
തതോऽനന്തരം കുഷ്ഠാന്യഭിനിര്വര്തന്തേ, തേഷാമിദം വേദനാവര്ണസംസ്ഥാനപ്രഭാവനാമവിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- രൂക്ഷാരുണപരുഷാണി വിഷമവിസൃതാനി ഖരപര്യന്താനി തനൂന്യുദ്വൃത്തബഹിസ്തനൂനി സുപ്തവത്സുപ്താനി ഹൃഷിതലോമാചിതാനി നിസ്തോദബഹുലാന്യല്പകണ്ഡൂദാഹപൂയലസീകാന്യാശുഗതിസമുത്ഥാനാന്യാശുഭേദീനി ജന്തുമന്തി കൃഷ്ണാരുണകപാലവര്ണാനി ച കപാലകുഷ്ഠാനീതി വിദ്യാത്(൧); താമ്രാണി താമ്രഖരരോമരാജീഭിരവനദ്ധാനി ബഹലാനി ബഹുബഹലപൂയരക്തലസീകാനി കണ്ഡൂക്ലേദകോഥദാഹപാകവന്ത്യാശുഗതിസമുത്ഥാനഭേദീനി സസന്താപക്രിമീണി പക്വോദുമ്ബരഫലവര്ണാന്യൌദുമ്ബരകുഷ്ഠാനീതി വിദ്യാത്(൨); സ്നിഗ്ധാനി ഗുരൂണ്യുത്സേധവന്തി ശ്ലക്ഷ്ണസ്ഥിരപീതപര്യന്താനി ശുക്ലരക്താവഭാസാനി ശുക്ലരോമരാജീസന്താനാനി ബഹുബഹലശുക്ലപിച്ഛിലസ്രാവീണി ബഹുക്ലേദകണ്ഡൂക്രിമീണി സക്തഗതിസമുത്ഥാനഭേദീനി പരിമണ്ഡലാനി മണ്ഡലകുഷ്ഠാനി വിദ്യാത്(൩); പരുഷാണ്യരുണവര്ണാനി ബഹിരന്തഃശ്യാവാനി നീലപീതതാമ്രാവഭാസാന്യാശുഗതിസമുത്ഥാനാന്യല്പകണ്ഡൂക്ലേദക്രിമീണി ദാഹഭേദനിസ്തോദ(പാക)ബഹുലാനി ശൂകോപഹതോപമവേദനാന്യുത്സന്നമധ്യാനി തനുപര്യന്താനി കര്കശപിഡകാചിതാനി ദീര്ഘപരിമണ്ഡലാന്യൃഷ്യജിഹ്വാകൃതീനി ഋഷ്യജിഹ്വാനീതി വിദ്യാത് (൪); ശുക്ലരക്താവഭാസാനി രക്തപര്യന്താനി രക്തരാജീസിരാസന്തതാന്യുത്സേധവന്തി ബഹുബഹലരക്തപൂയലസീകാനി കണ്ഡൂക്രിമിദാഹപാകവന്ത്യാശുഗതിസമുത്ഥാനഭേദീനി പുണ്ഡരീകപലാശസങ്കാശാനി പുണ്ഡരീകാണീതി വിദ്യാത് (൫); പരുഷാരുണാനി വിശീര്ണബഹിസ്തനൂന്യന്തഃസ്നിഗ്ധാനി ശുക്ലരക്താവഭാസാനി ബഹൂന്യല്പവേദനാന്യല്പകണ്ഡൂദാഹപൂയലസീകാനി ലഘുസമുത്ഥാനാന്യല്പഭേദക്രിമീണ്യലാബുപുഷ്പസങ്കാശാനി സിധ്മകുഷ്ഠാനീതി വിദ്യാത് (൬); കാകണന്തികാവര്ണാന്യാദൌ പശ്ചാത്തു സര്വകുഷ്ഠലിങ്ഗസമന്വിതാനി പാപീയസാ സര്വകുഷ്ഠലിങ്ഗസമ്ഭവേനാനേകവര്ണാനി കാകണാനീതി വിദ്യാത്| താന്യസാധ്യാനി, സാധ്യാനി പുനരിതരാണി||൮||
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
ഉദ്വൃത്തബഹിസ്തനൂനീതി ഉച്ഛലീകൃതബാഹ്യദേഹാനി| സുപ്തവത് സുപ്താനി അത്യര്ഥാസ്പര്ശജ്ഞാനീത്യര്ഥഃ| കപാലഃ സ്ഥാല്യാദിഖണ്ഡഃ| സക്താനി ചിരഭാവീനി ഗത്യാദീനി യേഷാം തേ തഥാ| ഋഷ്യജിഹ്വലക്ഷണേ ബഹിരിതി കുഷ്ഠപര്യന്തേ, അന്തരിതി വികൃതമധ്യമുച്യതേ | ഋഷ്യോ ഹരിണവിശേഷഃ| പുണ്ഡരീകപലാശശബ്ദേന പദ്മപുഷ്പദലമിഹ| വിശീര്ണബഹിസ്തനൂനീത്യത്ര തനുശബ്ദഃ പ്രദേശേ വര്തതേ; തേന വിശീര്ണപര്യന്തദേശാനീത്യര്ഥഃ| സിധ്മകുഷ്ഠം യഥോക്തലക്ഷണം സിധ്മപുഷ്പികാവ്യതിരിക്തമേവ ബ്രുവതേ; സിധ്മപുഷ്പികാഭിപ്രായേണ ച സുശ്രുതേ സിധ്മകുഷ്ഠം ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേഷു പഠിതമ്| ദദ്രു തു സുശ്രുതേ മഹാകുഷ്ഠേ പഠിതമപീഹ ക്ഷുദ്രകുഷ്ഠേ പഠിതമുത്തരോത്തരധാത്വനുപ്രവേശാഭാവാത് തഥാऽത്യര്ഥപീഡാരഹിതത്വാച്ച, സുശ്രുതേ തു തദനുബന്ധിത്വപ്രകര്ഷാന്മഹാകുഷ്ഠേ പഠിതമ്| സര്വകുഷ്ഠലിങ്ഗസമന്വിതാനീത്യേതേതാവതൈവാര്ഥേ ലബ്ധേ പുനഃ പാപീയസാ സര്വകുഷ്ഠലിങ്ഗസമ്ഭവേനേതിവചനാദ്യദേവ പാപീയഃ കുഷ്ഠലിങ്ഗം, തദേവ കാകണകേ ഭവതി നാന്യദിതി ദര്ശയതി| പാപീയസേതി അത്യര്ഥപീഡാകൃതാ| കിംവാ പാപീയസേത്യാദിപുനര്വചനേന സര്വകുഷ്ഠലിങ്ഗാനാം കാകണകേ പാപാരബ്ധത്വേനാസാധ്യതാമത്യര്ഥപീഡാകര്തൃതാം ച ദര്ശയതി||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര യദസാധ്യം തദസാധ്യതാം നാതിവര്തതേ, സാധ്യം പുനഃ കിഞ്ചിത് സാധ്യതാമതിവര്തതേ കദാചിദപചാരാത്| സാധ്യാനി ഹി ഷട് കാകണകവര്ജ്യാന്യചികിത്സ്യമാനാന്യപചാരതോ വാ ദോഷൈരഭിഷ്യന്ദമാനാന്യസാധ്യതാമുപയാന്തി||൯||
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
കദാചിദിത്യനേനാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണസചികിത്സ്യമാനതാപക്ഷാന്തരം ദര്ശയതി| അപചാരതോ വേതി ഉത്പന്നേऽപി കുഷ്ഠേ നിദാനസേവനാത്| അഭിഷ്യന്ദമാനാനീതി ആപൂര്യമാണാനി||൯||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
സാധ്യാനാമപി ഹ്യുപേക്ഷ്യമാണാനാം ത്വങ്മാംസശോണിതലസീകാകോഥക്ലേദസംസ്വേദജാഃ ക്രിമയോऽഭിമൂര്ച്ഛന്തി; തേ ഭക്ഷയന്തസ്ത്വഗാദീന് ദോഷാഃ പുനര്ദൂഷയന്ത ഇമാനുപദ്രവാന് പൃഥക് പൃഥഗുത്പാദയന്തി- തത്ര വാതഃ ശ്യാവാരുണവര്ണം പരുഷതാമപി ച രൌക്ഷ്യശൂലശോഷതോദവേപഥുഹര്ഷസങ്കോചായാസസ്തമ്ഭസുപ്തിഭേദഭങ്ഗാന്, പിത്തം ദാഹസ്വേദക്ലേദകോഥസ്രാവപാകരാഗാന്, ശ്ലേഷ്മാ ത്വസ്യ ശ്വൈത്യശൈത്യകണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌരവോത്സേധോപസ്നേഹോപലേപാന്, ക്രിമയസ്തു ത്വഗാദീംശ്ചതുരഃ സിരാഃ സ്നായൂശ്ചാസ്ഥീന്യപി ച തരുണാന്യാദദതേ ||൧൦|| അസ്യാം ചൈവാവസ്ഥായാമുപദ്രവാഃ കുഷ്ഠിനം സ്പൃശന്തി; തദ്യഥാ- പ്രസ്രവണമങ്ഗഭേദഃ പതനാന്യങ്ഗാവയവാനാം തൃഷ്ണാജ്വരാതീസാരദാഹദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകാശ്ച, തഥാവിധമസാധ്യം വിദ്യാദിതി||൧൧||
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
ദോഷാഃ പുനര്ദൂഷയന്ത ഇതി ത്വഗാദീനേവ| തരുണാനീതി കോമലാനി നാസാസ്ഥ്യാദീനി| ആദദതേ ഭക്ഷയന്തി||൧൦-൧൧||
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
ഭവന്തി ചാത്ര- സാധ്യോऽയമിതി യഃ പൂര്വം നരോ രോഗമുപേക്ഷതേ| സ കിഞ്ചിത്കാലമാസാദ്യ മൃത ഏവാവബുധ്യതേ||൧൨|| യസ്തു പ്രാഗേവ രോഗേഭ്യോ രോഗേഷു തരുണേഷു വാ| ഭേഷജം കുരുതേ സമ്യക് സ ചിരം സുഖമശ്നുതേ||൧൩|| യഥാ ഹ്യല്പേന യത്നേന ഛിദ്യതേ തരുണസ്തരുഃ| സ ഏവാതിപ്രവൃദ്ധസ്തു ഛിദ്യതേऽതിപ്രയത്നതഃ||൧൪|| ഏവമേവ വികാരോऽപി തരുണഃ സാധ്യതേ സുഖമ്| വിവൃദ്ധഃ സാധ്യതേ കൃച്ഛ്രാദസാധ്യോ വാऽപി ജായതേ||൧൫|| തത്ര ശ്ലോകഃ- സങ്ഖ്യാ ദ്രവ്യാണി ദോഷാശ്ച ഹേതവഃ പൂര്വലക്ഷണമ്| രൂപാണ്യുപദ്രവാശ്ചോക്താഃ കുഷ്ഠാനാം കൌഷ്ഠികേ പൃഥക്||൧൬||
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
കിഞ്ചിത്കാലമിതി അസാധ്യവ്യാധികാലമ്| മൃത ഏവേതി മരണോപകണ്ഠഗതഃ| അവബുധ്യത ഇത്യത്ര ‘സാധ്യവ്യാധ്യുപേക്ഷാഫലം മൃത്യുമ്’ ഇതി ശേഷഃ||൧൨-൧൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ കുഷ്ഠനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ കുഷ്ഠനിദാനം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||