Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતઃ પ્રમેહનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| ત્રિદોષકોપનિમિત્તા વિંશતિઃ પ્રમેહા ભવન્તિ વિકારાશ્ચાપરેઽપરિસઙ્ખ્યેયાઃ| તત્ર યથા ત્રિદોષપ્રકોપઃ પ્રમેહાનભિનિર્વર્તયતિ તથાઽનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ઇહ ખલુ નિદાનદોષદૂષ્યવિશેષેભ્યો વિકારવિઘાતભાવાભાવપ્રતિવિશેષા ભવન્તિ| યદા હ્યેતે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાઃ પરસ્પરં નાનુબધ્નન્ત્યથવા કાલપ્રકર્ષાદબલીયાંસોઽથવાઽનુબધ્નન્તિ ન તદા વિકારાભિનિર્વૃત્તિઃ, ચિરાદ્વાઽપ્યભિનિર્વર્તન્તે, તનવો વા ભવન્ત્યયથોક્તસર્વલિઙ્ગા વા; વિપર્યયે વિપરીતાઃ; ઇતિ સર્વવિકારવિઘાતભાવાભાવપ્રતિવિશેષાભિનિર્વૃત્તિહેતુર્ભવત્યુક્તઃ||૪||
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
તત્રેમે ત્રયો નિદાનાદિવિશેષાઃ શ્લેષ્મનિમિત્તાનાં પ્રમેહાણામાશ્વભિર્નિર્વૃત્તિકરા ભવન્તિ; તદ્યથા- હાયનકયવકચીનકોદ્દાલકનૈષધેત્કટમુકુન્દકમહાવ્રીહિપ્રમોદકસુગન્ધકાનાં નવાનામતિવેલમતિપ્રમાણેન ચોપયોગઃ, તથા સર્પિષ્મતાં નવહરેણુમાષસૂપ્યાનાં, ગ્રામ્યાનૂપૌદકાનાં ચ માંસાનાં, શાકતિલપલલપિષ્ટાન્નપાયસકૃશરાવિલેપીક્ષુવિકારાણાં, ક્ષીરનવમદ્યમન્દકદધિદ્રવમધુરતરુણપ્રાયાણાં ચોપયોગઃ, મૃજાવ્યાયામવર્જનં, સ્વપ્નશયનાસનપ્રસઙ્ગઃ, યશ્ચ કશ્ચિદ્વિધિરન્યોઽપિ શ્લેષ્મમેદોમૂત્રસઞ્જનનઃ, સ સર્વો નિદાનવિશેષઃ||૫||
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
બહુદ્રવઃ શ્લેષ્મા દોષવિશેષઃ||૬||
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
બહ્વબદ્ધં મેદો માંસં શરીરજક્લેદઃ શુક્રં શોણિતં વસા મજ્જા લસીકા રસશ્ચૌજઃસઙ્ખ્યાત ઇતિ દૂષ્યવિશેષાઃ||૭||
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ત્રયાણામેષાં નિદાનાદિવિશેષાણાં સન્નિપાતે ક્ષિપ્રં શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે, પ્રાગતિભૂયસ્ત્વાત્; સ પ્રકુપિતઃ ક્ષિપ્રમેવ શરીરે વિસૃપ્તિં લભતે, શરીરશૈથિલ્યાત્; સ વિસર્પઞ્ શરીરે મેદસૈવાદિતો મિશ્રીભાવં ગચ્છતિ, મેદસશ્ચૈવ બહ્વબદ્ધત્વાન્મેદસશ્ચ ગુણૈઃ સમાનગુણભૂયિષ્ઠત્વાત્; સ મેદસા મિશ્રીભવન્ દૂષયત્યેનત્, વિકૃતત્વાત્; સ વિકૃતો દુષ્ટેન મેદસોપહિતઃ શરીરક્લેદમાંસાભ્યાં સંસર્ગં ગચ્છતિ, ક્લેદમાંસયોરતિપ્રમાણાભિવૃદ્ધત્વાત્; સ માંસે માંસપ્રદોષાત્ પૂતિમાંસપિડકાઃ શરાવિકાકચ્છપિકાદ્યાઃ સઞ્જનયતિ, અપ્રકૃતિભૂતત્વાત્; શરીરક્લેદં પુનર્દૂષયન્ મૂત્રત્વેન પરિણમયતિ, મૂત્રવહાનાં ચ સ્રોતસાં વઙ્ક્ષણબસ્તિપ્રભવાણાં મેદઃક્લેદોપહિતાનિ ગુરૂણિ મુખાન્યાસાદ્ય પ્રતિરુધ્યતે; તતઃ પ્રમેહાંસ્તેષાં સ્થૈર્યમસાધ્યતાં વા જનયતિ, પ્રકૃતિવિકૃતિભૂતત્વાત્||૮||
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
શરીરક્લેદસ્તુ શ્લેષ્મમેદોમિશ્રઃ પ્રવિશન્ મૂત્રાશયં મૂત્રત્વમાપદ્યમાનઃ શ્લૈષ્મિકૈરેભિર્દશભિર્ગુણૈરુપસૃજ્યતે વૈષમ્યયુક્તૈઃ; તદ્યથા- શ્વેતશીતમૂર્તપિચ્છિલાચ્છસ્નિગ્ધગુરુમધુરસાન્દ્રપ્રસાદમન્દૈઃ, તત્ર યેન ગુણેનૈકેનાનેકેન વા ભૂયસ્તરમુપસૃજ્યતે તત્સમાખ્યં ગૌણં નામવિશેષં પ્રાપ્નોતિ||૯|| તે તુ ખલ્વિમે દશ પ્રમેહા નામવિશેષેણ ભવન્તિ; તદ્યથા- ઉદકમેહશ્ચ, ઇક્ષુવાલિકારસમેહશ્ચ, સાન્દ્રમેહશ્ચ, સાન્દ્રપ્રસાદમેહશ્ચ, શુક્લમેહશ્ચ, શુક્રમેહશ્ચ, શીતમેહશ્ચ, સિકતામેહશ્ચ, શનૈર્મેહશ્ચ, આલાલમેહશ્ચેતિ||૧૦|| તે દશ પ્રમેહાઃ સાધ્યાઃ; સમાનગુણમેદઃસ્થાનકત્વાત્, કફસ્ય પ્રાધાન્યાત્, સમક્રિયત્વાચ્ચ||૧૧||
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
તત્ર શ્લોકાઃ શ્લેષ્મપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૧૨|| અચ્છં બહુ સિતં શીતં નિર્ગન્ધમુદકોપમમ્| શ્લેષ્મકોપાન્નરો મૂત્રમુદમેહી પ્રમેહતિ||૧૩|| અત્યર્થમધુરં શીતમીષત્પિચ્છિલમાવિલમ્| કાણ્ડેક્ષુરસમઙ્કાશં શ્લેષ્મકોપાત્ પ્રમેહતિ||૧૪|| યસ્ય પર્યુષિતં મૂત્રં સાન્દ્રીભવતિ ભાજને| પુરુષં કફકોપેન તમાહુઃ સાન્દ્રમેહિનમ્||૧૫|| યસ્ય સંહન્યતે મૂત્રં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસીદતિ| સાન્દ્રપ્રસાદમેહીતિ તમાહુઃ શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૬|| શુક્લં પિષ્ટનિભં મૂત્રમભીક્ષ્ણં યઃ પ્રમેહતિ| પુરુષં કફકોપેન તમાહુઃ શુક્લમેહિનમ્||૧૭|| શુક્રાભં શુક્રમિશ્રં વા મુહુર્મેહતિ યો નરઃ| શુક્રમેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૮|| અત્યર્થમધુરં શીતં મૂત્રં મેહતિ યો ભૃશમ્| શીતમેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૧૯|| મૂર્તાન્મૂત્રગતાન્ દોષાનણૂન્મેહતિ યો નરઃ| સિકતામેહિનં વિદ્યાત્તં નરં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૦|| મન્દં મન્દમવેગં તુ કૃચ્છ્રં યો મૂત્રયેચ્છનૈઃ| શનૈર્મેહિનમાહુસ્તં પુરુષં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૧|| તન્તુબદ્ધમિવાલાલં પિચ્છિલં યઃ પ્રમેહતિ| આલાલમેહિનં વિદ્યાત્તં નરં શ્લેષ્મકોપતઃ||૨૨|| ઇત્યેતે દશ પ્રમેહાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૨૩||
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ઉષ્ણામ્લલવણક્ષારકટુકાજીર્ણભોજનોપસેવિનસ્તથાઽતિતીક્ષ્ણાતપાગ્નિસન્તાપશ્રમ ક્રોધવિષમાહારોપસેવિનશ્ચ તથાવિધશરીરસ્યૈવ ક્ષિપ્રં પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે, તત્તુ પ્રકુપિતં તયૈવાનુપૂર્વ્યા પ્રમેહાનિમાન્ ષટ્ ક્ષિપ્રતરમભિનિર્વર્તયતિ||૨૪|| તેષામપિ તુ ખલુ પિત્તગુણવિશેષેણૈવ નામવિશેષા ભવન્તિ; તદ્યથા- ક્ષારમેહશ્ચ, કાલમેહશ્ચ, નીલમેહશ્ચ, લોહિતમેહશ્ચ, માઞ્જિષ્ઠમેહશ્ચ, હારિદ્રમેહશ્ચેતિ||૨૫|| તે ષડ્ભિરેવ ક્ષારામ્લલવણકટુકવિસ્રોષ્ણૈઃ પિત્તગુણૈઃ પૂર્વવદ્યુક્તા ભવન્તિ||૨૬||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
સર્વ એવ તે યાપ્યાઃ સંસૃષ્ટદોષમેદઃસ્થાનત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચેતિ||૨૭|| તત્ર શ્લોકાઃ પિત્તપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૨૮|| ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શૈર્યથા ક્ષારસ્તથાવિધમ્| પિત્તકોપાન્નરો મૂત્રં ક્ષારમેહી પ્રમેહતિ||૨૯|| મસીવર્ણમજસ્રં યો મૂત્રમુષ્ણં પ્રમેહતિ| પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાત્ કાલમેહિનમ્||૩૦|| ચાષપક્ષનિભં મૂત્રમમ્લં મેહતિ યો નરઃ| પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાન્નીલમેહિનમ્||૩૧|| વિસ્રં લવણમુષ્ણં ચ રક્તં મેહતિ યો નરઃ| પિત્તસ્ય પરિકોપેણ તં વિદ્યાદ્રક્તમેહિનમ્||૩૨|| મઞ્જિષ્ઠોદકસઙ્કાશં ભૃશં વિસ્રં પ્રમેહતિ| પિત્તસ્ય પરિકોપાત્તં વિદ્યાન્માઞ્જિષ્ઠમેહિનમ્||૩૩|| હરિદ્રોદકસઙ્કાશં કટુકં યઃ પ્રમેહતિ| પિત્તસ્ય પરિકોપાત્તં વિદ્યાદ્ધારિદ્રમેહિનમ્||૩૪|| ઇત્યેતે ષટ્ પ્રમેહાઃ પિત્તપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૩૫||
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
કષાયકટુતિક્તરૂક્ષલઘુશીતવ્યવાયવ્યાયામવમનવિરેચનાસ્થાપન-શિરોવિરેચનાતિયોગસન્ધારણાનશનાભિઘાતાતપોદ્વેગશોકશોણિતાતિષેક- જાગરણવિષમશરીરન્યાસાનુપસેવમાનસ્ય તથાવિધશરીરસ્યૈવ ક્ષિપ્રં વાતઃ પ્રકોપમાપદ્યતે||૩૬|| સ પ્રકુપિતસ્તથાવિધે શરીરે વિસર્પન્ યદા વસામાદાય મૂત્રવહાનિ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે તદા વસામેહમભિનિર્વર્તયતિ; યદા પુનર્મજ્જાનં મૂત્રબસ્તાવાકર્ષતિ તદા મજ્જમેહમભિનિર્વર્તયતિ; યદા તુ લસીકાં મૂત્રાશયેઽભિવહન્મૂત્રમનુબન્ધં ચ્યોતયતિ લસીકાતિબહુત્વાદ્વિક્ષેપણાચ્ચ વાયોઃ ખલ્વસ્યાતિમૂત્રપ્રવૃત્તિસઙ્ગં કરોતિ, તદા સ મત્ત ઇવ ગજઃ ક્ષરત્યજસ્રં મૂત્રમવેગં, તં હસ્તિમેહિનમાચક્ષતે; ઓજઃ પુનર્મધુરસ્વભાવં, તદ્ યદા રૌક્ષ્યાદ્વાયુઃ કષાયત્વેનાભિસંસૃજ્ય મૂત્રાશયેઽભિવહતિ તદા મધુમેહં કરોતિ||૩૭||
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ઇમાંશ્ચતુરઃ પ્રમેહાન્ વાતજાનસાધ્યાનાચક્ષતે ભિષજઃ, મહાત્યયિકત્વાદ્વિરુદ્ધોપક્રમત્વાચ્ચેતિ||૩૮|| તેષામપિ પૂર્વવદ્ગુણવિશેષેણ નામવિશેષા ભવન્તિ; તદ્યથા- વસામેહશ્ચ, મજ્જમેહશ્ચ, હસ્તિમેહશ્ચ, મધુમેહશ્ચેતિ||૩૯|| તત્ર શ્લોકા વાતપ્રમેહવિશેષવિજ્ઞાનાર્થા ભવન્તિ-||૪૦|| વસામિશ્રં વસાભં વા મુહુર્મેહતિ યો નરઃ| વસામેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૧|| મજ્જાનં સહ મૂત્રેણ મુહુર્મેહતિ યો નરઃ| મજ્જમેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૨|| હસ્તી મત્ત ઇવાજસ્રં મૂત્રં ક્ષરતિ યો ભૃશમ્| હસ્તિમેહિનમાહુસ્તમસાધ્યં વાતકોપતઃ||૪૩|| કષાયમધુરં પાણ્ડુ રૂક્ષં મેહતિ યો નરઃ| વાતકોપાદસાધ્યં તં પ્રતીયાન્મધુમેહિનમ્||૪૪|| ઇત્યેતે ચત્વારઃ પ્રમેહા વાતપ્રકોપનિમિત્તા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૪૫|| એવં ત્રિદોષપ્રકોપનિમિત્તા વિંશતિઃ પ્રમેહા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૪૬||
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ત્રયસ્તુ ખલુ દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ પ્રમેહાનભિનિર્વર્તયિષ્યન્ત ઇમાનિ પૂર્વરૂપાણિ દર્શયન્તિ; તદ્યથા- જટિલીભાવં કેશેષુ, માધુર્યમાસ્યસ્ય, કરપાદયોઃ સુપ્તતાદાહૌ, મુખતાલુકણ્ઠશોષં, પિપાસામ્, આલસ્યં, મલં કાયે, કાયચ્છિદ્રેષૂપદેહં, પરિદાહં સુપ્તતાં ચાઙ્ગેષુ, ષટ્પદપિપીલિકાભિશ્ચ શરીરમૂત્રાભિસરણં, મૂત્રે ચ મૂત્રદોષાન્, વિસ્રં શરીરગન્ધં, નિદ્રાં, તન્દ્રાં ચ સર્વકાલમિતિ||૪૭||
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ પ્રમેહિણાં તૃષ્ણાતીસારજ્વરદાહદૌર્બલ્યારોચકાવિપાકાઃ પૂતિમાંસપિડકાલજીવિદ્રધ્યાદયશ્ચ તત્પ્રસઙ્ગાદ્ભવન્તિ||૪૮|| તત્ર સાધ્યાન્ પ્રમેહાન્ સંશોધનોપશમનૈર્યથાર્હમુપપાદયંશ્ચિકિત્સેદિતિ||૪૯||
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ભવન્તિ ચાત્ર- ગૃધ્નુમભ્યવહાર્યેષુ સ્નાનચઙ્ક્રમણદ્વિષમ્| પ્રમેહઃ ક્ષિપ્રમભ્યેતિ નીડદ્રુમમિવાણ્ડજઃ||૫૦|| મન્દોત્સાહમતિસ્થૂલમતિસ્નિગ્ધં મહાશનમ્| મૃત્યુઃ પ્રમેહરૂપેણ ક્ષિપ્રમાદાય ગચ્છતિ||૫૧|| યસ્ત્વાહારં શરીરસ્ય ધાતુસામ્યકરં નરઃ| સેવતે વિવિધાશ્ચાન્યાશ્ચેષ્ટાઃ સ સુખમશ્નુતે||૫૨||
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્વ્યાધિવિશેષાણાં પ્રમેહાણાં ચ કારણમ્| દોષધાતુસમાયોગો રૂપં વિવિધમેવ ચ||૫૩|| દશ શ્લેષ્મકૃતા યસ્માત્ પ્રમેહાઃ ષટ્ ચ પિત્તજાઃ| યથા ચ વાયુશ્ચતુરઃ પ્રમેહાન્ કુરુતે બલી||૫૪|| સાધ્યાસાધ્યવિશેષાશ્ચ પૂર્વરૂપાણ્યુપદ્રવાઃ| પ્રમેહાણાં નિદાનેઽસ્મિન્ ક્રિયાસૂત્રં ચ ભાષિતમ્||૫૫||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને પ્રમેહનિદાનં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon