Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧||
ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
ત્રિદોષકોપનિમિત્તા વિંશતિઃ પ્રમેહા ભવન્તિ વિકારાશ્ચાપરેઽપરિસઙ્ખ્યેયાઃ|
તત્ર યથા ત્રિદોષપ્રકોપઃ પ્રમેહાનભિનિર્વર્તયતિ તથાઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः|
तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
દક્ષાધ્વરે ગુલ્મમનુ પ્રમેહોત્પાદાત્ પ્રમેહાભિધાનં; વચનં હિ- “હવિઃપ્રાશાન્મેહકુષ્ઠયોર્જન્મ” (નિ.અ.૮) ઇતિ| ત્રિદોષપ્રકોપનિમિત્તા ઇતિ સર્વમેહેષ્વેવ ત્રિદોષાઃ કારણમ્, અધિકત્વાચ્ચ શ્લૈષ્મિકાદિવ્યપદેશ ઇતિ દર્શયતિ| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “સર્વ એવ મેહાઃ સર્વદોષજાઃ” (નિ.અ.૬) ઇતિ| વિકારા ઇતિ પ્રમેહલિઙ્ગોપદ્રવરૂપાઃ; કિંવા, અન્યેઽપિ યે કેચન ત્રિદોષજાસ્તે ગ્રાહ્યાઃ||૧-૩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ઇહ ખલુ નિદાનદોષદૂષ્યવિશેષેભ્યો વિકારવિઘાતભાવાભાવપ્રતિવિશેષા ભવન્તિ|
યદા હ્યેતે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાઃ પરસ્પરં નાનુબધ્નન્ત્યથવા કાલપ્રકર્ષાદબલીયાંસોઽથવાઽનુબધ્નન્તિ ન તદા વિકારાભિનિર્વૃત્તિઃ, ચિરાદ્વાઽપ્યભિનિર્વર્તન્તે, તનવો વા ભવન્ત્યયથોક્તસર્વલિઙ્ગા વા; વિપર્યયે વિપરીતાઃ; ઇતિ સર્વવિકારવિઘાતભાવાભાવપ્રતિવિશેષાભિનિર્વૃત્તિહેતુર્ભવત્યુક્તઃ||૪||
View original
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति|
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
ઇહેત્યાદૌ નિદાનાદીનાં વિશેષાઃ પરસ્પરાનુબન્ધિત્વાદયોઽગ્રે વક્ષ્યમાણા જ્ઞેયાઃ| વિકારાણાં વિઘાતસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધસ્ય ભાવો વિઘાતભાવઃ, વિકારાણાં વિઘાતસ્યાભાવો વિકારજનનમિતિ વિકારવિઘાતભાવાભાવૌ, તયોઃ પ્રતિવિશેષા વિકારવિઘાતભાવાભાવપ્રતિવિશેષાઃ| તત્ર વિકારાણાં વિઘાતભાવસ્ય પ્રતિવિશેષાઃ- વિકારાજનનં, તથા ચિરેણ ચ જનનમ્, અણુવિકારજનનં વા, અસર્વલિઙ્ગવિકારજનનં વાઽગ્રે વક્ષ્યમાણમ્| વિઘાતાભાવપ્રતિવિશેષાસ્તુ વિકારાજનનાદિવિપર્યયેણાગ્રે વક્ષ્યમાણાઃ| ઉક્તફક્કિકાર્થં વ્યાકરોતિ- યદેત્યાદિ| પરસ્પરં નાનુબધ્નન્તિ પરસ્પરં પ્રતિકૂલા ભવન્તિ, અનુબન્ધો હ્યનુકૂલેઽભિપ્રેતઃ| તત્ર તદેવ નિદાનં દોષમનુબધ્નાતિ, યદ્ભૂયઃસામાન્યાદવિરોધેન દોષં દૂષયતિ| દોષસ્ય દૂષ્યાનુબન્ધિત્વં યદ્- દૂષ્યં વ્યાધિકારણં સામાન્યગુણત્વાદિધર્મયોગાદવિરોધેન દૂષયતિ| તથા દૂષ્યસ્ય ચ દોષાનુબન્ધિત્વં યદ્- દોષસ્ય દૂષણં પ્રતિ શિથિલત્વસમાનગુણત્વાદિનાઽઽનુકૂલ્યેનાવસ્થાનમ્| તથા દોષસ્ય ચેદમેવ નિદાનાનુબન્ધિત્વં યત્- નિદાનં દોષજનનં પ્રતિ સમાનગુણત્વં, સમાનગુણતયા હિ દોષો નિદાનસ્ય વ્યાધિજનનં પ્રત્યનુકૂલો ભવતિ| એતદુદાહરણાનાં ચ વિપર્યયેણાનનુબન્ધો બોદ્ધવ્યઃ| નિદાનસ્ય ચ દોષાનનુબન્ધઃ સમાનાસમાનગુણયોગાત્ કિઞ્ચિદ્દોષજનને બોદ્ધવ્યઃ, સર્વથા દોષવૈપરીત્યે તથા દોષજનનં પ્રત્યુદાસીનત્વે ચ નિદાનસ્ય નિદાનત્વમેવ ન સ્યાત્; જનકં હિ નિદાનમુચ્યતે| અથવા કાલપ્રકર્ષાદિતિ અનુબધ્નન્તીતિ સમ્બન્ધઃ; કાલપ્રકર્ષાદનુબધ્નન્તીતિ કાલપ્રકર્ષાત્ પરસ્પરં નિદાનાદયોઽનુગુણા ભવન્તિ યદા, તદા વિકારા ચિરાદભિનિર્વર્તન્ત ઇતિ જ્ઞેયમ્| યદા પરસ્પરં નાનુબધ્નન્તિ, ન તદા વિકારાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતીતિ યોજનીયમ્| કાલપ્રકર્ષાચ્ચાનુબન્ધો નિદાનસ્ય દોષેણ તદા ભવતિ, યદા હેતુર્વિચ્છેદં કૃત્વા પુનઃ સેવ્યતે; કાલ એવ વા ચિરેણ સમાનગુણતયા હેતુરૂપઃ પ્રાપ્યત ઇત્યાદિ તર્ક્યમ્| અબલીયાંસોઽથવાઽનુબધ્નન્તીતિ નિદાનં યદાઽલ્પં ભવતિ તદા સ્તોકદોષં કરોતિ, દોષશ્ચ સ્તોકઃ સ્તોકં ચ દૂષ્યં દૂષયતીત્યાદિ જ્ઞેયમ્| યદા ચા(વાઽ)બલીયાંસોઽનુબધ્નન્તિ, તદા તનવો વા વિકારા ભવન્તિ, અયથોક્તસર્વલિઙ્ગા વા ભવન્તીતિ યોજ્યં; તનવઃ અલ્પમાત્રાઃ, અયથોક્તસર્વલિઙ્ગા ઇતિ યેન પ્રકારેણ લિઙ્ગાન્યુક્તાનિ ન તેન પ્રકારેણ સર્વાણિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ| એવમેતે નિદાનાદીનામનનુબન્ધવિશેષકૃતા વિકારવિઘાતભાવસ્ય પ્રતિવિશેષા ઉક્તાઃ| સમ્પ્રતિ નિદાનાદીનાં પરસ્પરાનુબન્ધવિશેષકૃતાન્ વિકારાણાં વિઘાતાભાવવિશેષાનાહ- વિપર્યયે વિપરીતા ઇતિ| વિપર્યય ઇતિ નિદાનાદીનામનુબન્ધે તથા શીઘ્રાનુબન્ધે તથા બલવતાં ચાનુબન્ધે; વિપરીતા ઇતિ નિર્વર્તમાના વિકારાઃ, તથા શીઘ્રં નિર્વર્તમાનાઃ, તથા મહાન્તો યથોક્તસર્વલિઙ્ગાશ્ચેતિ યથાસઙ્ખ્યં બોદ્ધવ્યમ્| ઉપસંહરતિ- ઇતીત્યાદિ| એતચ્ચ પ્રકરણં સર્વવિકારસાધારણમપિ પ્રમેહસ્ય પરસ્પરાનુબન્ધિભિરેવ નિદાનાદિભિર્જન્યત્વં ભવતીતિ ખ્યાપયિતું પ્રમેહનિદાને કૃતમ્||૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
તત્રેમે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાઃ શ્લેષ્મનિમિત્તાનાં પ્રમેહાણામાશ્વભિર્નિર્વૃત્તિકરા ભવન્તિ; તદ્યથા- હાયનકયવકચીનકોદ્દાલકનૈષધેત્કટમુકુન્દકમહાવ્રીહિપ્રમોદકસુગન્ધકાનાં નવાનામતિવેલમતિપ્રમાણેન ચોપયોગઃ, તથા સર્પિષ્મતાં નવહરેણુમાષસૂપ્યાનાં, ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ માંસાનાં, શાકતિલપલલપિષ્ટાન્નપાયસકૃશરાવિલેપીક્ષુવિકારાણાં, ક્ષીરનવમદ્યમન્દકદધિદ્રવમધુરતરુણપ્રાયાણાં ચોપયોગઃ, મૃજાવ્યાયામવર્જનં, સ્વપ્નશયનાસનપ્રસઙ્ગઃ, યશ્ચ કશ્ચિદ્વિધિરન્યોઽપિ શ્લેષ્મમેદોમૂત્રસઞ્જનનઃ, સ સર્વો નિદાનવિશેષઃ||૫||
View original
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
સમ્પ્રતિ પ્રકૃતે કફજાદિમેહે પરસ્પરાનુબન્ધિનો નિદાનાદિવિશેષાનાહ- તત્રેત્યાદિ| ઇહ કફ એવાગ્રેઽભિધીયતે, ભૂરિપ્રમેહકર્તૃત્વાત્| હાયનકાદયો ધાન્યવિશેષાઃ| અતિવેલમિતિ પુનઃ પુનઃ| હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ| તિલતણ્ડુલમાષકૃતમન્નં કૃશરા| મૃજા ઉદ્વર્તનમ્| સર્વઃ સ નિદાનવિશેષ ઇતિ એવમ્ભૂતમેવ નિદાનં પ્રમેહકર્તુઃ શ્લેષ્મણઃ કારણમિત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
બહુદ્રવઃ શ્લેષ્મા દોષવિશેષઃ||૬||
View original
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
બહુદ્રવઃ શ્લેષ્મા દોષવિશેષ ઇતિ બહુદ્રવ એવ કફો મેહજનકો નાલ્પદ્રવ ઇતિ||૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
બહ્વબદ્ધં મેદો માંસં શરીરજક્લેદઃ શુક્રં શોણિતં વસા મજ્જા લસીકા રસશ્ચૌજઃસઙ્ખ્યાત ઇતિ દૂષ્યવિશેષાઃ||૭||
View original
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
અબદ્ધમિતિ અસંહતમ્| અત્ર તુ બહુત્વમઘનત્વં ચ યથાયોગ્યતયા બોદ્ધવ્યમ્| તેન, મેદસિ માંસે વસામજ્જ્ઞોશ્ચ દ્વયમપિ, શેષેષુ બહુત્વમ્| ઓજઃસઙ્ખ્યાત ઇતિ ઓજોરૂપ એવ| વક્ષ્યતિ હિ પ્રમેહચિકિત્સિતે- “મજ્જા રસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યાઃ” (ચિ.અ.૫) ઇતિ| ઇતિશબ્દો બહ્વબદ્ધમેદઆદીન્ પ્રત્યવમૃશતિ; કિંવા ‘સઙ્ખ્યાતાઃ’ ઇતિ પાઠઃ સુગમઃ||૭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ત્રયાણામેષાં નિદાનાદિવિશેષાણાં સન્નિપાતે ક્ષિપ્રં શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે, પ્રાગતિભૂયસ્ત્વાત્; સ પ્રકુપિતઃ ક્ષિપ્રમેવ શરીરે વિસૃપ્તિં લભતે, શરીરશૈથિલ્યાત્; સ વિસર્પઞ્ શરીરે મેદસૈવાદિતો મિશ્રીભાવં ગચ્છતિ, મેદસશ્ચૈવ બહ્વબદ્ધત્વાન્મેદસશ્ચ ગુણૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્; સ મેદસા મિશ્રીભવન્ દૂષયત્યેનત્, વિકૃતત્વાત્; સ વિકૃતો દુષ્ટેન મેદસોપહિતઃ શરીરક્લેદમાંસાભ્યાં સંસર્ગં ગચ્છતિ, ક્લેદમાંસયોરતિપ્રમાણાભિવૃદ્ધત્વાત્; સ માંસે માંસપ્રદોષાત્ પૂતિમાંસપિડકાઃ શરાવિકાકચ્છપિકાદ્યાઃ સઞ્જનયતિ, અપ્રકૃતિભૂતત્વાત્; શરીરક્લેદં પુનર્દૂષયન્ મૂત્રત્વેન પરિણમયતિ, મૂત્રવહાનાં ચ સ્રોતસાં વઙ્ક્ષણબસ્તિપ્રભવાણાં મેદઃક્લેદોપહિતાનિ ગુરૂણિ મુખાન્યાસાદ્ય પ્રતિરુધ્યતે; તતઃ પ્રમેહાંસ્તેષાં સ્થૈર્યમસાધ્યતાં વા જનયતિ, પ્રકૃતિવિકૃતિભૂતત્વાત્||૮||
View original
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
સન્નિપાતે મેલકે| પ્રકોપમાપદ્યત ઇતિ પ્રમેહકરણાયોદ્યતો ભવતિ| કુતઃ પ્રમેહકરણાયોદ્યતો ભવતીત્યાહ- પ્રાગતિભૂયસ્ત્વાત્| પ્રાગિતિ ઉત્પાદકાલ એવ| યસ્માત્ પ્રમેહકરણં પ્રત્યભિમુખો ભૂયાંશ્ચ કફો ભૂતસ્તત ઇત્યર્થઃ| પ્રમેહનિદાનેન હિ કફોઽયં પ્રમેહકરણાભિમુખ એવ જનિતો ભૂરિશ્ચ; તતો ભૂરિત્વાત્ તથા પ્રમેહકરણશક્તિયોગાચ્ચ તથા પ્રકુપ્યતીતિ યુક્તમ્| વિસૃપ્તિં વિસરણમ્| મેદસશ્ચ ગુણાનાં ગુણૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠત્વાદિત્યાદિ|- મેદસો ગુણાનાં મધુરસ્નેહગૌરવાદીનાં શ્લેષ્મણો ગુણૈર્ગુરુશીતાદિભિર્ભૂરિસામાન્યાદિત્યર્થઃ; સમાનં હિ સમાનેન મિલતીતિ ભાવઃ| વિકૃતત્વાદિતિવચનેન પ્રકૃતેન શ્લેષ્મણા સમ્બન્ધો મેદોદૂષકો ન ભવતિ, કિન્તર્હિ વિકૃતેનૈવેતિ દર્શયતિ| અતિપ્રમાણવૃદ્ધત્વાદિતિ અતિશયિતપ્રમાણયોગેન વૃદ્ધત્વાત્; ન ગુણાતિયોગમાત્રેણ વૃદ્ધત્વમિહ, કિન્તર્હ્યવયવોપચયેનેત્યર્થઃ| પૂતિમાંસવત્યઃ પિડકાઃ પૂતિમાંસપિડકાઃ| અપ્રકૃતિભૂતત્વાદિતિ માંસપ્રદોષેણ નાનાવિધશરાવિકાદિજનકત્વશક્તિત્વાદિતીહ બોદ્ધવ્યમ્| તેન, અપ્રકૃતભૂતત્વાદિતિવચનં હિ વિશેષાર્થત્વાન્ન પુનરુક્તમ્| આસાદ્ય પ્રતિરુધ્યત ઇતિ ગત્વાઽવતિષ્ઠતે| પ્રકૃતિવિકૃતિભૂતત્વાદિતિ પ્રકૃતિભૂતૈર્ગુણૈઃ સર્વૈરેવ વિકૃતત્વાત્; સર્વ એવ યસ્માચ્છ્લેષ્મણો ગુણા વિકૃતાસ્તસ્માત્ પ્રકોપપ્રકર્ષાત્ સ્થિરો ભવતિ, અતિપ્રકર્ષાત્ત્વસાધ્ય ઇત્યર્થઃ| કિંવા પ્રકૃતિભૂતઃ શ્લેષ્મા સમાને દૂષ્યે મેદોવસાદૌ, વિકૃતિભૂતશ્ચાસમાને શોણિતાદૌ; તેન સમાનાસમાનત્વાદિત્યર્થઃ| તથા ચ સમાનદૂષ્યપ્રાપ્ત્યા બલિત્વમ્, અસમાનદૂષ્યપ્રાપ્ત્યા ચ વિરુદ્ધોપક્રમત્વં કફસ્ય ભવતિ; તતશ્ચ સ્થૈર્યમસાધ્યતા વા યુક્તેતિ મન્તવ્યમ્||૮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
શરીરક્લેદસ્તુ શ્લેષ્મમેદોમિશ્રઃ પ્રવિશન્ મૂત્રાશયં મૂત્રત્વમાપદ્યમાનઃ શ્લૈષ્મિકૈરેભિર્દશભિર્ગુણૈરુપસૃજ્યતે વૈષમ્યયુક્તૈઃ; તદ્યથા- શ્વેતશીતમૂર્તપિચ્છિલાચ્છસ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપ્રસાદમન્દૈઃ, તત્ર યેન ગુણેનૈકેનાનેકેન વા ભૂયસ્તરમુપસૃજ્યતે તત્સમાખ્યં ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ||૯||
તે તુ ખલ્વિમે દશ પ્રમેહા નામવિશેષેણ ભવન્તિ; તદ્યથા- ઉદકમેહશ્ચ, ઇક્ષુવાલિકારસમેહશ્ચ, સાન્દ્રમેહશ્ચ, સાન્દ્રપ્રસાદમેહશ્ચ, શુક્લમેહશ્ચ, શુક્રમેહશ્ચ, શીતમેહશ્ચ, સિકતામેહશ્ચ, શનૈર્મેહશ્ચ, આલાલમેહશ્ચેતિ||૧૦||
તે દશ પ્રમેહાઃ સાધ્યાઃ; સમાનગુણમેદઃસ્થાનકત્વાત્, કફસ્ય પ્રાધાન્યાત્, સમક્રિયત્વાચ્ચ||૧૧||
View original
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९||
ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०||
ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
સમ્પ્રતિ યથા કફમેહાઃ કફગુણયોગાદ્દશ ભવન્તિ તથા પ્રાહ- શરીરેત્યાદિ| વૈષમ્યમિહ વૃદ્ધિકૃતમેવ બોદ્ધવ્યં, ક્ષયરૂપવૈષમ્યસ્યૈવંરૂપવ્યાધ્યજનકત્વાત્| વૈષમ્ય એવ વૃદ્ધવૃદ્ધતરત્વાદિના હાનિવૃદ્ધી બોદ્ધવ્યે; તેન શ્વેતાદિગુણવૃદ્ધ્યા યે શુક્રમેહાદય ઉક્તાઃ, તેષ્વપીતરે શ્લેષ્મગુણા હાનિવૃદ્ધિરૂપવૈષમ્યયુક્તાઃ સન્તીત્યર્થઃ| કિંવા વૈષમ્યે સતિ ક્વચિદ્દ્વયોઃ ક્વચિત્ત્રયાણાં ક્વચિચ્ચતુર્ણાં ગુણાનાં વૃદ્ધિર્ભવતીતિ દર્શયતિ| તેન ગુણસઙ્ખ્યોત્કર્ષાપકર્ષાદ્ધાનિવૃદ્ધી જ્ઞેયે| નચેહ શ્વેતાદિદશગુણયોગાદ્યથાસઙ્ખ્યં દશ પ્રમેહાઃ, કિન્તુ વ્યસ્તસમસ્તગુણયોગાચ્ચ; અત એવાહ- યેન ગુણેનૈકૈકેનાનેકેન વેત્યાદિ| સાન્દ્રપ્રસાદશબ્દેનૈક એવ ગુણો ગણનીયઃ; સાન્દ્રમેહવ્યપદેશસ્તુ સાન્દ્રપ્રસાદગુણૈકદેશેનોદ્ભૂતેન જ્ઞેયઃ| તત્સમાખ્યમિત્યાદૌ તત્સમાખ્યં વા ગૌણં વા નામવિશેષં પ્રાપ્નોતીતિ યોજનીયમ્| તદ્ગુણસ્ય સમા આખ્યા યસ્ય તત્ તત્સમાખ્યં નામ, યથા- શીતમેહ-શુક્લમેહ-સાન્દ્રમેહેષુ; અત્ર હિ શીતાદિગુણાખ્યયૈવ મેહા વ્યપદિશ્યન્તે, ઇતરેષુ તૂદકમેહાદિષુ ન શ્વેતાદિગુણસઞ્જ્ઞાતુલ્યં નામ, કિં તર્હિ શ્લેષ્મણો નૈકગુણયુક્તોદકાદિતુલ્યત્વેન ગુણયોગપ્રવૃત્તત્વાદ્ગૌણમુદકમેહ ઇતિ; અચ્છસિતશીતાદિકફગુણયોગાદ્ગૌણમુદકમેહ ઇતિ નામ ભવતિ| એવમન્યત્રાપ્યનુસરણીયમ્| ઉદકાદયસ્ત્વિહ કફગુણમેલકલક્ષણાર્થાસ્તત્તત્કફગુણયુક્તા ઉપાત્તાઃ સઞ્જ્ઞાકરણાર્થમ્||૯-૧૧||
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
તત્ર શ્લોકાઃ શ્લેષ્મપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૧૨||
અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્|
શ્લેષ્મકોપાન્નરો મૂત્રમુદમેહી પ્રમેહતિ||૧૩||
અત્યર્થમધુરં શીતમીષત્પિચ્છિલમાવિલમ્|
કાણ્ડેક્ષુરસમઙ્કાશં શ્લેષ્મકોપાત્ પ્રમેહતિ||૧૪||
યસ્ય પર્યુષિતં મૂત્રં સાન્દ્રીભવતિ ભાજને|
પુરુષં કફકોપેન તમાહુઃ સાન્દ્રમેહિનમ્||૧૫||
યસ્ય સંહન્યતે મૂત્રં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસીદતિ|
સાન્દ્રપ્રસાદમેહીતિ તમાહુઃ શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૬||
શુક્લં પિષ્ટનિભં મૂત્રમભીક્ષ્ણં યઃ પ્રમેહતિ|
પુરુષં કફકોપેન તમાહુઃ શુક્લમેહિનમ્||૧૭||
શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા મુહુર્મેહતિ યો નરઃ|
શુક્રમેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૮||
અત્યર્થમધુરં શીતં મૂત્રં મેહતિ યો ભૃશમ્|
શીતમેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૯||
મૂર્તાન્મૂત્રગતાન્ દોષાનણૂન્મેહતિ યો નરઃ|
સિકતામેહિનં વિદ્યાત્તં નરં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૦||
મન્દં મન્દમવેગં તુ કૃચ્છ્રં યો મૂત્રયેચ્છનૈઃ|
શનૈર્મેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૧||
તન્તુબદ્ધમિવાલાલં પિચ્છિલં યઃ પ્રમેહતિ|
આલાલમેહિનં વિદ્યાત્તં નરં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૨||
ઇત્યેતે દશ પ્રમેહાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૨૩||
View original
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२||
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्|
श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३||
अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्|
काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४||
यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५||
यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति|
सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६||
शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७||
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८||
अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्|
शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९||
मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः|
सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०||
मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः|
शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१||
तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति|
आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२||
इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
વિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તીતિ પરસ્પરભિન્નલક્ષણપ્રતિપાદકા ઇત્યર્થઃ| ઉદકોપમમિતિ ઉદકવર્ણાદિતુલ્યમ્| નનુ, ઇક્ષુવાલિકામેહે કાણ્ડેક્ષુરસસઙ્કાશમિતિ કિમિત્યુચ્યતે, ઇક્ષુવાલિકાકાણ્ડેક્ષ્વોરર્થાન્તરત્વાત્| નૈવમ્, ઇક્ષુવાલિકારસસ્ય તથા કાણ્ડેક્ષુરસસ્ય ચૈકરૂપતાપ્રતિપાદનાર્થમુભયોરુપાદાનં; કિંવા, કાણ્ડેક્ષુરસતુલ્યોઽપિ તથેક્ષુવાલિકારસતુલ્યશ્ચેક્ષુવાલિકામેહો ભવતીત્યુભયોપાદાનાદ્દર્શયતિ | સંહન્યતે સ્ત્યાનીભવતિ| મૂર્તાનિતિ કઠિનાન્| દોષાનિતિ જાતૌ બહુવચનં, યેન દોષોઽત્રૈક એવ પ્રભૂતઃ કફઃ| તન્તુબદ્ધં તન્તુવદ્દીર્ઘમિત્યર્થઃ| લાલામિવાલાલં, સમન્તાલ્લાલારૂપમિત્યર્થઃ| પ્રતિ પ્રતિ મેહં ચ શ્લેષ્મકોપત ઇત્યાદિવચનં સુખગ્રહણાર્થમ્ | નચેહ વાચ્યમ્- યત્- યથા શ્લેષ્મગુણા દશ પ્રમેહાઞ્જનયન્તિ, તથા કિમિત્યપરાનપિ ગુણસંસર્ગાદ્વિકલ્પાન્તરેણ ન કુર્વન્તીતિ; યતો ભાવસ્વભાવોઽયં- યથા દૃષ્ટ એવ પરં કલ્પ્યતે નાદૃષ્ટઃ; નહિ સત્યપિ ભૂતસંસર્ગભૂયસ્ત્વે રસભૂયસ્ત્વં ભવતીતિ વ્યવસ્થિતમેવ||૧૨-૨૩||
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનોપસેવિનસ્તથાઽતિતીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપશ્રમ ક્રોધવિષમાહારોપસેવિનશ્ચ તથાવિધશરીરસ્યૈવ ક્ષિપ્રં પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે, તત્તુ પ્રકુપિતં તયૈવાનુપૂર્વ્યા પ્રમેહાનિમાન્ ષટ્ ક્ષિપ્રતરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૪||
તેષામપિ તુ ખલુ પિત્તગુણવિશેષેણૈવ નામવિશેષા ભવન્તિ; તદ્યથા- ક્ષારમેહશ્ચ, કાલમેહશ્ચ, નીલમેહશ્ચ, લોહિતમેહશ્ચ, માઞ્જિષ્ઠમેહશ્ચ, હારિદ્રમેહશ્ચેતિ||૨૫||
તે ષડ્ભિરેવ ક્ષારામ્લલવણકટુકવિસ્રોષ્ણૈઃ પિત્તગુણૈઃ પૂર્વવદ્યુક્તા ભવન્તિ||૨૬||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४||
तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५||
ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
ઉષ્ણેત્યાદિના પિત્તમેહનિદાનમ્| ષટ્ ક્ષિપ્રતરમિતિ શ્લેષ્મપ્રમેહાપેક્ષયા; શ્લેષ્મણો હિ ક્ષિપ્રકારિ પિત્તં, તેન ક્ષિપ્રતરોત્પાદો યુક્તઃ| પૂર્વવદ્યુક્તા ભવન્તીતિ વૈષમ્યહાનિવૃદ્ધિયુક્તૈરિત્યર્થઃ ||૨૪-૨૬||
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
સર્વ એવ તે યાપ્યાઃ સંસૃષ્ટદોષમેદઃસ્થાનત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચેતિ||૨૭||
તત્ર શ્લોકાઃ પિત્તપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૨૮||
ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈર્યથા ક્ષારસ્તથાવિધમ્|
પિત્તકોપાન્નરો મૂત્રં ક્ષારમેહી પ્રમેહતિ||૨૯||
મસીવર્ણમજસ્રં યો મૂત્રમુષ્ણં પ્રમેહતિ|
પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાત્ કાલમેહિનમ્||૩૦||
ચાષપક્ષનિભં મૂત્રમમ્લં મેહતિ યો નરઃ|
પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાન્નીલમેહિનમ્||૩૧||
વિસ્રં લવણમુષ્ણં ચ રક્તં મેહતિ યો નરઃ|
પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાદ્રક્તમેહિનમ્||૩૨||
મઞ્જિષ્ઠોદકસઙ્કાશં ભૃશં વિસ્રં પ્રમેહતિ|
પિત્તસ્ય પરિકોપાત્તં વિદ્યાન્માઞ્જિષ્ઠમેહિનમ્||૩૩||
હરિદ્રોદકસઙ્કાશં કટુકં યઃ પ્રમેહતિ|
પિત્તસ્ય પરિકોપાત્તં વિદ્યાદ્ધારિદ્રમેહિનમ્||૩૪||
ઇત્યેતે ષટ્ પ્રમેહાઃ પિત્તપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૩૫||
View original
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७||
तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८||
गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्|
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९||
मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०||
चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१||
विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२||
मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३||
हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४||
इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
સંસૃષ્ટદોષમેદઃસ્થાનત્વાદિતિ સંસૃષ્ટં સન્નિકૃષ્ટં દોષસ્ય પિત્તસ્ય મેદસશ્ચ સ્થાનં યસ્માત્; પિત્તસ્ય હ્યામાશયઃ સ્થાનં, તથા મેદસોઽપિ યત્ સ્થાનં વપાવહનં, તદપ્યામાશયૈકદેશ એવ; તેન દોષદૂષ્યયોઃ સ્થાનપ્રત્યાસત્ત્યા દૂષણં નિત્યં પ્રત્યાસન્નત્વાદ્દુર્જયમિતિ ભાવઃ| કિંવા સંસૃષ્ટદોષં મેદોરૂપં સ્થાનં યસ્ય સ તથા, એષ વિરુદ્ધોપક્રમત્વે હેતુઃ| તેન, યસ્માત્ પિત્તરૂપેણ દોષેણ સમ્બદ્ધં મેદોરૂપં સ્થાનં, તસ્માદ્વિરુદ્ધોપક્રમતા| યદ્ધિ પિત્તસ્ય મધુરશીતાદિ પથ્યં, તદપથ્યં મેદસઃ; યચ્ચ મેદસઃ કટુકાદિ પથ્યં, તદપથ્યં પિત્તસ્ય| ચકારાદ્વ્યાધિપ્રભાવાચ્ચ યાપ્યત્વમિતિ દર્શયતિ||૨૭-૩૫||
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
કષાયકટુતિક્તરૂક્ષલઘુશીતવ્યવાયવ્યાયામવમનવિરેચનાસ્થાપન-શિરોવિરેચનાતિયોગસન્ધારણાનશનાભિઘાતાતપોદ્વેગશોકશોણિતાતિષેક- જાગરણવિષમશરીરન્યાસાનુપસેવમાનસ્ય તથાવિધશરીરસ્યૈવ ક્ષિપ્રં વાતઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૩૬||
સ પ્રકુપિતસ્તથાવિધે શરીરે વિસર્પન્ યદા વસામાદાય મૂત્રવહાનિ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે તદા વસામેહમભિનિર્વર્તયતિ; યદા પુનર્મજ્જાનં મૂત્રબસ્તાવાકર્ષતિ તદા મજ્જમેહમભિનિર્વર્તયતિ; યદા તુ લસીકાં મૂત્રાશયેઽભિવહન્મૂત્રમનુબન્ધં ચ્યોતયતિ લસીકાતિબહુત્વાદ્વિક્ષેપણાચ્ચ વાયોઃ ખલ્વસ્યાતિમૂત્રપ્રવૃત્તિસઙ્ગં કરોતિ, તદા સ મત્ત ઇવ ગજઃ ક્ષરત્યજસ્રં મૂત્રમવેગં, તં હસ્તિમેહિનમાચક્ષતે; ઓજઃ પુનર્મધુરસ્વભાવં, તદ્ યદા રૌક્ષ્યાદ્વાયુઃ કષાયત્વેનાભિસંસૃજ્ય મૂત્રાશયેઽભિવહતિ તદા મધુમેહં કરોતિ||૩૭||
View original
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६||
स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
રૂક્ષેત્યાદિ વાતમેહસ્ય નિદાનમ્| મૂત્રબસ્તાવાકર્ષતિ મૂત્રબસ્તૌ સ્થિત આકર્ષતિ, અર્થાન્મૂત્રબસ્તિમેવ નયતિ| લસીકા માંસત્વગન્તરે ઉદકભાગઃ| વક્ષ્યતિ હિ શારીરે- “યન્માંસત્વગન્તરે ઉદકં, તલ્લસીકાશબ્દં લભતે” (શા.અ.૭) ઇત્યાદિ| અનુબન્ધમિતિ અવિચ્છેદેન| ચ્યોતયતીતિ પાતયતિ| રૌક્ષ્યાદ્વાયુઃ કષાયત્વેનાભિસંસૃજ્યેતિ મધુરમપ્યોજો વાયુઃ પ્રભાવાત્ કષાયરસયુક્તં કૃત્વા રૌક્ષ્યાન્મૂત્રાશયેઽભિવહતિ, મૂત્રાશયં રૌક્ષ્યાચ્છેદયિત્વા રૂક્ષં ચ કૃત્વા નયત્યોજઃ; સ્વમહિમ્ના ચ વાયુરોજઃ કષાયં કરોતિ, યતો વાતો હિ વૃદ્ધઃ પ્રભાવાત્ કષાયરસં કરોતિ||૩૬-૩૭||
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ઇમાંશ્ચતુરઃ પ્રમેહાન્ વાતજાનસાધ્યાનાચક્ષતે ભિષજઃ, મહાત્યયિકત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચેતિ||૩૮||
તેષામપિ પૂર્વવદ્ગુણવિશેષેણ નામવિશેષા ભવન્તિ; તદ્યથા- વસામેહશ્ચ, મજ્જમેહશ્ચ, હસ્તિમેહશ્ચ, મધુમેહશ્ચેતિ||૩૯||
તત્ર શ્લોકા વાતપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૪૦||
વસામિશ્રં વસાભં વા મુહુર્મેહતિ યો નરઃ|
વસામેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૧||
મજ્જાનં સહ મૂત્રેણ મુહુર્મેહતિ યો નરઃ|
મજ્જમેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૨||
હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં ક્ષરતિ યો ભૃશમ્|
હસ્તિમેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૩||
કષાયમધુરં પાણ્ડુ રૂક્ષં મેહતિ યો નરઃ|
વાતકોપાદસાધ્યં તં પ્રતીયાન્મધુમેહિનમ્||૪૪||
ઇત્યેતે ચત્વારઃ પ્રમેહા વાતપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૪૫||
એવં ત્રિદોષપ્રકોપનિમિત્તા વિંશતિઃ પ્રમેહા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૪૬||
View original
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८||
तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९||
तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०||
वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१||
मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः|
मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्|
हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३||
कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः|
वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४||
इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५||
एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
મહાત્યયિકત્વાદિતિ મજ્જપ્રભૃતિસારભૂતધાતુક્ષયકરત્વાત્| વિરુદ્ધોપક્રમત્વં તુ યદ્વાયોઃ સ્નિગ્ધાદિ પથ્યં, તન્મેદસોઽપથ્યમિત્યાદિ જ્ઞેયમ્||૩૮-૪૬||
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ત્રયસ્તુ ખલુ દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ પ્રમેહાનભિનિર્વર્તયિષ્યન્ત ઇમાનિ પૂર્વરૂપાણિ દર્શયન્તિ; તદ્યથા- જટિલીભાવં કેશેષુ, માધુર્યમાસ્યસ્ય, કરપાદયોઃ સુપ્તતાદાહૌ, મુખતાલુકણ્ઠશોષં, પિપાસામ્, આલસ્યં, મલં કાયે, કાયચ્છિદ્રેષૂપદેહં, પરિદાહં સુપ્તતાં ચાઙ્ગેષુ, ષટ્પદપિપીલિકાભિશ્ચ શરીરમૂત્રાભિસરણં, મૂત્રે ચ મૂત્રદોષાન્, વિસ્રં શરીરગન્ધં, નિદ્રાં, તન્દ્રાં ચ સર્વકાલમિતિ||૪૭||
View original
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
ત્રયસ્ત્વિતિ ત્રયોઽપીત્યર્થઃ| તેન, સર્વપ્રમેહાણામપ્યેતદેવ સમાનં પૂર્વરૂપમિતિ દર્શયતિ||૪૭||
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ પ્રમેહિણાં તૃષ્ણાતીસારજ્વરદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાઃ પૂતિમાંસપિડકાલજીવિદ્રધ્યાદયશ્ચ તત્પ્રસઙ્ગાદ્ભવન્તિ||૪૮||
તત્ર સાધ્યાન્ પ્રમેહાન્ સંશોધનોપશમનૈર્યથાર્હમુપપાદયંશ્ચિકિત્સેદિતિ||૪૯||
View original
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८||
तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
તત્પ્રસઙ્ગાદ્ભવન્તીતિ પ્રમેહાત્યનુબન્ધાદ્ભવન્તીત્યર્થઃ||૪૮-૪૯||
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ભવન્તિ ચાત્ર- ગૃધ્નુમભ્યવહાર્યેષુ સ્નાનચઙ્ક્રમણદ્વિષમ્|
પ્રમેહઃ ક્ષિપ્રમભ્યેતિ નીડદ્રુમમિવાણ્ડજઃ||૫૦||
મન્દોત્સાહમતિસ્થૂલમતિસ્નિગ્ધં મહાશનમ્|
મૃત્યુઃ પ્રમેહરૂપેણ ક્ષિપ્રમાદાય ગચ્છતિ||૫૧||
યસ્ત્વાહારં શરીરસ્ય ધાતુસામ્યકરં નરઃ|
સેવતે વિવિધાશ્ચાન્યાશ્ચેષ્ટાઃ સ સુખમશ્નુતે||૫૨||
View original
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्|
प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०||
मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्|
मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१||
यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः|
सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
યાદૃશે પુરુષે પ્રમેહો ભવતિ પ્રાયસ્તમાહ- ગૃધ્નુમિત્યાદિ|- ગૃધ્નું લુબ્ધમ્| નીડદ્રુમઃ પક્ષિણાં વાસવૃક્ષઃ| મૃત્યુઃ પ્રમેહરૂપેણેત્યાદિવચનાન્મન્દોત્સાહાદિયુક્તે પ્રમેહો જાતોઽસાધ્ય એવ ભવતીતિ દર્શયતિ| વિવિધાશ્ચાન્યાશ્ચેષ્ટા ઇતિ ધાતુસામ્યકરા ઇત્યર્થઃ||૫૦-૫૨||
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્વ્યાધિવિશેષાણાં પ્રમેહાણાં ચ કારણમ્|
દોષધાતુસમાયોગો રૂપં વિવિધમેવ ચ||૫૩||
દશ શ્લેષ્મકૃતા યસ્માત્ પ્રમેહાઃ ષટ્ ચ પિત્તજાઃ|
યથા ચ વાયુશ્ચતુરઃ પ્રમેહાન્ કુરુતે બલી||૫૪||
સાધ્યાસાધ્યવિશેષાશ્ચ પૂર્વરૂપાણ્યુપદ્રવાઃ|
પ્રમેહાણાં નિદાનેઽસ્મિન્ ક્રિયાસૂત્રં ચ ભાષિતમ્||૫૫||
View original
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्|
दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३||
दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः|
यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४||
साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः|
प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
સઙ્ગ્રહે વ્યાધિવિશેષાણામિત્યનેન ‘ઇહ ખલુ’ ઇત્યાદિગ્રન્થં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| સાધ્યાસાધ્યવિશેષા ઇત્યત્રાસાધ્યવિશેષત્વેન પિત્તજાનાં યાપ્યાનાં ગ્રહણમ્||૫૩-૫૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||