Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కుష్ఠనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహమను ప్రాగుత్పత్తౌ కుష్ఠోత్పాదాత్ కుష్ఠనిదానముచ్యతే| వచనం హి- “హవిఃప్రాశాన్మేహకుష్ఠయోః” (ని.అ.8) ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్త ద్రవ్యాణి కుష్ఠానాం ప్రకృతిర్వికృతిమాపన్నాని భవంతి| తద్యథా- త్రయో దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ప్రకోపణవికృతాః, దూష్యాశ్చ శరీరధాతవస్త్వఙ్మాంసశోణితలసీకాశ్చతుర్ధా దోషోపఘాతవికృతా ఇతి| ఏతత్ సప్తానాం సప్తధాతుకమేవంగతమాజననం కుష్ఠానాం, అతఃప్రభవాణ్యభినిర్వర్తమానాని కేవలం శరీరముపతపంతి||3||
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
సప్త ద్రవ్యాణీతి త్రయో దోషాశ్చత్వారి దూష్యాణి| ప్రకృతిరితి కారణమిత్యర్థః| సప్తద్రవ్యాణాం విశేషణం- వికృతిమాపన్నానీతి| కింవా ‘ప్రకృతివికృతిమాపన్నాని’ ఇతి పాఠః, తదా ప్రకృత్యా కుష్ఠకారణేన వికృతిమాపన్నానీత్యర్థః| ఏతేన చ యదా కుష్ఠజనకహేతువ్యతిరేకేణ వాతాదీనాం వికృతిర్భవతి న తదా కుష్ఠోత్పాదో భవతి, కింతు విసర్పోత్పాద ఇతి దర్శయతి; విసర్పే హి “రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| సర్వ ఏవ ప్రకుప్యంతి విసర్పాణాం సముద్భవే” (చి. అ.21) ఇతి వచనాదేత ఏవ సప్త వికృతాః కారణమిత్యుక్తం| యద్యపి కుష్ఠవిసర్పయోర్దోషదూష్యకృతం సామ్యమస్తి, తథాఽపి విసర్పణశీలేన రక్తప్రధానేన చ దోషేణ విసర్పజన్మ, అన్యథా తు కుష్ఠజన్మేతి వ్యాధిభేదోత్పత్తిః| అత ఏవ “వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన సంజ్ఞితః” (చి. అ.21) ఇత్యుక్తం| తథా, విశిష్టశోణితదుష్టివశాదేవ విసర్పే ప్రబలా వేదనా భవతి, తథా రక్తచికిత్సాయాః ప్రాధాన్యోపదేశాచ్చ రక్తప్రాధాన్యం విసర్పే జ్ఞేయం| వచనం హి- “ఏకతస్తాని సర్వాణి రక్తమోక్షణమేకతః” (చి. అ.21) ఇతి| అన్యే తు బ్రువతే- విసర్పే నావశ్యం దోషదూష్యసప్తకదుష్టిః, కింతు సప్తానాం తత్ర దుష్టిర్యోగ్యతయా దర్శ్యతే, కుష్ఠే తు సర్వత్ర ప్రతినియమేన సప్తకదుష్టిరితి| యథా కుష్ఠారంభకా దోషాః కుప్యంతి యథా చ దూష్యాణి, తదాహ- తద్యథేత్యాది| ప్రకోపణవికృతా ఇతి కుష్ఠనిదానప్రకోపణవికృతాః; అన్యథా ప్రకోపణవచనమనర్థకం స్యాత్, వినా ప్రకోపణం వ్యాధిజనకవికృత్యభావాత్| దోషోపఘాతవికృతా ఇత్యనేన దోషోపఘాతాదేవ ధాతూనాం వికృతిర్భవతీతి దర్శయతి, న దోషమంతరా ధాతవో దూష్యంతీత్యర్థః| కింవా, కుష్ఠకారణానాం ధాతూనాం క్షయవృద్ధిమాత్రరూపవికృతిం నిరాకృత్య దోషాభిసంబంధరూపాం దుష్టిం గ్రాహయతి| సప్తధాతుకం సప్తధాతుమేలకః| ఏవంగతమితి ఉక్తక్రమేణ వికృతిం గతం| ఆజననం కారణం| అతఃప్రభవాణీతి ఏతత్కారణభూతాని| అభినిర్వర్తమానానీతి అభితః ప్రసర్పమాణాని| కేవలం కృత్స్నం దూష్యచతుష్టయాతిరిక్తమపీత్యర్థః| ఏతేన, ప్రథమోత్పత్తౌ కుష్ఠే చతుర్ధాతుదుష్టినియమః , ఉత్పన్నస్య త్వస్థిసిరాదిదూషణమపి భవతీతి దర్శయతి| తత్ర సుశ్రుతే కుష్ఠస్య ప్రథమం త్వగాశ్రయస్య పశ్చాదుత్తరోత్తరధాతూనామనుగమనముక్తం- “ఏవం కుష్ఠం సముత్పన్నం త్వచి కాలప్రకర్షతః| క్రమేణ ధాతూన్ వ్యాప్నోతి” (సు. ని.అ.5) ఇత్యాదినా గ్రంథేన, తదిహాప్యవిరుద్ధమేవ| యేన, సర్వకుష్ఠేషు ప్రథమం త్వచ్యేవ వైకృతం భవతి విశేషేణ, పశ్చాద్వైశేషికీ దుష్టిః కాలప్రకర్షాద్రక్తాదిషు భవతి| చతుర్ధాతుదుష్టిశ్చేహ కుష్ఠోత్పాదే సామాన్యదుష్ట్యభిప్రాయేణోక్తా, వైశేషికీ తు దుష్టిస్తేషాం క్రమేణైవ భవతి| వైశేషికదుష్టిశ్చేహ ‘కేవలం శరీరముపతపంతి’ ఇతి వచనాద్వ్యాఖ్యేయా| అత ఏవ సుశ్రుతే వైశేషికదుష్ట్యభిప్రాయేణైవ- “కండూర్విపూయకశ్చైవ కుష్ఠే శోణితసంశ్రయే” (సు. ని.అ.5) ఇత్యాదినా విశిష్టదుష్టిలక్షణముక్తం| ఇహ తు యా సామాన్యేన చతుర్ధాతుదుష్టిరుక్తా న సా తల్లక్షణయుక్తా, కింతు కుష్ఠోత్పాదమాత్రజ్ఞేయా; తేన న విరోధః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
న చ కించిదస్తి కుష్ఠమేకదోషప్రకోపనిమిత్తం, అస్తి తు ఖలు సమానప్రకృతీనామపి కుష్ఠానాం దోషాంశాంశవికల్పానుబంధస్థానవిభాగేన వేదనావర్ణసంస్థానప్రభావనామచికిత్సితవిశేషః| స సప్తవిధోఽష్టాదశవిధోఽపరిసంఖ్యేయవిధో వా భవతి| దోషా హి వికల్పనైర్వికల్ప్యమానా వికల్పయంతి వికారాన్, అన్యత్రాసాధ్యభావాత్| తేషాం వికల్పవికారసంఖ్యానేఽతిప్రసంగమభిసమీక్ష్య సప్తవిధమేవ కుష్ఠవిశేషముపదేక్ష్యామః||4||
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి త్రిదోషజన్యత్వేఽపి సర్వకుష్ఠానాం యథా వాతికాదివ్యపదేశో భవతి తదాహ- న చ కించిదిత్యాది| సమానప్రకృతీనామితి అవాంతరవికల్పరహితతుల్యవాతాదిసప్తకారణానాం, అవాంతరభేదాభావే హి కారణానాం కార్యస్యాప్యేకరూపత్వమేవ స్యాత్| దోషాంశాంశవికల్పస్య తథా స్థానస్య చ విభాగేన వేదనావిశేషః కుష్ఠే భవతీతి వాక్యార్థః| దోషాణామంశమంశం ప్రతి వికల్పోంఽశాంశవికల్పః; క్వచిద్వాయుః స్వస్య రూక్షాంశేన ప్రకుపితో భవతి, క్వచిచ్ఛైత్యాంశేనేత్యాది| తథా దోషదూష్యరూపస్థానవిభాగేన చ వేదనావిశేషో భవతి; వచనం హి- “తత్ర రసాదిస్థానేషు ప్రకుపితానాం దోషాణాం యస్మిన్ యస్మిన్ స్థానే యే యే వ్యాధయో భవంతి” (సూ.అ.28) ఇత్యాది| స్థానం చ యద్యపి చతుర్విధదూష్యరూపమిహ నియతం, తథాఽప్యేష దోషస్యైవ దూష్యే వ్యాప్త్యాదికృతః స్థానవిభాగో జ్ఞేయః| తత్ర వేదనావిశేషః- “కాపాలం తోదబహులం” (చి.అ.7) ఇత్యాది, వర్ణవిశేషః- “యత్ కాకణంతికావర్ణం” (చి.అ.7) ఇత్యాది, సంస్థానవిశేషః- “యదృష్యజిహ్వాసంస్థానం” (చి.అ.7) ఇత్యాది, ప్రభావవిశేషః- సాధ్యతాసాధ్యతాది, నామవిశేషః- కాపాల ఇత్యాది| యతశ్చ సమానేఽపి హి కారణే దోషాంశాంశబలవికల్పస్థానవిభాగేన వేదనాదివిశేషః కుష్ఠభేదకోఽస్తి, అతః సప్తవిధ ఇత్యాది యోజనీయం| సప్తవిధ ఇతి అత్రైవ వక్ష్యమాణమహాకుష్ఠభేదేన, అష్టాదశవిధస్తు చికిత్సావక్ష్యమాణభేదేన, అపరిసంఖ్యేయస్తు వేదనాద్యవాంతరభేదేన| కుతోఽపరిసంఖ్యాతా ఏవ వికల్పా భవంతీత్యాహ- దోషా హీత్యాది| వికల్పనైరితి వివిధభేదవికల్పనైరంశాంశవికల్పాదిభిః, వికల్ప్యమానా భిద్యమానాః, వికల్పయంతి భేదయంతి; వ్యాధికారణదోషభేదాత్ కార్యస్యాపి వ్యాధేర్భేదో బహువిధో భవతీతి భావః| సోఽయం దోషభేదకృతో భేదోఽసాధ్యే వ్యాధౌ నేహ క్రియత ఇత్యాహ- అన్యత్రేత్యాది| అసాధ్యమిహ ప్రత్యాఖ్యేయమభిప్రేతం, యాప్యభేదో హ్యసాధ్యస్య క్రియత ఏవ యాపనార్థం| ఏవం మన్యతే- ప్రత్యాఖ్యేయే వ్యాధౌ సన్నపి దోషభేదకృతో భేదోఽచికిత్స్యత్వేన చికిత్సావిశేషాప్రవర్తకత్వాన్నేహ క్రియతే, సాధ్యే తు చికిత్సాభేదార్థం క్రియత ఇతి యుక్తం| సంప్రతీతరప్రకారత్యాగం సహేతుకం దర్శయన్ సప్తవిధాభిధానం ప్రతిజానీతే- తేషామిత్యాది| వికల్పైః సర్వైర్వికారకథనం వికల్పవికారసంఖ్యానం| అతిప్రసంగమితి అత్యభిధానదోషప్రసంగం| నను, యది సప్తవిధకుష్ఠేఽపరైకాదశచికిత్సావక్ష్యమాణకుష్ఠాంతర్భావో భవతి, తదా సప్తవిధత్వం తథాఽష్టాదశవిధత్వం చేతి విధాద్వయం భవతి; యథా జ్వరాణామేకవిధత్వద్వివిధత్వాది, అత్ర హి సర్వాస్వేవ విధాసు సర్వాంతర్భావోఽస్తి; న చేహ సప్తమహాకుష్ఠే క్షుద్రకుష్ఠప్రవేశోఽస్తి, కించైవం క్షుద్రకుష్ఠాప్రవేశే కథమిహాచార్యో నిదానే సప్తకుష్ఠాభిధానేన కృతీ స్యాత్? ఉచ్యతే- ఇహ సప్తవిధకుష్ఠాభిధానేనైకదోషజద్విదోషజత్రిదోషజకుష్ఠాభిధానం కృతం- ‘వాతేఽధికతరే కాపాలకుష్ఠం’ ఇత్యాదినా, న చైతత్ప్రకారత్రయాత్ ప్రకారాంతరం క్షుద్రకుష్ఠానామప్యస్తి; తేన క్షుద్రకుష్ఠేషు యత్ కుష్ఠం యద్దోషజం వక్తవ్యం తస్యేహోక్తతద్దోషలక్షణయుక్తత్వేనావరోధో వ్యాఖ్యేయః, పరం క్షుద్రకుష్ఠే మహాకుష్ఠోక్తదోషలక్షణానామల్పత్వం భవతీతి జ్ఞేయం| అత్ర “చర్మాఖ్యమేకకుష్ఠం తు కిటిమం సవిపాదికం| కుష్ఠం త్వలసకం జ్ఞేయం ప్రాయో వాతకఫాత్మకం” (చి.అ.7) ఇత్యాది చికిత్సితే వక్ష్యమాణగ్రంథానురోధాత్ క్షుద్రకుష్ఠాంతర్భావో వ్యాఖ్యేయః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ఇహ వాతాదిషు త్రిషు ప్రకుపితేషు త్వగాదీంశ్చతురః ప్రదూషయత్సు వాతేఽధికతరే కపాలకుష్ఠమభినిర్వర్తతే, పిత్తే త్వౌదుంబరం, శ్లేష్మణి మండలకుష్ఠం, వాతపిత్తయోరృష్యజిహ్వం, పిత్తశ్లేష్మణోః పుండరీకం, శ్లేష్మమారుతయోః సిధ్మకుష్ఠం, సర్వదోషాభివృద్ధౌ కాకణకమభినిర్వర్తతే; ఏవమేష సప్తవిధః కుష్ఠవిశేషో భవతి| స చైష భూయస్తరతమతః ప్రకృతౌ వికల్ప్యమానాయాం భూయసీం వికారవికల్పసంఖ్యామాపద్యతే||5||
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠానాం కాపాలాదిసంజ్ఞాః కపాలాదిసాదృశ్యప్రయుక్తాస్తథా శాస్త్రవ్యవహారసిద్ధాశ్చ బోద్ధవ్యాః; నహి సిధ్మసంజ్ఞాయామన్వయోఽస్తి, తేన శాస్త్రవ్యవహారసిద్ధైవ సిధ్మసంజ్ఞా| ప్రకృతౌ వికల్ప్యమానాయామితి కుష్ఠజనకకారణే భిద్యమానే| వికల్పసంఖ్యా భేదరూపసంఖ్యా| ఇహ చ క్షుద్రకుష్ఠానభిధానముక్తన్యాయేన మహుకుష్ఠాంతర్గతత్వాదేవేతి బోద్ధవ్యం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్రేదం సర్వకుష్ఠనిదానం సమాసేనోపదేక్ష్యామః- శీతోష్ణవ్యత్యాసమనానుపూర్వ్యోపసేవమానస్య తథా సంతర్పణాపతర్పణాభ్యవహార్యవ్యత్యాసం, మధుఫాణితమత్స్యలకుచమూలకకాకమాచీః సతతమతిమాత్రమజీర్ణే చ సమశ్నతః, చిలిచిమం చ పయసా, హాయనకయవకచీనకోద్దాలకకోరదూషప్రాయాణి చాన్నాని క్షీరదధితక్రకోలకులత్థమాషాతసీకుసుంభస్నేహవంతి, ఏతైరేవాతిమాత్రం సుహితస్య చ వ్యవాయవ్యాయామసంతాపానత్యుపసేవమానస్య, భయశ్రమసంతాపోపహతస్య చ సహసా శీతోదకమవతరతః, విదగ్ధం చాహారజాతమనుల్లిఖ్య విదాహీన్యభ్యవహరతః, ఛర్దిం చ ప్రతిఘ్నతః, స్నేహాంశ్చాతిచరతః, త్రయో దోషాః యుగపత్ ప్రకోపమాపద్యంతే; త్వగాదయశ్చత్వారః శైథిల్యమాపద్యంతే; తేషు శిథిలేషు దోషాః ప్రకుపితాః స్థానమధిగమ్య సంతిష్ఠమానాస్తానేవ త్వగాదీన్ దూషయంతః కుష్ఠాన్యభినిర్వర్తయంతి||6||
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
శీతోష్ణవ్యత్యాసం శీతోష్ణపరివర్తనం| అనానుపూర్వ్యేతి యథోక్తక్రమత్యాగేన; క్రమత్యాగశ్చోష్ణం నిషేవ్య సహసా శీతసేవా, తద్విపర్యయశ్చ; తథా అనుచితే కాలే శీతోష్ణసేవా| ఏవం సంతర్పణాపతర్పణాభ్యవహార్యవ్యత్యాసమపి అనానుపూర్వ్యోపసేవ్యమానస్యేతి జ్ఞేయం| చిలిచిమస్తంత్రకృతాఽఽత్రేయభద్రకాప్యీయే దర్శితో రోహితభేదః| స్థానమధిగమ్యేతి కుష్ఠజననానుగుణం శిథిలత్వగాదిస్థానం ప్రాప్య; కింవా స్థానమితి జనయితవ్యకుష్ఠశరీరదేశం ప్రాప్యేత్యర్థః| సంతిష్ఠమానా ఇతి వచనేన స్థిరా ఏవ దోషాః కుష్ఠజనకా భవంతి, న హి సరణశీలాస్తు ఇతి దర్శయతి||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తేషామిమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- అస్వేదనమతిస్వేదనం పారుష్యమతిశ్లక్ష్ణతా వైవర్ణ్యం కండూర్నిస్తోదః సుప్తతా పరిదాహః పరిహర్షో లోమహర్షః ఖరత్వమూష్మాయణం గౌరవం శ్వయథుర్వీసర్పాగమనమభీక్ష్ణం చ కాయే కాయచ్ఛిద్రేషూపదేహః పక్వదగ్ధదష్టభగ్నక్షతోపస్ఖలితేష్వతిమాత్రం వేదనా స్వల్పానామపి చ వ్రణానాం దుష్టిరసంరోహణం చేతి||7||
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
అస్వేదనాదిపూర్వరూపం ప్రభావాత్| పరిహర్షో ఝినఝినికా ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తతోఽనంతరం కుష్ఠాన్యభినిర్వర్తంతే, తేషామిదం వేదనావర్ణసంస్థానప్రభావనామవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- రూక్షారుణపరుషాణి విషమవిసృతాని ఖరపర్యంతాని తనూన్యుద్వృత్తబహిస్తనూని సుప్తవత్సుప్తాని హృషితలోమాచితాని నిస్తోదబహులాన్యల్పకండూదాహపూయలసీకాన్యాశుగతిసముత్థానాన్యాశుభేదీని జంతుమంతి కృష్ణారుణకపాలవర్ణాని చ కపాలకుష్ఠానీతి విద్యాత్(1); తామ్రాణి తామ్రఖరరోమరాజీభిరవనద్ధాని బహలాని బహుబహలపూయరక్తలసీకాని కండూక్లేదకోథదాహపాకవంత్యాశుగతిసముత్థానభేదీని ససంతాపక్రిమీణి పక్వోదుంబరఫలవర్ణాన్యౌదుంబరకుష్ఠానీతి విద్యాత్(2); స్నిగ్ధాని గురూణ్యుత్సేధవంతి శ్లక్ష్ణస్థిరపీతపర్యంతాని శుక్లరక్తావభాసాని శుక్లరోమరాజీసంతానాని బహుబహలశుక్లపిచ్ఛిలస్రావీణి బహుక్లేదకండూక్రిమీణి సక్తగతిసముత్థానభేదీని పరిమండలాని మండలకుష్ఠాని విద్యాత్(3); పరుషాణ్యరుణవర్ణాని బహిరంతఃశ్యావాని నీలపీతతామ్రావభాసాన్యాశుగతిసముత్థానాన్యల్పకండూక్లేదక్రిమీణి దాహభేదనిస్తోద(పాక)బహులాని శూకోపహతోపమవేదనాన్యుత్సన్నమధ్యాని తనుపర్యంతాని కర్కశపిడకాచితాని దీర్ఘపరిమండలాన్యృష్యజిహ్వాకృతీని ఋష్యజిహ్వానీతి విద్యాత్ (4); శుక్లరక్తావభాసాని రక్తపర్యంతాని రక్తరాజీసిరాసంతతాన్యుత్సేధవంతి బహుబహలరక్తపూయలసీకాని కండూక్రిమిదాహపాకవంత్యాశుగతిసముత్థానభేదీని పుండరీకపలాశసంకాశాని పుండరీకాణీతి విద్యాత్ (5); పరుషారుణాని విశీర్ణబహిస్తనూన్యంతఃస్నిగ్ధాని శుక్లరక్తావభాసాని బహూన్యల్పవేదనాన్యల్పకండూదాహపూయలసీకాని లఘుసముత్థానాన్యల్పభేదక్రిమీణ్యలాబుపుష్పసంకాశాని సిధ్మకుష్ఠానీతి విద్యాత్ (6); కాకణంతికావర్ణాన్యాదౌ పశ్చాత్తు సర్వకుష్ఠలింగసమన్వితాని పాపీయసా సర్వకుష్ఠలింగసంభవేనానేకవర్ణాని కాకణానీతి విద్యాత్| తాన్యసాధ్యాని, సాధ్యాని పునరితరాణి||8||
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
ఉద్వృత్తబహిస్తనూనీతి ఉచ్ఛలీకృతబాహ్యదేహాని| సుప్తవత్ సుప్తాని అత్యర్థాస్పర్శజ్ఞానీత్యర్థః| కపాలః స్థాల్యాదిఖండః| సక్తాని చిరభావీని గత్యాదీని యేషాం తే తథా| ఋష్యజిహ్వలక్షణే బహిరితి కుష్ఠపర్యంతే, అంతరితి వికృతమధ్యముచ్యతే | ఋష్యో హరిణవిశేషః| పుండరీకపలాశశబ్దేన పద్మపుష్పదలమిహ| విశీర్ణబహిస్తనూనీత్యత్ర తనుశబ్దః ప్రదేశే వర్తతే; తేన విశీర్ణపర్యంతదేశానీత్యర్థః| సిధ్మకుష్ఠం యథోక్తలక్షణం సిధ్మపుష్పికావ్యతిరిక్తమేవ బ్రువతే; సిధ్మపుష్పికాభిప్రాయేణ చ సుశ్రుతే సిధ్మకుష్ఠం క్షుద్రకుష్ఠేషు పఠితం| దద్రు తు సుశ్రుతే మహాకుష్ఠే పఠితమపీహ క్షుద్రకుష్ఠే పఠితముత్తరోత్తరధాత్వనుప్రవేశాభావాత్ తథాఽత్యర్థపీడారహితత్వాచ్చ, సుశ్రుతే తు తదనుబంధిత్వప్రకర్షాన్మహాకుష్ఠే పఠితం| సర్వకుష్ఠలింగసమన్వితానీత్యేతేతావతైవార్థే లబ్ధే పునః పాపీయసా సర్వకుష్ఠలింగసంభవేనేతివచనాద్యదేవ పాపీయః కుష్ఠలింగం, తదేవ కాకణకే భవతి నాన్యదితి దర్శయతి| పాపీయసేతి అత్యర్థపీడాకృతా| కింవా పాపీయసేత్యాదిపునర్వచనేన సర్వకుష్ఠలింగానాం కాకణకే పాపారబ్ధత్వేనాసాధ్యతామత్యర్థపీడాకర్తృతాం చ దర్శయతి||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర యదసాధ్యం తదసాధ్యతాం నాతివర్తతే, సాధ్యం పునః కించిత్ సాధ్యతామతివర్తతే కదాచిదపచారాత్| సాధ్యాని హి షట్ కాకణకవర్జ్యాన్యచికిత్స్యమానాన్యపచారతో వా దోషైరభిష్యందమానాన్యసాధ్యతాముపయాంతి||9||
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
కదాచిదిత్యనేనాగ్రే వక్ష్యమాణసచికిత్స్యమానతాపక్షాంతరం దర్శయతి| అపచారతో వేతి ఉత్పన్నేఽపి కుష్ఠే నిదానసేవనాత్| అభిష్యందమానానీతి ఆపూర్యమాణాని||9||
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
సాధ్యానామపి హ్యుపేక్ష్యమాణానాం త్వఙ్మాంసశోణితలసీకాకోథక్లేదసంస్వేదజాః క్రిమయోఽభిమూర్చ్ఛంతి; తే భక్షయంతస్త్వగాదీన్ దోషాః పునర్దూషయంత ఇమానుపద్రవాన్ పృథక్ పృథగుత్పాదయంతి- తత్ర వాతః శ్యావారుణవర్ణం పరుషతామపి చ రౌక్ష్యశూలశోషతోదవేపథుహర్షసంకోచాయాసస్తంభసుప్తిభేదభంగాన్, పిత్తం దాహస్వేదక్లేదకోథస్రావపాకరాగాన్, శ్లేష్మా త్వస్య శ్వైత్యశైత్యకండూస్థైర్యగౌరవోత్సేధోపస్నేహోపలేపాన్, క్రిమయస్తు త్వగాదీంశ్చతురః సిరాః స్నాయూశ్చాస్థీన్యపి చ తరుణాన్యాదదతే ||10|| అస్యాం చైవావస్థాయాముపద్రవాః కుష్ఠినం స్పృశంతి; తద్యథా- ప్రస్రవణమంగభేదః పతనాన్యంగావయవానాం తృష్ణాజ్వరాతీసారదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాశ్చ, తథావిధమసాధ్యం విద్యాదితి||11||
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
దోషాః పునర్దూషయంత ఇతి త్వగాదీనేవ| తరుణానీతి కోమలాని నాసాస్థ్యాదీని| ఆదదతే భక్షయంతి||10-11||
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
భవంతి చాత్ర- సాధ్యోఽయమితి యః పూర్వం నరో రోగముపేక్షతే| స కించిత్కాలమాసాద్య మృత ఏవావబుధ్యతే||12|| యస్తు ప్రాగేవ రోగేభ్యో రోగేషు తరుణేషు వా| భేషజం కురుతే సమ్యక్ స చిరం సుఖమశ్నుతే||13|| యథా హ్యల్పేన యత్నేన ఛిద్యతే తరుణస్తరుః| స ఏవాతిప్రవృద్ధస్తు ఛిద్యతేఽతిప్రయత్నతః||14|| ఏవమేవ వికారోఽపి తరుణః సాధ్యతే సుఖం| వివృద్ధః సాధ్యతే కృచ్ఛ్రాదసాధ్యో వాఽపి జాయతే||15|| తత్ర శ్లోకః- సంఖ్యా ద్రవ్యాణి దోషాశ్చ హేతవః పూర్వలక్షణం| రూపాణ్యుపద్రవాశ్చోక్తాః కుష్ఠానాం కౌష్ఠికే పృథక్||16||
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
కించిత్కాలమితి అసాధ్యవ్యాధికాలం| మృత ఏవేతి మరణోపకంఠగతః| అవబుధ్యత ఇత్యత్ర ‘సాధ్యవ్యాధ్యుపేక్షాఫలం మృత్యుం’ ఇతి శేషః||12-16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే కుష్ఠనిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే కుష్ఠనిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||