Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ಭವನ್ತಿ ವಿಕಾರಾಶ್ಚಾಪರೇಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ|
ತತ್ರ ಯಥಾ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಮೇಹಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ತಥಾಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೩||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः|
तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
ದಕ್ಷಾಧ್ವರೇ ಗುಲ್ಮಮನು ಪ್ರಮೇಹೋತ್ಪಾದಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಾಭಿಧಾನಂ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಹವಿಃಪ್ರಾಶಾನ್ಮೇಹಕುಷ್ಠಯೋರ್ಜನ್ಮ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ| ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ಇತಿ ಸರ್ವಮೇಹೇಷ್ವೇವ ತ್ರಿದೋಷಾಃ ಕಾರಣಮ್, ಅಧಿಕತ್ವಾಚ್ಚ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿವ್ಯಪದೇಶ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಸುಶ್ರುತೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಸರ್ವ ಏವ ಮೇಹಾಃ ಸರ್ವದೋಷಜಾಃ” (ನಿ.ಅ.೬) ಇತಿ| ವಿಕಾರಾ ಇತಿ ಪ್ರಮೇಹಲಿಙ್ಗೋಪದ್ರವರೂಪಾಃ; ಕಿಂವಾ, ಅನ್ಯೇಽಪಿ ಯೇ ಕೇಚನ ತ್ರಿದೋಷಜಾಸ್ತೇ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ||೧-೩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ಇಹ ಖಲು ನಿದಾನದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ|
ಯದಾ ಹ್ಯೇತೇ ತ್ರಯೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತ್ಯಥವಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಬಲೀಯಾಂಸೋಽಥವಾಽನುಬಧ್ನನ್ತಿ ನ ತದಾ ವಿಕಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ಚಿರಾದ್ವಾಽಪ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ, ತನವೋ ವಾ ಭವನ್ತ್ಯಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ವಾ; ವಿಪರ್ಯಯೇ ವಿಪರೀತಾಃ; ಇತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಭವತ್ಯುಕ್ತಃ||೪||
View original
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति|
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
ಇಹೇತ್ಯಾದೌ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ವಿಶೇಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಾದಯೋಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಪ್ರತಿಬನ್ಧಸ್ಯ ಭಾವೋ ವಿಘಾತಭಾವಃ, ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಸ್ಯಾಭಾವೋ ವಿಕಾರಜನನಮಿತಿ ವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವೌ, ತಯೋಃ ಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾ ವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾಃ| ತತ್ರ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾಃ- ವಿಕಾರಾಜನನಂ, ತಥಾ ಚಿರೇಣ ಚ ಜನನಮ್, ಅಣುವಿಕಾರಜನನಂ ವಾ, ಅಸರ್ವಲಿಙ್ಗವಿಕಾರಜನನಂ ವಾಽಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ವಿಘಾತಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾಸ್ತು ವಿಕಾರಾಜನನಾದಿವಿಪರ್ಯಯೇಣಾಗ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ಉಕ್ತಫಕ್ಕಿಕಾರ್ಥಂ ವ್ಯಾಕರೋತಿ- ಯದೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಸ್ಪರಂ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಪ್ರತಿಕೂಲಾ ಭವನ್ತಿ, ಅನುಬನ್ಧೋ ಹ್ಯನುಕೂಲೇಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ತತ್ರ ತದೇವ ನಿದಾನಂ ದೋಷಮನುಬಧ್ನಾತಿ, ಯದ್ಭೂಯಃಸಾಮಾನ್ಯಾದವಿರೋಧೇನ ದೋಷಂ ದೂಷಯತಿ| ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಂ ಯದ್- ದೂಷ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಂ ಸಾಮಾನ್ಯಗುಣತ್ವಾದಿಧರ್ಮಯೋಗಾದವಿರೋಧೇನ ದೂಷಯತಿ| ತಥಾ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಚ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಂ ಯದ್- ದೋಷಸ್ಯ ದೂಷಣಂ ಪ್ರತಿ ಶಿಥಿಲತ್ವಸಮಾನಗುಣತ್ವಾದಿನಾಽಽನುಕೂಲ್ಯೇನಾವಸ್ಥಾನಮ್| ತಥಾ ದೋಷಸ್ಯ ಚೇದಮೇವ ನಿದಾನಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಂ ಯತ್- ನಿದಾನಂ ದೋಷಜನನಂ ಪ್ರತಿ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಂ, ಸಮಾನಗುಣತಯಾ ಹಿ ದೋಷೋ ನಿದಾನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಜನನಂ ಪ್ರತ್ಯನುಕೂಲೋ ಭವತಿ| ಏತದುದಾಹರಣಾನಾಂ ಚ ವಿಪರ್ಯಯೇಣಾನನುಬನ್ಧೋ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ನಿದಾನಸ್ಯ ಚ ದೋಷಾನನುಬನ್ಧಃ ಸಮಾನಾಸಮಾನಗುಣಯೋಗಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿದ್ದೋಷಜನನೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ, ಸರ್ವಥಾ ದೋಷವೈಪರೀತ್ಯೇ ತಥಾ ದೋಷಜನನಂ ಪ್ರತ್ಯುದಾಸೀನತ್ವೇ ಚ ನಿದಾನಸ್ಯ ನಿದಾನತ್ವಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್; ಜನಕಂ ಹಿ ನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಅಥವಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಿತಿ ಅನುಬಧ್ನನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದನುಬಧ್ನನ್ತೀತಿ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಪರಸ್ಪರಂ ನಿದಾನಾದಯೋಽನುಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ ಯದಾ, ತದಾ ವಿಕಾರಾ ಚಿರಾದಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾ ಪರಸ್ಪರಂ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತಿ, ನ ತದಾ ವಿಕಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾಚ್ಚಾನುಬನ್ಧೋ ನಿದಾನಸ್ಯ ದೋಷೇಣ ತದಾ ಭವತಿ, ಯದಾ ಹೇತುರ್ವಿಚ್ಛೇದಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೇವ್ಯತೇ; ಕಾಲ ಏವ ವಾ ಚಿರೇಣ ಸಮಾನಗುಣತಯಾ ಹೇತುರೂಪಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ ತರ್ಕ್ಯಮ್| ಅಬಲೀಯಾಂಸೋಽಥವಾಽನುಬಧ್ನನ್ತೀತಿ ನಿದಾನಂ ಯದಾಽಲ್ಪಂ ಭವತಿ ತದಾ ಸ್ತೋಕದೋಷಂ ಕರೋತಿ, ದೋಷಶ್ಚ ಸ್ತೋಕಃ ಸ್ತೋಕಂ ಚ ದೂಷ್ಯಂ ದೂಷಯತೀತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದಾ ಚಾ(ವಾಽ)ಬಲೀಯಾಂಸೋಽನುಬಧ್ನನ್ತಿ, ತದಾ ತನವೋ ವಾ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ, ಅಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ವಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ತನವಃ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಾಃ, ಅಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ಇತಿ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ ನ ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಸರ್ವಾಣಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮೇತೇ ನಿದಾನಾದೀನಾಮನನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಕೃತಾ ವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಸ್ಯ ಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿದಾನಾದೀನಾಂ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧವಿಶೇಷಕೃತಾನ್ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಿಘಾತಾಭಾವವಿಶೇಷಾನಾಹ- ವಿಪರ್ಯಯೇ ವಿಪರೀತಾ ಇತಿ| ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ನಿದಾನಾದೀನಾಮನುಬನ್ಧೇ ತಥಾ ಶೀಘ್ರಾನುಬನ್ಧೇ ತಥಾ ಬಲವತಾಂ ಚಾನುಬನ್ಧೇ; ವಿಪರೀತಾ ಇತಿ ನಿರ್ವರ್ತಮಾನಾ ವಿಕಾರಾಃ, ತಥಾ ಶೀಘ್ರಂ ನಿರ್ವರ್ತಮಾನಾಃ, ತಥಾ ಮಹಾನ್ತೋ ಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾಶ್ಚೇತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಉಪಸಂಹರತಿ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಕರಣಂ ಸರ್ವವಿಕಾರಸಾಧಾರಣಮಪಿ ಪ್ರಮೇಹಸ್ಯ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿಭಿರೇವ ನಿದಾನಾದಿಭಿರ್ಜನ್ಯತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ಖ್ಯಾಪಯಿತುಂ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನೇ ಕೃತಮ್||೪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ತತ್ರೇಮೇ ತ್ರಯೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಮಾಶ್ವಭಿರ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿಕರಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಹಾಯನಕಯವಕಚೀನಕೋದ್ದಾಲಕನೈಷಧೇತ್ಕಟಮುಕುನ್ದಕಮಹಾವ್ರೀಹಿಪ್ರಮೋದಕಸುಗನ್ಧಕಾನಾಂ ನವಾನಾಮತಿವೇಲಮತಿಪ್ರಮಾಣೇನ ಚೋಪಯೋಗಃ, ತಥಾ ಸರ್ಪಿಷ್ಮತಾಂ ನವಹರೇಣುಮಾಷಸೂಪ್ಯಾನಾಂ, ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಾಂ ಚ ಮಾಂಸಾನಾಂ, ಶಾಕತಿಲಪಲಲಪಿಷ್ಟಾನ್ನಪಾಯಸಕೃಶರಾವಿಲೇಪೀಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ, ಕ್ಷೀರನವಮದ್ಯಮನ್ದಕದಧಿದ್ರವಮಧುರತರುಣಪ್ರಾಯಾಣಾಂ ಚೋಪಯೋಗಃ, ಮೃಜಾವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜನಂ, ಸ್ವಪ್ನಶಯನಾಸನಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಯಶ್ಚ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಧಿರನ್ಯೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮೂತ್ರಸಞ್ಜನನಃ, ಸ ಸರ್ವೋ ನಿದಾನವಿಶೇಷಃ||೫||
View original
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕೃತೇ ಕಫಜಾದಿಮೇಹೇ ಪರಸ್ಪರಾನುಬನ್ಧಿನೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಕಫ ಏವಾಗ್ರೇಽಭಿಧೀಯತೇ, ಭೂರಿಪ್ರಮೇಹಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಹಾಯನಕಾದಯೋ ಧಾನ್ಯವಿಶೇಷಾಃ| ಅತಿವೇಲಮಿತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಹರೇಣುಃ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ| ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಕೃತಮನ್ನಂ ಕೃಶರಾ| ಮೃಜಾ ಉದ್ವರ್ತನಮ್| ಸರ್ವಃ ಸ ನಿದಾನವಿಶೇಷ ಇತಿ ಏವಮ್ಭೂತಮೇವ ನಿದಾನಂ ಪ್ರಮೇಹಕರ್ತುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ಬಹುದ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದೋಷವಿಶೇಷಃ||೬||
View original
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
ಬಹುದ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದೋಷವಿಶೇಷ ಇತಿ ಬಹುದ್ರವ ಏವ ಕಫೋ ಮೇಹಜನಕೋ ನಾಲ್ಪದ್ರವ ಇತಿ||೬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಬಹ್ವಬದ್ಧಂ ಮೇದೋ ಮಾಂಸಂ ಶರೀರಜಕ್ಲೇದಃ ಶುಕ್ರಂ ಶೋಣಿತಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಲಸೀಕಾ ರಸಶ್ಚೌಜಃಸಙ್ಖ್ಯಾತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾಃ||೭||
View original
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
ಅಬದ್ಧಮಿತಿ ಅಸಂಹತಮ್| ಅತ್ರ ತು ಬಹುತ್ವಮಘನತ್ವಂ ಚ ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ, ಮೇದಸಿ ಮಾಂಸೇ ವಸಾಮಜ್ಜ್ಞೋಶ್ಚ ದ್ವಯಮಪಿ, ಶೇಷೇಷು ಬಹುತ್ವಮ್| ಓಜಃಸಙ್ಖ್ಯಾತ ಇತಿ ಓಜೋರೂಪ ಏವ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ಮಜ್ಜಾ ರಸೌಜಃ ಪಿಶಿತಂ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ| ಇತಿಶಬ್ದೋ ಬಹ್ವಬದ್ಧಮೇದಆದೀನ್ ಪ್ರತ್ಯವಮೃಶತಿ; ಕಿಂವಾ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾತಾಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಸುಗಮಃ||೭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತ್ರಯಾಣಾಮೇಷಾಂ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಗತಿಭೂಯಸ್ತ್ವಾತ್; ಸ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಶರೀರೇ ವಿಸೃಪ್ತಿಂ ಲಭತೇ, ಶರೀರಶೈಥಿಲ್ಯಾತ್; ಸ ವಿಸರ್ಪಞ್ ಶರೀರೇ ಮೇದಸೈವಾದಿತೋ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಮೇದಸಶ್ಚೈವ ಬಹ್ವಬದ್ಧತ್ವಾನ್ಮೇದಸಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್; ಸ ಮೇದಸಾ ಮಿಶ್ರೀಭವನ್ ದೂಷಯತ್ಯೇನತ್, ವಿಕೃತತ್ವಾತ್; ಸ ವಿಕೃತೋ ದುಷ್ಟೇನ ಮೇದಸೋಪಹಿತಃ ಶರೀರಕ್ಲೇದಮಾಂಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸರ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕ್ಲೇದಮಾಂಸಯೋರತಿಪ್ರಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್; ಸ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಪ್ರದೋಷಾತ್ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಃ ಶರಾವಿಕಾಕಚ್ಛಪಿಕಾದ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜನಯತಿ, ಅಪ್ರಕೃತಿಭೂತತ್ವಾತ್; ಶರೀರಕ್ಲೇದಂ ಪುನರ್ದೂಷಯನ್ ಮೂತ್ರತ್ವೇನ ಪರಿಣಮಯತಿ, ಮೂತ್ರವಹಾನಾಂ ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿಪ್ರಭವಾಣಾಂ ಮೇದಃಕ್ಲೇದೋಪಹಿತಾನಿ ಗುರೂಣಿ ಮುಖಾನ್ಯಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರತಿರುಧ್ಯತೇ; ತತಃ ಪ್ರಮೇಹಾಂಸ್ತೇಷಾಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ವಾ ಜನಯತಿ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭೂತತ್ವಾತ್||೮||
View original
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಮೇಲಕೇ| ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತ ಇತಿ ಪ್ರಮೇಹಕರಣಾಯೋದ್ಯತೋ ಭವತಿ| ಕುತಃ ಪ್ರಮೇಹಕರಣಾಯೋದ್ಯತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಗತಿಭೂಯಸ್ತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಗಿತಿ ಉತ್ಪಾದಕಾಲ ಏವ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಕರಣಂ ಪ್ರತ್ಯಭಿಮುಖೋ ಭೂಯಾಂಶ್ಚ ಕಫೋ ಭೂತಸ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನೇನ ಹಿ ಕಫೋಽಯಂ ಪ್ರಮೇಹಕರಣಾಭಿಮುಖ ಏವ ಜನಿತೋ ಭೂರಿಶ್ಚ; ತತೋ ಭೂರಿತ್ವಾತ್ ತಥಾ ಪ್ರಮೇಹಕರಣಶಕ್ತಿಯೋಗಾಚ್ಚ ತಥಾ ಪ್ರಕುಪ್ಯತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ವಿಸೃಪ್ತಿಂ ವಿಸರಣಮ್| ಮೇದಸಶ್ಚ ಗುಣಾನಾಂ ಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಮೇದಸೋ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧುರಸ್ನೇಹಗೌರವಾದೀನಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಗುಣೈರ್ಗುರುಶೀತಾದಿಭಿರ್ಭೂರಿಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಸಮಾನಂ ಹಿ ಸಮಾನೇನ ಮಿಲತೀತಿ ಭಾವಃ| ವಿಕೃತತ್ವಾದಿತಿವಚನೇನ ಪ್ರಕೃತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಮೇದೋದೂಷಕೋ ನ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ವಿಕೃತೇನೈವೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಅತಿಪ್ರಮಾಣವೃದ್ಧತ್ವಾದಿತಿ ಅತಿಶಯಿತಪ್ರಮಾಣಯೋಗೇನ ವೃದ್ಧತ್ವಾತ್; ನ ಗುಣಾತಿಯೋಗಮಾತ್ರೇಣ ವೃದ್ಧತ್ವಮಿಹ, ಕಿನ್ತರ್ಹ್ಯವಯವೋಪಚಯೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೂತಿಮಾಂಸವತ್ಯಃ ಪಿಡಕಾಃ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಃ| ಅಪ್ರಕೃತಿಭೂತತ್ವಾದಿತಿ ಮಾಂಸಪ್ರದೋಷೇಣ ನಾನಾವಿಧಶರಾವಿಕಾದಿಜನಕತ್ವಶಕ್ತಿತ್ವಾದಿತೀಹ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತೇನ, ಅಪ್ರಕೃತಭೂತತ್ವಾದಿತಿವಚನಂ ಹಿ ವಿಶೇಷಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ಆಸಾದ್ಯ ಪ್ರತಿರುಧ್ಯತ ಇತಿ ಗತ್ವಾಽವತಿಷ್ಠತೇ| ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭೂತತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತೈರ್ಗುಣೈಃ ಸರ್ವೈರೇವ ವಿಕೃತತ್ವಾತ್; ಸರ್ವ ಏವ ಯಸ್ಮಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಗುಣಾ ವಿಕೃತಾಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಕೋಪಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಸ್ಥಿರೋ ಭವತಿ, ಅತಿಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ತ್ವಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ಪ್ರಕೃತಿಭೂತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಮಾನೇ ದೂಷ್ಯೇ ಮೇದೋವಸಾದೌ, ವಿಕೃತಿಭೂತಶ್ಚಾಸಮಾನೇ ಶೋಣಿತಾದೌ; ತೇನ ಸಮಾನಾಸಮಾನತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ಸಮಾನದೂಷ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಬಲಿತ್ವಮ್, ಅಸಮಾನದೂಷ್ಯಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ಚ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಂ ಕಫಸ್ಯ ಭವತಿ; ತತಶ್ಚ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಸಾಧ್ಯತಾ ವಾ ಯುಕ್ತೇತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ಶರೀರಕ್ಲೇದಸ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮಿಶ್ರಃ ಪ್ರವಿಶನ್ ಮೂತ್ರಾಶಯಂ ಮೂತ್ರತ್ವಮಾಪದ್ಯಮಾನಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೈರೇಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರುಪಸೃಜ್ಯತೇ ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೈಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ವೇತಶೀತಮೂರ್ತಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮನ್ದೈಃ, ತತ್ರ ಯೇನ ಗುಣೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪಸೃಜ್ಯತೇ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ಗೌಣಂ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೯||
ತೇ ತು ಖಲ್ವಿಮೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾ ನಾಮವಿಶೇಷೇಣ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಉದಕಮೇಹಶ್ಚ, ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾರಸಮೇಹಶ್ಚ, ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಶ್ಚ, ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹಶ್ಚ, ಶುಕ್ಲಮೇಹಶ್ಚ, ಶುಕ್ರಮೇಹಶ್ಚ, ಶೀತಮೇಹಶ್ಚ, ಸಿಕತಾಮೇಹಶ್ಚ, ಶನೈರ್ಮೇಹಶ್ಚ, ಆಲಾಲಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೧೦||
ತೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ; ಸಮಾನಗುಣಮೇದಃಸ್ಥಾನಕತ್ವಾತ್, ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್, ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾಚ್ಚ||೧೧||
View original
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९||
ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०||
ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಯಥಾ ಕಫಮೇಹಾಃ ಕಫಗುಣಯೋಗಾದ್ದಶ ಭವನ್ತಿ ತಥಾ ಪ್ರಾಹ- ಶರೀರೇತ್ಯಾದಿ| ವೈಷಮ್ಯಮಿಹ ವೃದ್ಧಿಕೃತಮೇವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಕ್ಷಯರೂಪವೈಷಮ್ಯಸ್ಯೈವಂರೂಪವ್ಯಾಧ್ಯಜನಕತ್ವಾತ್| ವೈಷಮ್ಯ ಏವ ವೃದ್ಧವೃದ್ಧತರತ್ವಾದಿನಾ ಹಾನಿವೃದ್ಧೀ ಬೋದ್ಧವ್ಯೇ; ತೇನ ಶ್ವೇತಾದಿಗುಣವೃದ್ಧ್ಯಾ ಯೇ ಶುಕ್ರಮೇಹಾದಯ ಉಕ್ತಾಃ, ತೇಷ್ವಪೀತರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಣಾ ಹಾನಿವೃದ್ಧಿರೂಪವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತಾಃ ಸನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ವೈಷಮ್ಯೇ ಸತಿ ಕ್ವಚಿದ್ದ್ವಯೋಃ ಕ್ವಚಿತ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ಕ್ವಚಿಚ್ಚತುರ್ಣಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ಗುಣಸಙ್ಖ್ಯೋತ್ಕರ್ಷಾಪಕರ್ಷಾದ್ಧಾನಿವೃದ್ಧೀ ಜ್ಞೇಯೇ| ನಚೇಹ ಶ್ವೇತಾದಿದಶಗುಣಯೋಗಾದ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಃ, ಕಿನ್ತು ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಗುಣಯೋಗಾಚ್ಚ; ಅತ ಏವಾಹ- ಯೇನ ಗುಣೇನೈಕೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಶಬ್ದೇನೈಕ ಏವ ಗುಣೋ ಗಣನೀಯಃ; ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಗುಣೈಕದೇಶೇನೋದ್ಭೂತೇನ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಮಿತ್ಯಾದೌ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ವಾ ಗೌಣಂ ವಾ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತದ್ಗುಣಸ್ಯ ಸಮಾ ಆಖ್ಯಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ನಾಮ, ಯಥಾ- ಶೀತಮೇಹ-ಶುಕ್ಲಮೇಹ-ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹೇಷು; ಅತ್ರ ಹಿ ಶೀತಾದಿಗುಣಾಖ್ಯಯೈವ ಮೇಹಾ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ, ಇತರೇಷು ತೂದಕಮೇಹಾದಿಷು ನ ಶ್ವೇತಾದಿಗುಣಸಞ್ಜ್ಞಾತುಲ್ಯಂ ನಾಮ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ನೈಕಗುಣಯುಕ್ತೋದಕಾದಿತುಲ್ಯತ್ವೇನ ಗುಣಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾದ್ಗೌಣಮುದಕಮೇಹ ಇತಿ; ಅಚ್ಛಸಿತಶೀತಾದಿಕಫಗುಣಯೋಗಾದ್ಗೌಣಮುದಕಮೇಹ ಇತಿ ನಾಮ ಭವತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಉದಕಾದಯಸ್ತ್ವಿಹ ಕಫಗುಣಮೇಲಕಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಾಸ್ತತ್ತತ್ಕಫಗುಣಯುಕ್ತಾ ಉಪಾತ್ತಾಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಕರಣಾರ್ಥಮ್||೯-೧೧||
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೧೨||
ಅಚ್ಛಂ ಬಹು ಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್|
ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಾನ್ನರೋ ಮೂತ್ರಮುದಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೩||
ಅತ್ಯರ್ಥಮಧುರಂ ಶೀತಮೀಷತ್ಪಿಚ್ಛಿಲಮಾವಿಲಮ್|
ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುರಸಮಙ್ಕಾಶಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಾತ್ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೪||
ಯಸ್ಯ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಾನ್ದ್ರೀಭವತಿ ಭಾಜನೇ|
ಪುರುಷಂ ಕಫಕೋಪೇನ ತಮಾಹುಃ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಿನಮ್||೧೫||
ಯಸ್ಯ ಸಂಹನ್ಯತೇ ಮೂತ್ರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸೀದತಿ|
ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹೀತಿ ತಮಾಹುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೬||
ಶುಕ್ಲಂ ಪಿಷ್ಟನಿಭಂ ಮೂತ್ರಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ|
ಪುರುಷಂ ಕಫಕೋಪೇನ ತಮಾಹುಃ ಶುಕ್ಲಮೇಹಿನಮ್||೧೭||
ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ಶುಕ್ರಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೮||
ಅತ್ಯರ್ಥಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಮೂತ್ರಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ಭೃಶಮ್|
ಶೀತಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೯||
ಮೂರ್ತಾನ್ಮೂತ್ರಗತಾನ್ ದೋಷಾನಣೂನ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ಸಿಕತಾಮೇಹಿನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ನರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೦||
ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಮವೇಗಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇಚ್ಛನೈಃ|
ಶನೈರ್ಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೧||
ತನ್ತುಬದ್ಧಮಿವಾಲಾಲಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ|
ಆಲಾಲಮೇಹಿನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ನರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೨||
ಇತ್ಯೇತೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೨೩||
View original
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२||
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्|
श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३||
अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्|
काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४||
यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५||
यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति|
सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६||
शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७||
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८||
अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्|
शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९||
मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः|
सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०||
मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः|
शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१||
तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति|
आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२||
इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
ವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಪರಸ್ಪರಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣಪ್ರತಿಪಾದಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉದಕೋಪಮಮಿತಿ ಉದಕವರ್ಣಾದಿತುಲ್ಯಮ್| ನನು, ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾಮೇಹೇ ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುರಸಸಙ್ಕಾಶಮಿತಿ ಕಿಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷ್ವೋರರ್ಥಾನ್ತರತ್ವಾತ್| ನೈವಮ್, ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾರಸಸ್ಯ ತಥಾ ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಚೈಕರೂಪತಾಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮುಭಯೋರುಪಾದಾನಂ; ಕಿಂವಾ, ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುರಸತುಲ್ಯೋಽಪಿ ತಥೇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾರಸತುಲ್ಯಶ್ಚೇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾಮೇಹೋ ಭವತೀತ್ಯುಭಯೋಪಾದಾನಾದ್ದರ್ಶಯತಿ | ಸಂಹನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನೀಭವತಿ| ಮೂರ್ತಾನಿತಿ ಕಠಿನಾನ್| ದೋಷಾನಿತಿ ಜಾತೌ ಬಹುವಚನಂ, ಯೇನ ದೋಷೋಽತ್ರೈಕ ಏವ ಪ್ರಭೂತಃ ಕಫಃ| ತನ್ತುಬದ್ಧಂ ತನ್ತುವದ್ದೀರ್ಘಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಲಾಲಾಮಿವಾಲಾಲಂ, ಸಮನ್ತಾಲ್ಲಾಲಾರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿ ಪ್ರತಿ ಮೇಹಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತ ಇತ್ಯಾದಿವಚನಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಮ್ | ನಚೇಹ ವಾಚ್ಯಮ್- ಯತ್- ಯಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಣಾ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಞ್ಜನಯನ್ತಿ, ತಥಾ ಕಿಮಿತ್ಯಪರಾನಪಿ ಗುಣಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿಕಲ್ಪಾನ್ತರೇಣ ನ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ; ಯತೋ ಭಾವಸ್ವಭಾವೋಽಯಂ- ಯಥಾ ದೃಷ್ಟ ಏವ ಪರಂ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ನಾದೃಷ್ಟಃ; ನಹಿ ಸತ್ಯಪಿ ಭೂತಸಂಸರ್ಗಭೂಯಸ್ತ್ವೇ ರಸಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮೇವ||೧೨-೨೩||
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನೋಪಸೇವಿನಸ್ತಥಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾತಪಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪಶ್ರಮ ಕ್ರೋಧವಿಷಮಾಹಾರೋಪಸೇವಿನಶ್ಚ ತಥಾವಿಧಶರೀರಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ತತ್ತು ಪ್ರಕುಪಿತಂ ತಯೈವಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಪ್ರಮೇಹಾನಿಮಾನ್ ಷಟ್ ಕ್ಷಿಪ್ರತರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೨೪||
ತೇಷಾಮಪಿ ತು ಖಲು ಪಿತ್ತಗುಣವಿಶೇಷೇಣೈವ ನಾಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಕ್ಷಾರಮೇಹಶ್ಚ, ಕಾಲಮೇಹಶ್ಚ, ನೀಲಮೇಹಶ್ಚ, ಲೋಹಿತಮೇಹಶ್ಚ, ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹಶ್ಚ, ಹಾರಿದ್ರಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೨೫||
ತೇ ಷಡ್ಭಿರೇವ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕವಿಸ್ರೋಷ್ಣೈಃ ಪಿತ್ತಗುಣೈಃ ಪೂರ್ವವದ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ||೨೬||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४||
तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५||
ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಮೇಹನಿದಾನಮ್| ಷಟ್ ಕ್ಷಿಪ್ರತರಮಿತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಮೇಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ ಹಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರಿ ಪಿತ್ತಂ, ತೇನ ಕ್ಷಿಪ್ರತರೋತ್ಪಾದೋ ಯುಕ್ತಃ| ಪೂರ್ವವದ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ವೈಷಮ್ಯಹಾನಿವೃದ್ಧಿಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ ||೨೪-೨೬||
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
ಸರ್ವ ಏವ ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷಮೇದಃಸ್ಥಾನತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೨೭||
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೨೮||
ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈರ್ಯಥಾ ಕ್ಷಾರಸ್ತಥಾವಿಧಮ್|
ಪಿತ್ತಕೋಪಾನ್ನರೋ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷಾರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೨೯||
ಮಸೀವರ್ಣಮಜಸ್ರಂ ಯೋ ಮೂತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ|
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಾಲಮೇಹಿನಮ್||೩೦||
ಚಾಷಪಕ್ಷನಿಭಂ ಮೂತ್ರಮಮ್ಲಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನೀಲಮೇಹಿನಮ್||೩೧||
ವಿಸ್ರಂ ಲವಣಮುಷ್ಣಂ ಚ ರಕ್ತಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಕ್ತಮೇಹಿನಮ್||೩೨||
ಮಞ್ಜಿಷ್ಠೋದಕಸಙ್ಕಾಶಂ ಭೃಶಂ ವಿಸ್ರಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ|
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪಾತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹಿನಮ್||೩೩||
ಹರಿದ್ರೋದಕಸಙ್ಕಾಶಂ ಕಟುಕಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ|
ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪಾತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಧಾರಿದ್ರಮೇಹಿನಮ್||೩೪||
ಇತ್ಯೇತೇ ಷಟ್ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೩೫||
View original
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७||
तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८||
गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्|
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९||
मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०||
चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१||
विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२||
मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३||
हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४||
इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷಮೇದಃಸ್ಥಾನತ್ವಾದಿತಿ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ದೋಷಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಮೇದಸಶ್ಚ ಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಮಾತ್; ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹ್ಯಾಮಾಶಯಃ ಸ್ಥಾನಂ, ತಥಾ ಮೇದಸೋಽಪಿ ಯತ್ ಸ್ಥಾನಂ ವಪಾವಹನಂ, ತದಪ್ಯಾಮಾಶಯೈಕದೇಶ ಏವ; ತೇನ ದೋಷದೂಷ್ಯಯೋಃ ಸ್ಥಾನಪ್ರತ್ಯಾಸತ್ತ್ಯಾ ದೂಷಣಂ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನತ್ವಾದ್ದುರ್ಜಯಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷಂ ಮೇದೋರೂಪಂ ಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಏಷ ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವೇ ಹೇತುಃ| ತೇನ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಿತ್ತರೂಪೇಣ ದೋಷೇಣ ಸಮ್ಬದ್ಧಂ ಮೇದೋರೂಪಂ ಸ್ಥಾನಂ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತಾ| ಯದ್ಧಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಮಧುರಶೀತಾದಿ ಪಥ್ಯಂ, ತದಪಥ್ಯಂ ಮೇದಸಃ; ಯಚ್ಚ ಮೇದಸಃ ಕಟುಕಾದಿ ಪಥ್ಯಂ, ತದಪಥ್ಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಚಕಾರಾದ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೭-೩೫||
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನ-ಶಿರೋವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗಸನ್ಧಾರಣಾನಶನಾಭಿಘಾತಾತಪೋದ್ವೇಗಶೋಕಶೋಣಿತಾತಿಷೇಕ- ಜಾಗರಣವಿಷಮಶರೀರನ್ಯಾಸಾನುಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ ತಥಾವಿಧಶರೀರಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೩೬||
ಸ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ತಥಾವಿಧೇ ಶರೀರೇ ವಿಸರ್ಪನ್ ಯದಾ ವಸಾಮಾದಾಯ ಮೂತ್ರವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತದಾ ವಸಾಮೇಹಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ; ಯದಾ ಪುನರ್ಮಜ್ಜಾನಂ ಮೂತ್ರಬಸ್ತಾವಾಕರ್ಷತಿ ತದಾ ಮಜ್ಜಮೇಹಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ; ಯದಾ ತು ಲಸೀಕಾಂ ಮೂತ್ರಾಶಯೇಽಭಿವಹನ್ಮೂತ್ರಮನುಬನ್ಧಂ ಚ್ಯೋತಯತಿ ಲಸೀಕಾತಿಬಹುತ್ವಾದ್ವಿಕ್ಷೇಪಣಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಖಲ್ವಸ್ಯಾತಿಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಸಙ್ಗಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸ ಮತ್ತ ಇವ ಗಜಃ ಕ್ಷರತ್ಯಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಮವೇಗಂ, ತಂ ಹಸ್ತಿಮೇಹಿನಮಾಚಕ್ಷತೇ; ಓಜಃ ಪುನರ್ಮಧುರಸ್ವಭಾವಂ, ತದ್ ಯದಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಕಷಾಯತ್ವೇನಾಭಿಸಂಸೃಜ್ಯ ಮೂತ್ರಾಶಯೇಽಭಿವಹತಿ ತದಾ ಮಧುಮೇಹಂ ಕರೋತಿ||೩೭||
View original
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६||
स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
ರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ ವಾತಮೇಹಸ್ಯ ನಿದಾನಮ್| ಮೂತ್ರಬಸ್ತಾವಾಕರ್ಷತಿ ಮೂತ್ರಬಸ್ತೌ ಸ್ಥಿತ ಆಕರ್ಷತಿ, ಅರ್ಥಾನ್ಮೂತ್ರಬಸ್ತಿಮೇವ ನಯತಿ| ಲಸೀಕಾ ಮಾಂಸತ್ವಗನ್ತರೇ ಉದಕಭಾಗಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಶಾರೀರೇ- “ಯನ್ಮಾಂಸತ್ವಗನ್ತರೇ ಉದಕಂ, ತಲ್ಲಸೀಕಾಶಬ್ದಂ ಲಭತೇ” (ಶಾ.ಅ.೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಬನ್ಧಮಿತಿ ಅವಿಚ್ಛೇದೇನ| ಚ್ಯೋತಯತೀತಿ ಪಾತಯತಿ| ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಕಷಾಯತ್ವೇನಾಭಿಸಂಸೃಜ್ಯೇತಿ ಮಧುರಮಪ್ಯೋಜೋ ವಾಯುಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಕಷಾಯರಸಯುಕ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾನ್ಮೂತ್ರಾಶಯೇಽಭಿವಹತಿ, ಮೂತ್ರಾಶಯಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಛೇದಯಿತ್ವಾ ರೂಕ್ಷಂ ಚ ಕೃತ್ವಾ ನಯತ್ಯೋಜಃ; ಸ್ವಮಹಿಮ್ನಾ ಚ ವಾಯುರೋಜಃ ಕಷಾಯಂ ಕರೋತಿ, ಯತೋ ವಾತೋ ಹಿ ವೃದ್ಧಃ ಪ್ರಭಾವಾತ್ ಕಷಾಯರಸಂ ಕರೋತಿ||೩೬-೩೭||
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ಇಮಾಂಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ವಾತಜಾನಸಾಧ್ಯಾನಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ, ಮಹಾತ್ಯಯಿಕತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೩೮||
ತೇಷಾಮಪಿ ಪೂರ್ವವದ್ಗುಣವಿಶೇಷೇಣ ನಾಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಸಾಮೇಹಶ್ಚ, ಮಜ್ಜಮೇಹಶ್ಚ, ಹಸ್ತಿಮೇಹಶ್ಚ, ಮಧುಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೩೯||
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ ವಾತಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೪೦||
ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ವಸಾಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೧||
ಮಜ್ಜಾನಂ ಸಹ ಮೂತ್ರೇಣ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ಮಜ್ಜಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೨||
ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷರತಿ ಯೋ ಭೃಶಮ್|
ಹಸ್ತಿಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೩||
ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಾಣ್ಡು ರೂಕ್ಷಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ|
ವಾತಕೋಪಾದಸಾಧ್ಯಂ ತಂ ಪ್ರತೀಯಾನ್ಮಧುಮೇಹಿನಮ್||೪೪||
ಇತ್ಯೇತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ವಾತಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೪೫||
ಏವಂ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೪೬||
View original
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८||
तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९||
तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०||
वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१||
मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः|
मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्|
हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३||
कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः|
वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४||
इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५||
एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
ಮಹಾತ್ಯಯಿಕತ್ವಾದಿತಿ ಮಜ್ಜಪ್ರಭೃತಿಸಾರಭೂತಧಾತುಕ್ಷಯಕರತ್ವಾತ್| ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಂ ತು ಯದ್ವಾಯೋಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿ ಪಥ್ಯಂ, ತನ್ಮೇದಸೋಽಪಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೮-೪೬||
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ತ್ರಯಸ್ತು ಖಲು ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯಿಷ್ಯನ್ತ ಇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಜಟಿಲೀಭಾವಂ ಕೇಶೇಷು, ಮಾಧುರ್ಯಮಾಸ್ಯಸ್ಯ, ಕರಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತತಾದಾಹೌ, ಮುಖತಾಲುಕಣ್ಠಶೋಷಂ, ಪಿಪಾಸಾಮ್, ಆಲಸ್ಯಂ, ಮಲಂ ಕಾಯೇ, ಕಾಯಚ್ಛಿದ್ರೇಷೂಪದೇಹಂ, ಪರಿದಾಹಂ ಸುಪ್ತತಾಂ ಚಾಙ್ಗೇಷು, ಷಟ್ಪದಪಿಪೀಲಿಕಾಭಿಶ್ಚ ಶರೀರಮೂತ್ರಾಭಿಸರಣಂ, ಮೂತ್ರೇ ಚ ಮೂತ್ರದೋಷಾನ್, ವಿಸ್ರಂ ಶರೀರಗನ್ಧಂ, ನಿದ್ರಾಂ, ತನ್ದ್ರಾಂ ಚ ಸರ್ವಕಾಲಮಿತಿ||೪೭||
View original
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
ತ್ರಯಸ್ತ್ವಿತಿ ತ್ರಯೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಸರ್ವಪ್ರಮೇಹಾಣಾಮಪ್ಯೇತದೇವ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೪೭||
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಜ್ವರದಾಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಲಜೀವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಭವನ್ತಿ||೪೮||
ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಸಂಶೋಧನೋಪಶಮನೈರ್ಯಥಾರ್ಹಮುಪಪಾದಯಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತಿ||೪೯||
View original
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८||
तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಭವನ್ತೀತಿ ಪ್ರಮೇಹಾತ್ಯನುಬನ್ಧಾದ್ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೪೮-೪೯||
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಗೃಧ್ನುಮಭ್ಯವಹಾರ್ಯೇಷು ಸ್ನಾನಚಙ್ಕ್ರಮಣದ್ವಿಷಮ್|
ಪ್ರಮೇಹಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಭ್ಯೇತಿ ನೀಡದ್ರುಮಮಿವಾಣ್ಡಜಃ||೫೦||
ಮನ್ದೋತ್ಸಾಹಮತಿಸ್ಥೂಲಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಹಾಶನಮ್|
ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಮೇಹರೂಪೇಣ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ||೫೧||
ಯಸ್ತ್ವಾಹಾರಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಂ ನರಃ|
ಸೇವತೇ ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ ಸ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ||೫೨||
View original
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्|
प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०||
मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्|
मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१||
यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः|
सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
ಯಾದೃಶೇ ಪುರುಷೇ ಪ್ರಮೇಹೋ ಭವತಿ ಪ್ರಾಯಸ್ತಮಾಹ- ಗೃಧ್ನುಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಗೃಧ್ನುಂ ಲುಬ್ಧಮ್| ನೀಡದ್ರುಮಃ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ವಾಸವೃಕ್ಷಃ| ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಮೇಹರೂಪೇಣೇತ್ಯಾದಿವಚನಾನ್ಮನ್ದೋತ್ಸಾಹಾದಿಯುಕ್ತೇ ಪ್ರಮೇಹೋ ಜಾತೋಽಸಾಧ್ಯ ಏವ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ಇತಿ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೦-೫೨||
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಹೇತುರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ಚ ಕಾರಣಮ್|
ದೋಷಧಾತುಸಮಾಯೋಗೋ ರೂಪಂ ವಿವಿಧಮೇವ ಚ||೫೩||
ದಶ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೃತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಷಟ್ ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ|
ಯಥಾ ಚ ವಾಯುಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಲೀ||೫೪||
ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯುಪದ್ರವಾಃ|
ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ನಿದಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ಕ್ರಿಯಾಸೂತ್ರಂ ಚ ಭಾಷಿತಮ್||೫೫||
View original
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्|
दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३||
दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः|
यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४||
साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः|
प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ‘ಇಹ ಖಲು’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷಾ ಇತ್ಯತ್ರಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷತ್ವೇನ ಪಿತ್ತಜಾನಾಂ ಯಾಪ್ಯಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೫೩-೫೫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||