Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః కుష్ఠనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
View original
अथातः कुष्ठनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
5. kuṣṭhanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సప్త ద్రవ్యాణి కుష్ఠానాం ప్రకృతిర్వికృతిమాపన్నాని భవంతి| తద్యథా- త్రయో దోషా వాతపిత్తశ్లేష్మాణః ప్రకోపణవికృతాః, దూష్యాశ్చ శరీరధాతవస్త్వఙ్మాంసశోణితలసీకాశ్చతుర్ధా దోషోపఘాతవికృతా ఇతి| ఏతత్ సప్తానాం సప్తధాతుకమేవంగతమాజననం కుష్ఠానాం, అతఃప్రభవాణ్యభినిర్వర్తమానాని కేవలం శరీరముపతపంతి||3||
View original
सप्त द्रव्याणि कुष्ठानां प्रकृतिर्विकृतिमापन्नानि भवन्ति| तद्यथा- त्रयो दोषा वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपणविकृताः, दूष्याश्च शरीरधातवस्त्वङ्मांसशोणितलसीकाश्चतुर्धा दोषोपघातविकृता इति| एतत् सप्तानां सप्तधातुकमेवङ्गतमाजननं कुष्ठानाम्, अतःप्रभवाण्यभिनिर्वर्तमानानि केवलं शरीरमुपतपन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
న చ కించిదస్తి కుష్ఠమేకదోషప్రకోపనిమిత్తం, అస్తి తు ఖలు సమానప్రకృతీనామపి కుష్ఠానాం దోషాంశాంశవికల్పానుబంధస్థానవిభాగేన వేదనావర్ణసంస్థానప్రభావనామచికిత్సితవిశేషః| స సప్తవిధోఽష్టాదశవిధోఽపరిసంఖ్యేయవిధో వా భవతి| దోషా హి వికల్పనైర్వికల్ప్యమానా వికల్పయంతి వికారాన్, అన్యత్రాసాధ్యభావాత్| తేషాం వికల్పవికారసంఖ్యానేఽతిప్రసంగమభిసమీక్ష్య సప్తవిధమేవ కుష్ఠవిశేషముపదేక్ష్యామః||4||
View original
न च किञ्चिदस्ति कुष्ठमेकदोषप्रकोपनिमित्तम्, अस्ति तु खलु समानप्रकृतीनामपि कुष्ठानां दोषांशांशविकल्पानुबन्धस्थानविभागेन वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामचिकित्सितविशेषः| स सप्तविधोऽष्टादशविधोऽपरिसङ्ख्येयविधो वा भवति| दोषा हि विकल्पनैर्विकल्प्यमाना विकल्पयन्ति विकारान्, अन्यत्रासाध्यभावात्| तेषां विकल्पविकारसङ्ख्यानेऽतिप्रसङ्गमभिसमीक्ष्य सप्तविधमेव कुष्ठविशेषमुपदेक्ष्यामः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ఇహ వాతాదిషు త్రిషు ప్రకుపితేషు త్వగాదీంశ్చతురః ప్రదూషయత్సు వాతేఽధికతరే కపాలకుష్ఠమభినిర్వర్తతే, పిత్తే త్వౌదుంబరం, శ్లేష్మణి మండలకుష్ఠం, వాతపిత్తయోరృష్యజిహ్వం, పిత్తశ్లేష్మణోః పుండరీకం, శ్లేష్మమారుతయోః సిధ్మకుష్ఠం, సర్వదోషాభివృద్ధౌ కాకణకమభినిర్వర్తతే; ఏవమేష సప్తవిధః కుష్ఠవిశేషో భవతి| స చైష భూయస్తరతమతః ప్రకృతౌ వికల్ప్యమానాయాం భూయసీం వికారవికల్పసంఖ్యామాపద్యతే||5||
View original
इह वातादिषु त्रिषु प्रकुपितेषु त्वगादींश्चतुरः प्रदूषयत्सु वातेऽधिकतरे कपालकुष्ठमभिनिर्वर्तते, पित्ते त्वौदुम्बरं, श्लेष्मणि मण्डलकुष्ठं, वातपित्तयोरृष्यजिह्वं, पित्तश्लेष्मणोः पुण्डरीकं, श्लेष्ममारुतयोः सिध्मकुष्ठं, सर्वदोषाभिवृद्धौ काकणकमभिनिर्वर्तते; एवमेष सप्तविधः कुष्ठविशेषो भवति| स चैष भूयस्तरतमतः प्रकृतौ विकल्प्यमानायां भूयसीं विकारविकल्पसङ्ख्यामापद्यते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్రేదం సర్వకుష్ఠనిదానం సమాసేనోపదేక్ష్యామః- శీతోష్ణవ్యత్యాసమనానుపూర్వ్యోపసేవమానస్య తథా సంతర్పణాపతర్పణాభ్యవహార్యవ్యత్యాసం, మధుఫాణితమత్స్యలకుచమూలకకాకమాచీః సతతమతిమాత్రమజీర్ణే చ సమశ్నతః, చిలిచిమం చ పయసా, హాయనకయవకచీనకోద్దాలకకోరదూషప్రాయాణి చాన్నాని క్షీరదధితక్రకోలకులత్థమాషాతసీకుసుంభస్నేహవంతి, ఏతైరేవాతిమాత్రం సుహితస్య చ వ్యవాయవ్యాయామసంతాపానత్యుపసేవమానస్య, భయశ్రమసంతాపోపహతస్య చ సహసా శీతోదకమవతరతః, విదగ్ధం చాహారజాతమనుల్లిఖ్య విదాహీన్యభ్యవహరతః, ఛర్దిం చ ప్రతిఘ్నతః, స్నేహాంశ్చాతిచరతః, త్రయో దోషాః యుగపత్ ప్రకోపమాపద్యంతే; త్వగాదయశ్చత్వారః శైథిల్యమాపద్యంతే; తేషు శిథిలేషు దోషాః ప్రకుపితాః స్థానమధిగమ్య సంతిష్ఠమానాస్తానేవ త్వగాదీన్ దూషయంతః కుష్ఠాన్యభినిర్వర్తయంతి||6||
View original
तत्रेदं सर्वकुष्ठनिदानं समासेनोपदेक्ष्यामः- शीतोष्णव्यत्यासमनानुपूर्व्योपसेवमानस्य तथा सन्तर्पणापतर्पणाभ्यवहार्यव्यत्यासं, मधुफाणितमत्स्यलकुचमूलककाकमाचीः सततमतिमात्रमजीर्णे च समश्नतः, चिलिचिमं च पयसा, हायनकयवकचीनकोद्दालककोरदूषप्रायाणि चान्नानि क्षीरदधितक्रकोलकुलत्थमाषातसीकुसुम्भस्नेहवन्ति, एतैरेवातिमात्रं सुहितस्य च व्यवायव्यायामसन्तापानत्युपसेवमानस्य, भयश्रमसन्तापोपहतस्य च सहसा शीतोदकमवतरतः, विदग्धं चाहारजातमनुल्लिख्य विदाहीन्यभ्यवहरतः, छर्दिं च प्रतिघ्नतः, स्नेहांश्चातिचरतः, त्रयो दोषाः युगपत् प्रकोपमापद्यन्ते; त्वगादयश्चत्वारः शैथिल्यमापद्यन्ते; तेषु शिथिलेषु दोषाः प्रकुपिताः स्थानमधिगम्य सन्तिष्ठमानास्तानेव त्वगादीन् दूषयन्तः कुष्ठान्यभिनिर्वर्तयन्ति||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తేషామిమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- అస్వేదనమతిస్వేదనం పారుష్యమతిశ్లక్ష్ణతా వైవర్ణ్యం కండూర్నిస్తోదః సుప్తతా పరిదాహః పరిహర్షో లోమహర్షః ఖరత్వమూష్మాయణం గౌరవం శ్వయథుర్వీసర్పాగమనమభీక్ష్ణం చ కాయే కాయచ్ఛిద్రేషూపదేహః పక్వదగ్ధదష్టభగ్నక్షతోపస్ఖలితేష్వతిమాత్రం వేదనా స్వల్పానామపి చ వ్రణానాం దుష్టిరసంరోహణం చేతి||7||
View original
तेषामिमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अस्वेदनमतिस्वेदनं पारुष्यमतिश्लक्ष्णता वैवर्ण्यं कण्डूर्निस्तोदः सुप्तता परिदाहः परिहर्षो लोमहर्षः खरत्वमूष्मायणं गौरवं श्वयथुर्वीसर्पागमनमभीक्ष्णं च काये कायच्छिद्रेषूपदेहः पक्वदग्धदष्टभग्नक्षतोपस्खलितेष्वतिमात्रं वेदना स्वल्पानामपि च व्रणानां दुष्टिरसंरोहणं चेति||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తతోఽనంతరం కుష్ఠాన్యభినిర్వర్తంతే, తేషామిదం వేదనావర్ణసంస్థానప్రభావనామవిశేషవిజ్ఞానం భవతి; తద్యథా- రూక్షారుణపరుషాణి విషమవిసృతాని ఖరపర్యంతాని తనూన్యుద్వృత్తబహిస్తనూని సుప్తవత్సుప్తాని హృషితలోమాచితాని నిస్తోదబహులాన్యల్పకండూదాహపూయలసీకాన్యాశుగతిసముత్థానాన్యాశుభేదీని జంతుమంతి కృష్ణారుణకపాలవర్ణాని చ కపాలకుష్ఠానీతి విద్యాత్(1); తామ్రాణి తామ్రఖరరోమరాజీభిరవనద్ధాని బహలాని బహుబహలపూయరక్తలసీకాని కండూక్లేదకోథదాహపాకవంత్యాశుగతిసముత్థానభేదీని ససంతాపక్రిమీణి పక్వోదుంబరఫలవర్ణాన్యౌదుంబరకుష్ఠానీతి విద్యాత్(2); స్నిగ్ధాని గురూణ్యుత్సేధవంతి శ్లక్ష్ణస్థిరపీతపర్యంతాని శుక్లరక్తావభాసాని శుక్లరోమరాజీసంతానాని బహుబహలశుక్లపిచ్ఛిలస్రావీణి బహుక్లేదకండూక్రిమీణి సక్తగతిసముత్థానభేదీని పరిమండలాని మండలకుష్ఠాని విద్యాత్(3); పరుషాణ్యరుణవర్ణాని బహిరంతఃశ్యావాని నీలపీతతామ్రావభాసాన్యాశుగతిసముత్థానాన్యల్పకండూక్లేదక్రిమీణి దాహభేదనిస్తోద(పాక)బహులాని శూకోపహతోపమవేదనాన్యుత్సన్నమధ్యాని తనుపర్యంతాని కర్కశపిడకాచితాని దీర్ఘపరిమండలాన్యృష్యజిహ్వాకృతీని ఋష్యజిహ్వానీతి విద్యాత్ (4); శుక్లరక్తావభాసాని రక్తపర్యంతాని రక్తరాజీసిరాసంతతాన్యుత్సేధవంతి బహుబహలరక్తపూయలసీకాని కండూక్రిమిదాహపాకవంత్యాశుగతిసముత్థానభేదీని పుండరీకపలాశసంకాశాని పుండరీకాణీతి విద్యాత్ (5); పరుషారుణాని విశీర్ణబహిస్తనూన్యంతఃస్నిగ్ధాని శుక్లరక్తావభాసాని బహూన్యల్పవేదనాన్యల్పకండూదాహపూయలసీకాని లఘుసముత్థానాన్యల్పభేదక్రిమీణ్యలాబుపుష్పసంకాశాని సిధ్మకుష్ఠానీతి విద్యాత్ (6); కాకణంతికావర్ణాన్యాదౌ పశ్చాత్తు సర్వకుష్ఠలింగసమన్వితాని పాపీయసా సర్వకుష్ఠలింగసంభవేనానేకవర్ణాని కాకణానీతి విద్యాత్| తాన్యసాధ్యాని, సాధ్యాని పునరితరాణి||8||
View original
ततोऽनन्तरं कुष्ठान्यभिनिर्वर्तन्ते, तेषामिदं वेदनावर्णसंस्थानप्रभावनामविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- रूक्षारुणपरुषाणि विषमविसृतानि खरपर्यन्तानि तनून्युद्वृत्तबहिस्तनूनि सुप्तवत्सुप्तानि हृषितलोमाचितानि निस्तोदबहुलान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकान्याशुगतिसमुत्थानान्याशुभेदीनि जन्तुमन्ति कृष्णारुणकपालवर्णानि च कपालकुष्ठानीति विद्यात्(१); ताम्राणि ताम्रखररोमराजीभिरवनद्धानि बहलानि बहुबहलपूयरक्तलसीकानि कण्डूक्लेदकोथदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि ससन्तापक्रिमीणि पक्वोदुम्बरफलवर्णान्यौदुम्बरकुष्ठानीति विद्यात्(२); स्निग्धानि गुरूण्युत्सेधवन्ति श्लक्ष्णस्थिरपीतपर्यन्तानि शुक्लरक्तावभासानि शुक्लरोमराजीसन्तानानि बहुबहलशुक्लपिच्छिलस्रावीणि बहुक्लेदकण्डूक्रिमीणि सक्तगतिसमुत्थानभेदीनि परिमण्डलानि मण्डलकुष्ठानि विद्यात्(३); परुषाण्यरुणवर्णानि बहिरन्तःश्यावानि नीलपीतताम्रावभासान्याशुगतिसमुत्थानान्यल्पकण्डूक्लेदक्रिमीणि दाहभेदनिस्तोद(पाक)बहुलानि शूकोपहतोपमवेदनान्युत्सन्नमध्यानि तनुपर्यन्तानि कर्कशपिडकाचितानि दीर्घपरिमण्डलान्यृष्यजिह्वाकृतीनि ऋष्यजिह्वानीति विद्यात् (४); शुक्लरक्तावभासानि रक्तपर्यन्तानि रक्तराजीसिरासन्ततान्युत्सेधवन्ति बहुबहलरक्तपूयलसीकानि कण्डूक्रिमिदाहपाकवन्त्याशुगतिसमुत्थानभेदीनि पुण्डरीकपलाशसङ्काशानि पुण्डरीकाणीति विद्यात् (५); परुषारुणानि विशीर्णबहिस्तनून्यन्तःस्निग्धानि शुक्लरक्तावभासानि बहून्यल्पवेदनान्यल्पकण्डूदाहपूयलसीकानि लघुसमुत्थानान्यल्पभेदक्रिमीण्यलाबुपुष्पसङ्काशानि सिध्मकुष्ठानीति विद्यात् (६); काकणन्तिकावर्णान्यादौ पश्चात्तु सर्वकुष्ठलिङ्गसमन्वितानि पापीयसा सर्वकुष्ठलिङ्गसम्भवेनानेकवर्णानि काकणानीति विद्यात्| तान्यसाध्यानि, साध्यानि पुनरितराणि||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర యదసాధ్యం తదసాధ్యతాం నాతివర్తతే, సాధ్యం పునః కించిత్ సాధ్యతామతివర్తతే కదాచిదపచారాత్| సాధ్యాని హి షట్ కాకణకవర్జ్యాన్యచికిత్స్యమానాన్యపచారతో వా దోషైరభిష్యందమానాన్యసాధ్యతాముపయాంతి||9||
View original
तत्र यदसाध्यं तदसाध्यतां नातिवर्तते, साध्यं पुनः किञ्चित् साध्यतामतिवर्तते कदाचिदपचारात्| साध्यानि हि षट् काकणकवर्ज्यान्यचिकित्स्यमानान्यपचारतो वा दोषैरभिष्यन्दमानान्यसाध्यतामुपयान्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 11
సాధ్యానామపి హ్యుపేక్ష్యమాణానాం త్వఙ్మాంసశోణితలసీకాకోథక్లేదసంస్వేదజాః క్రిమయోఽభిమూర్చ్ఛంతి; తే భక్షయంతస్త్వగాదీన్ దోషాః పునర్దూషయంత ఇమానుపద్రవాన్ పృథక్ పృథగుత్పాదయంతి- తత్ర వాతః శ్యావారుణవర్ణం పరుషతామపి చ రౌక్ష్యశూలశోషతోదవేపథుహర్షసంకోచాయాసస్తంభసుప్తిభేదభంగాన్, పిత్తం దాహస్వేదక్లేదకోథస్రావపాకరాగాన్, శ్లేష్మా త్వస్య శ్వైత్యశైత్యకండూస్థైర్యగౌరవోత్సేధోపస్నేహోపలేపాన్, క్రిమయస్తు త్వగాదీంశ్చతురః సిరాః స్నాయూశ్చాస్థీన్యపి చ తరుణాన్యాదదతే ||10|| అస్యాం చైవావస్థాయాముపద్రవాః కుష్ఠినం స్పృశంతి; తద్యథా- ప్రస్రవణమంగభేదః పతనాన్యంగావయవానాం తృష్ణాజ్వరాతీసారదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాశ్చ, తథావిధమసాధ్యం విద్యాదితి||11||
View original
साध्यानामपि ह्युपेक्ष्यमाणानां त्वङ्मांसशोणितलसीकाकोथक्लेदसंस्वेदजाः क्रिमयोऽभिमूर्च्छन्ति; ते भक्षयन्तस्त्वगादीन् दोषाः पुनर्दूषयन्त इमानुपद्रवान् पृथक् पृथगुत्पादयन्ति- तत्र वातः श्यावारुणवर्णं परुषतामपि च रौक्ष्यशूलशोषतोदवेपथुहर्षसङ्कोचायासस्तम्भसुप्तिभेदभङ्गान्, पित्तं दाहस्वेदक्लेदकोथस्रावपाकरागान्, श्लेष्मा त्वस्य श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवोत्सेधोपस्नेहोपलेपान्, क्रिमयस्तु त्वगादींश्चतुरः सिराः स्नायूश्चास्थीन्यपि च तरुणान्याददते ||१०|| अस्यां चैवावस्थायामुपद्रवाः कुष्ठिनं स्पृशन्ति; तद्यथा- प्रस्रवणमङ्गभेदः पतनान्यङ्गावयवानां तृष्णाज्वरातीसारदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाश्च, तथाविधमसाध्यं विद्यादिति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12-16) · Śloka 16
భవంతి చాత్ర- సాధ్యోఽయమితి యః పూర్వం నరో రోగముపేక్షతే| స కించిత్కాలమాసాద్య మృత ఏవావబుధ్యతే||12|| యస్తు ప్రాగేవ రోగేభ్యో రోగేషు తరుణేషు వా| భేషజం కురుతే సమ్యక్ స చిరం సుఖమశ్నుతే||13|| యథా హ్యల్పేన యత్నేన ఛిద్యతే తరుణస్తరుః| స ఏవాతిప్రవృద్ధస్తు ఛిద్యతేఽతిప్రయత్నతః||14|| ఏవమేవ వికారోఽపి తరుణః సాధ్యతే సుఖం| వివృద్ధః సాధ్యతే కృచ్ఛ్రాదసాధ్యో వాఽపి జాయతే||15|| తత్ర శ్లోకః- సంఖ్యా ద్రవ్యాణి దోషాశ్చ హేతవః పూర్వలక్షణం| రూపాణ్యుపద్రవాశ్చోక్తాః కుష్ఠానాం కౌష్ఠికే పృథక్||16||
View original
भवन्ति चात्र- साध्योऽयमिति यः पूर्वं नरो रोगमुपेक्षते| स किञ्चित्कालमासाद्य मृत एवावबुध्यते||१२|| यस्तु प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा| भेषजं कुरुते सम्यक् स चिरं सुखमश्नुते||१३|| यथा ह्यल्पेन यत्नेन छिद्यते तरुणस्तरुः| स एवातिप्रवृद्धस्तु छिद्यतेऽतिप्रयत्नतः||१४|| एवमेव विकारोऽपि तरुणः साध्यते सुखम्| विवृद्धः साध्यते कृच्छ्रादसाध्यो वाऽपि जायते||१५|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या द्रव्याणि दोषाश्च हेतवः पूर्वलक्षणम्| रूपाण्युपद्रवाश्चोक्ताः कुष्ठानां कौष्ठिके पृथक्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే కుష్ఠనిదానం నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने कुष्ठनिदानं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon