Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತಃ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨|| ತ್ರಿದೋಷಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ಭವನ್ತಿ ವಿಕಾರಾಶ್ಚಾಪರೇಽಪರಿಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಃ| ತತ್ರ ಯಥಾ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪಃ ಪ್ರಮೇಹಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ ತಥಾಽನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೩||
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ಇಹ ಖಲು ನಿದಾನದೋಷದೂಷ್ಯವಿಶೇಷೇಭ್ಯೋ ವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ| ಯದಾ ಹ್ಯೇತೇ ತ್ರಯೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಪರಸ್ಪರಂ ನಾನುಬಧ್ನನ್ತ್ಯಥವಾ ಕಾಲಪ್ರಕರ್ಷಾದಬಲೀಯಾಂಸೋಽಥವಾಽನುಬಧ್ನನ್ತಿ ನ ತದಾ ವಿಕಾರಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ, ಚಿರಾದ್ವಾಽಪ್ಯಭಿನಿರ್ವರ್ತನ್ತೇ, ತನವೋ ವಾ ಭವನ್ತ್ಯಯಥೋಕ್ತಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾ ವಾ; ವಿಪರ್ಯಯೇ ವಿಪರೀತಾಃ; ಇತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರವಿಘಾತಭಾವಾಭಾವಪ್ರತಿವಿಶೇಷಾಭಿನಿರ್ವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಭವತ್ಯುಕ್ತಃ||೪||
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ತತ್ರೇಮೇ ತ್ರಯೋ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮನಿಮಿತ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಮಾಶ್ವಭಿರ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿಕರಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಹಾಯನಕಯವಕಚೀನಕೋದ್ದಾಲಕನೈಷಧೇತ್ಕಟಮುಕುನ್ದಕಮಹಾವ್ರೀಹಿಪ್ರಮೋದಕಸುಗನ್ಧಕಾನಾಂ ನವಾನಾಮತಿವೇಲಮತಿಪ್ರಮಾಣೇನ ಚೋಪಯೋಗಃ, ತಥಾ ಸರ್ಪಿಷ್ಮತಾಂ ನವಹರೇಣುಮಾಷಸೂಪ್ಯಾನಾಂ, ಗ್ರಾಮ್ಯಾನೂಪೌದಕಾನಾಂ ಚ ಮಾಂಸಾನಾಂ, ಶಾಕತಿಲಪಲಲಪಿಷ್ಟಾನ್ನಪಾಯಸಕೃಶರಾವಿಲೇಪೀಕ್ಷುವಿಕಾರಾಣಾಂ, ಕ್ಷೀರನವಮದ್ಯಮನ್ದಕದಧಿದ್ರವಮಧುರತರುಣಪ್ರಾಯಾಣಾಂ ಚೋಪಯೋಗಃ, ಮೃಜಾವ್ಯಾಯಾಮವರ್ಜನಂ, ಸ್ವಪ್ನಶಯನಾಸನಪ್ರಸಙ್ಗಃ, ಯಶ್ಚ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಧಿರನ್ಯೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮೂತ್ರಸಞ್ಜನನಃ, ಸ ಸರ್ವೋ ನಿದಾನವಿಶೇಷಃ||೫||
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ಬಹುದ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದೋಷವಿಶೇಷಃ||೬||
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಬಹ್ವಬದ್ಧಂ ಮೇದೋ ಮಾಂಸಂ ಶರೀರಜಕ್ಲೇದಃ ಶುಕ್ರಂ ಶೋಣಿತಂ ವಸಾ ಮಜ್ಜಾ ಲಸೀಕಾ ರಸಶ್ಚೌಜಃಸಙ್ಖ್ಯಾತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯವಿಶೇಷಾಃ||೭||
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ತ್ರಯಾಣಾಮೇಷಾಂ ನಿದಾನಾದಿವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ಪ್ರಾಗತಿಭೂಯಸ್ತ್ವಾತ್; ಸ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಶರೀರೇ ವಿಸೃಪ್ತಿಂ ಲಭತೇ, ಶರೀರಶೈಥಿಲ್ಯಾತ್; ಸ ವಿಸರ್ಪಞ್ ಶರೀರೇ ಮೇದಸೈವಾದಿತೋ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಮೇದಸಶ್ಚೈವ ಬಹ್ವಬದ್ಧತ್ವಾನ್ಮೇದಸಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಸಮಾನಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್; ಸ ಮೇದಸಾ ಮಿಶ್ರೀಭವನ್ ದೂಷಯತ್ಯೇನತ್, ವಿಕೃತತ್ವಾತ್; ಸ ವಿಕೃತೋ ದುಷ್ಟೇನ ಮೇದಸೋಪಹಿತಃ ಶರೀರಕ್ಲೇದಮಾಂಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಂಸರ್ಗಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಕ್ಲೇದಮಾಂಸಯೋರತಿಪ್ರಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್; ಸ ಮಾಂಸೇ ಮಾಂಸಪ್ರದೋಷಾತ್ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಃ ಶರಾವಿಕಾಕಚ್ಛಪಿಕಾದ್ಯಾಃ ಸಞ್ಜನಯತಿ, ಅಪ್ರಕೃತಿಭೂತತ್ವಾತ್; ಶರೀರಕ್ಲೇದಂ ಪುನರ್ದೂಷಯನ್ ಮೂತ್ರತ್ವೇನ ಪರಿಣಮಯತಿ, ಮೂತ್ರವಹಾನಾಂ ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣಬಸ್ತಿಪ್ರಭವಾಣಾಂ ಮೇದಃಕ್ಲೇದೋಪಹಿತಾನಿ ಗುರೂಣಿ ಮುಖಾನ್ಯಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರತಿರುಧ್ಯತೇ; ತತಃ ಪ್ರಮೇಹಾಂಸ್ತೇಷಾಂ ಸ್ಥೈರ್ಯಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ವಾ ಜನಯತಿ, ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಿಭೂತತ್ವಾತ್||೮||
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ಶರೀರಕ್ಲೇದಸ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದೋಮಿಶ್ರಃ ಪ್ರವಿಶನ್ ಮೂತ್ರಾಶಯಂ ಮೂತ್ರತ್ವಮಾಪದ್ಯಮಾನಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೈರೇಭಿರ್ದಶಭಿರ್ಗುಣೈರುಪಸೃಜ್ಯತೇ ವೈಷಮ್ಯಯುಕ್ತೈಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಶ್ವೇತಶೀತಮೂರ್ತಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಮಧುರಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮನ್ದೈಃ, ತತ್ರ ಯೇನ ಗುಣೇನೈಕೇನಾನೇಕೇನ ವಾ ಭೂಯಸ್ತರಮುಪಸೃಜ್ಯತೇ ತತ್ಸಮಾಖ್ಯಂ ಗೌಣಂ ನಾಮವಿಶೇಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ||೯|| ತೇ ತು ಖಲ್ವಿಮೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾ ನಾಮವಿಶೇಷೇಣ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಉದಕಮೇಹಶ್ಚ, ಇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾರಸಮೇಹಶ್ಚ, ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಶ್ಚ, ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹಶ್ಚ, ಶುಕ್ಲಮೇಹಶ್ಚ, ಶುಕ್ರಮೇಹಶ್ಚ, ಶೀತಮೇಹಶ್ಚ, ಸಿಕತಾಮೇಹಶ್ಚ, ಶನೈರ್ಮೇಹಶ್ಚ, ಆಲಾಲಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೧೦|| ತೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ; ಸಮಾನಗುಣಮೇದಃಸ್ಥಾನಕತ್ವಾತ್, ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್, ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾಚ್ಚ||೧೧||
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೧೨|| ಅಚ್ಛಂ ಬಹು ಸಿತಂ ಶೀತಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಮುದಕೋಪಮಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಾನ್ನರೋ ಮೂತ್ರಮುದಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೩|| ಅತ್ಯರ್ಥಮಧುರಂ ಶೀತಮೀಷತ್ಪಿಚ್ಛಿಲಮಾವಿಲಮ್| ಕಾಣ್ಡೇಕ್ಷುರಸಮಙ್ಕಾಶಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪಾತ್ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೧೪|| ಯಸ್ಯ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಮೂತ್ರಂ ಸಾನ್ದ್ರೀಭವತಿ ಭಾಜನೇ| ಪುರುಷಂ ಕಫಕೋಪೇನ ತಮಾಹುಃ ಸಾನ್ದ್ರಮೇಹಿನಮ್||೧೫|| ಯಸ್ಯ ಸಂಹನ್ಯತೇ ಮೂತ್ರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಸೀದತಿ| ಸಾನ್ದ್ರಪ್ರಸಾದಮೇಹೀತಿ ತಮಾಹುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೬|| ಶುಕ್ಲಂ ಪಿಷ್ಟನಿಭಂ ಮೂತ್ರಮಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಪುರುಷಂ ಕಫಕೋಪೇನ ತಮಾಹುಃ ಶುಕ್ಲಮೇಹಿನಮ್||೧೭|| ಶುಕ್ರಾಭಂ ಶುಕ್ರಮಿಶ್ರಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ಶುಕ್ರಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೮|| ಅತ್ಯರ್ಥಮಧುರಂ ಶೀತಂ ಮೂತ್ರಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ಭೃಶಮ್| ಶೀತಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೧೯|| ಮೂರ್ತಾನ್ಮೂತ್ರಗತಾನ್ ದೋಷಾನಣೂನ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ಸಿಕತಾಮೇಹಿನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ನರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೦|| ಮನ್ದಂ ಮನ್ದಮವೇಗಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಂ ಯೋ ಮೂತ್ರಯೇಚ್ಛನೈಃ| ಶನೈರ್ಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಂ ಪುರುಷಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೧|| ತನ್ತುಬದ್ಧಮಿವಾಲಾಲಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಆಲಾಲಮೇಹಿನಂ ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ನರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೋಪತಃ||೨೨|| ಇತ್ಯೇತೇ ದಶ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೨೩||
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನೋಪಸೇವಿನಸ್ತಥಾಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾತಪಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪಶ್ರಮ ಕ್ರೋಧವಿಷಮಾಹಾರೋಪಸೇವಿನಶ್ಚ ತಥಾವಿಧಶರೀರಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ತತ್ತು ಪ್ರಕುಪಿತಂ ತಯೈವಾನುಪೂರ್ವ್ಯಾ ಪ್ರಮೇಹಾನಿಮಾನ್ ಷಟ್ ಕ್ಷಿಪ್ರತರಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ||೨೪|| ತೇಷಾಮಪಿ ತು ಖಲು ಪಿತ್ತಗುಣವಿಶೇಷೇಣೈವ ನಾಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಕ್ಷಾರಮೇಹಶ್ಚ, ಕಾಲಮೇಹಶ್ಚ, ನೀಲಮೇಹಶ್ಚ, ಲೋಹಿತಮೇಹಶ್ಚ, ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹಶ್ಚ, ಹಾರಿದ್ರಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೨೫|| ತೇ ಷಡ್ಭಿರೇವ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕವಿಸ್ರೋಷ್ಣೈಃ ಪಿತ್ತಗುಣೈಃ ಪೂರ್ವವದ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ||೨೬||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
ಸರ್ವ ಏವ ತೇ ಯಾಪ್ಯಾಃ ಸಂಸೃಷ್ಟದೋಷಮೇದಃಸ್ಥಾನತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೨೭|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೨೮|| ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಸ್ಪರ್ಶೈರ್ಯಥಾ ಕ್ಷಾರಸ್ತಥಾವಿಧಮ್| ಪಿತ್ತಕೋಪಾನ್ನರೋ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷಾರಮೇಹೀ ಪ್ರಮೇಹತಿ||೨೯|| ಮಸೀವರ್ಣಮಜಸ್ರಂ ಯೋ ಮೂತ್ರಮುಷ್ಣಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಕಾಲಮೇಹಿನಮ್||೩೦|| ಚಾಷಪಕ್ಷನಿಭಂ ಮೂತ್ರಮಮ್ಲಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನೀಲಮೇಹಿನಮ್||೩೧|| ವಿಸ್ರಂ ಲವಣಮುಷ್ಣಂ ಚ ರಕ್ತಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪೇಣ ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಕ್ತಮೇಹಿನಮ್||೩೨|| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠೋದಕಸಙ್ಕಾಶಂ ಭೃಶಂ ವಿಸ್ರಂ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪಾತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮಾಞ್ಜಿಷ್ಠಮೇಹಿನಮ್||೩೩|| ಹರಿದ್ರೋದಕಸಙ್ಕಾಶಂ ಕಟುಕಂ ಯಃ ಪ್ರಮೇಹತಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಿಕೋಪಾತ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಧಾರಿದ್ರಮೇಹಿನಮ್||೩೪|| ಇತ್ಯೇತೇ ಷಟ್ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೩೫||
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನ-ಶಿರೋವಿರೇಚನಾತಿಯೋಗಸನ್ಧಾರಣಾನಶನಾಭಿಘಾತಾತಪೋದ್ವೇಗಶೋಕಶೋಣಿತಾತಿಷೇಕ- ಜಾಗರಣವಿಷಮಶರೀರನ್ಯಾಸಾನುಪಸೇವಮಾನಸ್ಯ ತಥಾವಿಧಶರೀರಸ್ಯೈವ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವಾತಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ||೩೬|| ಸ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ತಥಾವಿಧೇ ಶರೀರೇ ವಿಸರ್ಪನ್ ಯದಾ ವಸಾಮಾದಾಯ ಮೂತ್ರವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ತದಾ ವಸಾಮೇಹಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ; ಯದಾ ಪುನರ್ಮಜ್ಜಾನಂ ಮೂತ್ರಬಸ್ತಾವಾಕರ್ಷತಿ ತದಾ ಮಜ್ಜಮೇಹಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯತಿ; ಯದಾ ತು ಲಸೀಕಾಂ ಮೂತ್ರಾಶಯೇಽಭಿವಹನ್ಮೂತ್ರಮನುಬನ್ಧಂ ಚ್ಯೋತಯತಿ ಲಸೀಕಾತಿಬಹುತ್ವಾದ್ವಿಕ್ಷೇಪಣಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಖಲ್ವಸ್ಯಾತಿಮೂತ್ರಪ್ರವೃತ್ತಿಸಙ್ಗಂ ಕರೋತಿ, ತದಾ ಸ ಮತ್ತ ಇವ ಗಜಃ ಕ್ಷರತ್ಯಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಮವೇಗಂ, ತಂ ಹಸ್ತಿಮೇಹಿನಮಾಚಕ್ಷತೇ; ಓಜಃ ಪುನರ್ಮಧುರಸ್ವಭಾವಂ, ತದ್ ಯದಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಕಷಾಯತ್ವೇನಾಭಿಸಂಸೃಜ್ಯ ಮೂತ್ರಾಶಯೇಽಭಿವಹತಿ ತದಾ ಮಧುಮೇಹಂ ಕರೋತಿ||೩೭||
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ಇಮಾಂಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ವಾತಜಾನಸಾಧ್ಯಾನಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ, ಮಹಾತ್ಯಯಿಕತ್ವಾದ್ವಿರುದ್ಧೋಪಕ್ರಮತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೩೮|| ತೇಷಾಮಪಿ ಪೂರ್ವವದ್ಗುಣವಿಶೇಷೇಣ ನಾಮವಿಶೇಷಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ವಸಾಮೇಹಶ್ಚ, ಮಜ್ಜಮೇಹಶ್ಚ, ಹಸ್ತಿಮೇಹಶ್ಚ, ಮಧುಮೇಹಶ್ಚೇತಿ||೩೯|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾ ವಾತಪ್ರಮೇಹವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ-||೪೦|| ವಸಾಮಿಶ್ರಂ ವಸಾಭಂ ವಾ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ವಸಾಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೧|| ಮಜ್ಜಾನಂ ಸಹ ಮೂತ್ರೇಣ ಮುಹುರ್ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ಮಜ್ಜಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೨|| ಹಸ್ತೀ ಮತ್ತ ಇವಾಜಸ್ರಂ ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಷರತಿ ಯೋ ಭೃಶಮ್| ಹಸ್ತಿಮೇಹಿನಮಾಹುಸ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ವಾತಕೋಪತಃ||೪೩|| ಕಷಾಯಮಧುರಂ ಪಾಣ್ಡು ರೂಕ್ಷಂ ಮೇಹತಿ ಯೋ ನರಃ| ವಾತಕೋಪಾದಸಾಧ್ಯಂ ತಂ ಪ್ರತೀಯಾನ್ಮಧುಮೇಹಿನಮ್||೪೪|| ಇತ್ಯೇತೇ ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ವಾತಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೪೫|| ಏವಂ ತ್ರಿದೋಷಪ್ರಕೋಪನಿಮಿತ್ತಾ ವಿಂಶತಿಃ ಪ್ರಮೇಹಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ಭವನ್ತಿ||೪೬||
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ತ್ರಯಸ್ತು ಖಲು ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪ್ರಮೇಹಾನಭಿನಿರ್ವರ್ತಯಿಷ್ಯನ್ತ ಇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ದರ್ಶಯನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಜಟಿಲೀಭಾವಂ ಕೇಶೇಷು, ಮಾಧುರ್ಯಮಾಸ್ಯಸ್ಯ, ಕರಪಾದಯೋಃ ಸುಪ್ತತಾದಾಹೌ, ಮುಖತಾಲುಕಣ್ಠಶೋಷಂ, ಪಿಪಾಸಾಮ್, ಆಲಸ್ಯಂ, ಮಲಂ ಕಾಯೇ, ಕಾಯಚ್ಛಿದ್ರೇಷೂಪದೇಹಂ, ಪರಿದಾಹಂ ಸುಪ್ತತಾಂ ಚಾಙ್ಗೇಷು, ಷಟ್ಪದಪಿಪೀಲಿಕಾಭಿಶ್ಚ ಶರೀರಮೂತ್ರಾಭಿಸರಣಂ, ಮೂತ್ರೇ ಚ ಮೂತ್ರದೋಷಾನ್, ವಿಸ್ರಂ ಶರೀರಗನ್ಧಂ, ನಿದ್ರಾಂ, ತನ್ದ್ರಾಂ ಚ ಸರ್ವಕಾಲಮಿತಿ||೪೭||
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ಖಲು ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ತೃಷ್ಣಾತೀಸಾರಜ್ವರದಾಹದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಃ ಪೂತಿಮಾಂಸಪಿಡಕಾಲಜೀವಿದ್ರಧ್ಯಾದಯಶ್ಚ ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಭವನ್ತಿ||೪೮|| ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಾನ್ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಸಂಶೋಧನೋಪಶಮನೈರ್ಯಥಾರ್ಹಮುಪಪಾದಯಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತಿ||೪೯||
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಗೃಧ್ನುಮಭ್ಯವಹಾರ್ಯೇಷು ಸ್ನಾನಚಙ್ಕ್ರಮಣದ್ವಿಷಮ್| ಪ್ರಮೇಹಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಭ್ಯೇತಿ ನೀಡದ್ರುಮಮಿವಾಣ್ಡಜಃ||೫೦|| ಮನ್ದೋತ್ಸಾಹಮತಿಸ್ಥೂಲಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಮಹಾಶನಮ್| ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಮೇಹರೂಪೇಣ ಕ್ಷಿಪ್ರಮಾದಾಯ ಗಚ್ಛತಿ||೫೧|| ಯಸ್ತ್ವಾಹಾರಂ ಶರೀರಸ್ಯ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕರಂ ನರಃ| ಸೇವತೇ ವಿವಿಧಾಶ್ಚಾನ್ಯಾಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ ಸ ಸುಖಮಶ್ನುತೇ||೫೨||
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಹೇತುರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ಚ ಕಾರಣಮ್| ದೋಷಧಾತುಸಮಾಯೋಗೋ ರೂಪಂ ವಿವಿಧಮೇವ ಚ||೫೩|| ದಶ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕೃತಾ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಾಃ ಷಟ್ ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ| ಯಥಾ ಚ ವಾಯುಶ್ಚತುರಃ ಪ್ರಮೇಹಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಲೀ||೫೪|| ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯುಪದ್ರವಾಃ| ಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ನಿದಾನೇಽಸ್ಮಿನ್ ಕ್ರಿಯಾಸೂತ್ರಂ ಚ ಭಾಷಿತಮ್||೫೫||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon