Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പ്രമേഹനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
ത്രിദോഷകോപനിമിത്താ വിംശതിഃ പ്രമേഹാ ഭവന്തി വികാരാശ്ചാപരേऽപരിസങ്ഖ്യേയാഃ|
തത്ര യഥാ ത്രിദോഷപ്രകോപഃ പ്രമേഹാനഭിനിര്വര്തയതി തഥാऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः|
तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
ദക്ഷാധ്വരേ ഗുല്മമനു പ്രമേഹോത്പാദാത് പ്രമേഹാഭിധാനം; വചനം ഹി- “ഹവിഃപ്രാശാന്മേഹകുഷ്ഠയോര്ജന്മ” (നി.അ.൮) ഇതി| ത്രിദോഷപ്രകോപനിമിത്താ ഇതി സര്വമേഹേഷ്വേവ ത്രിദോഷാഃ കാരണമ്, അധികത്വാച്ച ശ്ലൈഷ്മികാദിവ്യപദേശ ഇതി ദര്ശയതി| സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “സര്വ ഏവ മേഹാഃ സര്വദോഷജാഃ” (നി.അ.൬) ഇതി| വികാരാ ഇതി പ്രമേഹലിങ്ഗോപദ്രവരൂപാഃ; കിംവാ, അന്യേऽപി യേ കേചന ത്രിദോഷജാസ്തേ ഗ്രാഹ്യാഃ||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ഇഹ ഖലു നിദാനദോഷദൂഷ്യവിശേഷേഭ്യോ വികാരവിഘാതഭാവാഭാവപ്രതിവിശേഷാ ഭവന്തി|
യദാ ഹ്യേതേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാഃ പരസ്പരം നാനുബധ്നന്ത്യഥവാ കാലപ്രകര്ഷാദബലീയാംസോऽഥവാऽനുബധ്നന്തി ന തദാ വികാരാഭിനിര്വൃത്തിഃ, ചിരാദ്വാऽപ്യഭിനിര്വര്തന്തേ, തനവോ വാ ഭവന്ത്യയഥോക്തസര്വലിങ്ഗാ വാ; വിപര്യയേ വിപരീതാഃ; ഇതി സര്വവികാരവിഘാതഭാവാഭാവപ്രതിവിശേഷാഭിനിര്വൃത്തിഹേതുര്ഭവത്യുക്തഃ||൪||
View original
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति|
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
ഇഹേത്യാദൌ നിദാനാദീനാം വിശേഷാഃ പരസ്പരാനുബന്ധിത്വാദയോऽഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാ ജ്ഞേയാഃ| വികാരാണാം വിഘാതസ്യോത്പത്തിപ്രതിബന്ധസ്യ ഭാവോ വിഘാതഭാവഃ, വികാരാണാം വിഘാതസ്യാഭാവോ വികാരജനനമിതി വികാരവിഘാതഭാവാഭാവൌ, തയോഃ പ്രതിവിശേഷാ വികാരവിഘാതഭാവാഭാവപ്രതിവിശേഷാഃ| തത്ര വികാരാണാം വിഘാതഭാവസ്യ പ്രതിവിശേഷാഃ- വികാരാജനനം, തഥാ ചിരേണ ച ജനനമ്, അണുവികാരജനനം വാ, അസര്വലിങ്ഗവികാരജനനം വാऽഗ്രേ വക്ഷ്യമാണമ്| വിഘാതാഭാവപ്രതിവിശേഷാസ്തു വികാരാജനനാദിവിപര്യയേണാഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാഃ| ഉക്തഫക്കികാര്ഥം വ്യാകരോതി- യദേത്യാദി| പരസ്പരം നാനുബധ്നന്തി പരസ്പരം പ്രതികൂലാ ഭവന്തി, അനുബന്ധോ ഹ്യനുകൂലേऽഭിപ്രേതഃ| തത്ര തദേവ നിദാനം ദോഷമനുബധ്നാതി, യദ്ഭൂയഃസാമാന്യാദവിരോധേന ദോഷം ദൂഷയതി| ദോഷസ്യ ദൂഷ്യാനുബന്ധിത്വം യദ്- ദൂഷ്യം വ്യാധികാരണം സാമാന്യഗുണത്വാദിധര്മയോഗാദവിരോധേന ദൂഷയതി| തഥാ ദൂഷ്യസ്യ ച ദോഷാനുബന്ധിത്വം യദ്- ദോഷസ്യ ദൂഷണം പ്രതി ശിഥിലത്വസമാനഗുണത്വാദിനാऽऽനുകൂല്യേനാവസ്ഥാനമ്| തഥാ ദോഷസ്യ ചേദമേവ നിദാനാനുബന്ധിത്വം യത്- നിദാനം ദോഷജനനം പ്രതി സമാനഗുണത്വം, സമാനഗുണതയാ ഹി ദോഷോ നിദാനസ്യ വ്യാധിജനനം പ്രത്യനുകൂലോ ഭവതി| ഏതദുദാഹരണാനാം ച വിപര്യയേണാനനുബന്ധോ ബോദ്ധവ്യഃ| നിദാനസ്യ ച ദോഷാനനുബന്ധഃ സമാനാസമാനഗുണയോഗാത് കിഞ്ചിദ്ദോഷജനനേ ബോദ്ധവ്യഃ, സര്വഥാ ദോഷവൈപരീത്യേ തഥാ ദോഷജനനം പ്രത്യുദാസീനത്വേ ച നിദാനസ്യ നിദാനത്വമേവ ന സ്യാത്; ജനകം ഹി നിദാനമുച്യതേ| അഥവാ കാലപ്രകര്ഷാദിതി അനുബധ്നന്തീതി സമ്ബന്ധഃ; കാലപ്രകര്ഷാദനുബധ്നന്തീതി കാലപ്രകര്ഷാത് പരസ്പരം നിദാനാദയോऽനുഗുണാ ഭവന്തി യദാ, തദാ വികാരാ ചിരാദഭിനിര്വര്തന്ത ഇതി ജ്ഞേയമ്| യദാ പരസ്പരം നാനുബധ്നന്തി, ന തദാ വികാരാഭിനിര്വൃത്തിര്ഭവതീതി യോജനീയമ്| കാലപ്രകര്ഷാച്ചാനുബന്ധോ നിദാനസ്യ ദോഷേണ തദാ ഭവതി, യദാ ഹേതുര്വിച്ഛേദം കൃത്വാ പുനഃ സേവ്യതേ; കാല ഏവ വാ ചിരേണ സമാനഗുണതയാ ഹേതുരൂപഃ പ്രാപ്യത ഇത്യാദി തര്ക്യമ്| അബലീയാംസോऽഥവാऽനുബധ്നന്തീതി നിദാനം യദാऽല്പം ഭവതി തദാ സ്തോകദോഷം കരോതി, ദോഷശ്ച സ്തോകഃ സ്തോകം ച ദൂഷ്യം ദൂഷയതീത്യാദി ജ്ഞേയമ്| യദാ ചാ(വാऽ)ബലീയാംസോऽനുബധ്നന്തി, തദാ തനവോ വാ വികാരാ ഭവന്തി, അയഥോക്തസര്വലിങ്ഗാ വാ ഭവന്തീതി യോജ്യം; തനവഃ അല്പമാത്രാഃ, അയഥോക്തസര്വലിങ്ഗാ ഇതി യേന പ്രകാരേണ ലിങ്ഗാന്യുക്താനി ന തേന പ്രകാരേണ സര്വാണി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഏവമേതേ നിദാനാദീനാമനനുബന്ധവിശേഷകൃതാ വികാരവിഘാതഭാവസ്യ പ്രതിവിശേഷാ ഉക്താഃ| സമ്പ്രതി നിദാനാദീനാം പരസ്പരാനുബന്ധവിശേഷകൃതാന് വികാരാണാം വിഘാതാഭാവവിശേഷാനാഹ- വിപര്യയേ വിപരീതാ ഇതി| വിപര്യയ ഇതി നിദാനാദീനാമനുബന്ധേ തഥാ ശീഘ്രാനുബന്ധേ തഥാ ബലവതാം ചാനുബന്ധേ; വിപരീതാ ഇതി നിര്വര്തമാനാ വികാരാഃ, തഥാ ശീഘ്രം നിര്വര്തമാനാഃ, തഥാ മഹാന്തോ യഥോക്തസര്വലിങ്ഗാശ്ചേതി യഥാസങ്ഖ്യം ബോദ്ധവ്യമ്| ഉപസംഹരതി- ഇതീത്യാദി| ഏതച്ച പ്രകരണം സര്വവികാരസാധാരണമപി പ്രമേഹസ്യ പരസ്പരാനുബന്ധിഭിരേവ നിദാനാദിഭിര്ജന്യത്വം ഭവതീതി ഖ്യാപയിതും പ്രമേഹനിദാനേ കൃതമ്||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
തത്രേമേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാഃ ശ്ലേഷ്മനിമിത്താനാം പ്രമേഹാണാമാശ്വഭിര്നിര്വൃത്തികരാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഹായനകയവകചീനകോദ്ദാലകനൈഷധേത്കടമുകുന്ദകമഹാവ്രീഹിപ്രമോദകസുഗന്ധകാനാം നവാനാമതിവേലമതിപ്രമാണേന ചോപയോഗഃ, തഥാ സര്പിഷ്മതാം നവഹരേണുമാഷസൂപ്യാനാം, ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം ച മാംസാനാം, ശാകതിലപലലപിഷ്ടാന്നപായസകൃശരാവിലേപീക്ഷുവികാരാണാം, ക്ഷീരനവമദ്യമന്ദകദധിദ്രവമധുരതരുണപ്രായാണാം ചോപയോഗഃ, മൃജാവ്യായാമവര്ജനം, സ്വപ്നശയനാസനപ്രസങ്ഗഃ, യശ്ച കശ്ചിദ്വിധിരന്യോऽപി ശ്ലേഷ്മമേദോമൂത്രസഞ്ജനനഃ, സ സര്വോ നിദാനവിശേഷഃ||൫||
View original
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
സമ്പ്രതി പ്രകൃതേ കഫജാദിമേഹേ പരസ്പരാനുബന്ധിനോ നിദാനാദിവിശേഷാനാഹ- തത്രേത്യാദി| ഇഹ കഫ ഏവാഗ്രേऽഭിധീയതേ, ഭൂരിപ്രമേഹകര്തൃത്വാത്| ഹായനകാദയോ ധാന്യവിശേഷാഃ| അതിവേലമിതി പുനഃ പുനഃ| ഹരേണുഃ വര്തുലകലായഃ| തിലതണ്ഡുലമാഷകൃതമന്നം കൃശരാ| മൃജാ ഉദ്വര്തനമ്| സര്വഃ സ നിദാനവിശേഷ ഇതി ഏവമ്ഭൂതമേവ നിദാനം പ്രമേഹകര്തുഃ ശ്ലേഷ്മണഃ കാരണമിത്യര്ഥഃ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ബഹുദ്രവഃ ശ്ലേഷ്മാ ദോഷവിശേഷഃ||൬||
View original
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
ബഹുദ്രവഃ ശ്ലേഷ്മാ ദോഷവിശേഷ ഇതി ബഹുദ്രവ ഏവ കഫോ മേഹജനകോ നാല്പദ്രവ ഇതി||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ബഹ്വബദ്ധം മേദോ മാംസം ശരീരജക്ലേദഃ ശുക്രം ശോണിതം വസാ മജ്ജാ ലസീകാ രസശ്ചൌജഃസങ്ഖ്യാത ഇതി ദൂഷ്യവിശേഷാഃ||൭||
View original
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
അബദ്ധമിതി അസംഹതമ്| അത്ര തു ബഹുത്വമഘനത്വം ച യഥായോഗ്യതയാ ബോദ്ധവ്യമ്| തേന, മേദസി മാംസേ വസാമജ്ജ്ഞോശ്ച ദ്വയമപി, ശേഷേഷു ബഹുത്വമ്| ഓജഃസങ്ഖ്യാത ഇതി ഓജോരൂപ ഏവ| വക്ഷ്യതി ഹി പ്രമേഹചികിത്സിതേ- “മജ്ജാ രസൌജഃ പിശിതം ച ദൂഷ്യാഃ” (ചി.അ.൫) ഇതി| ഇതിശബ്ദോ ബഹ്വബദ്ധമേദആദീന് പ്രത്യവമൃശതി; കിംവാ ‘സങ്ഖ്യാതാഃ’ ഇതി പാഠഃ സുഗമഃ||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ത്രയാണാമേഷാം നിദാനാദിവിശേഷാണാം സന്നിപാതേ ക്ഷിപ്രം ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ, പ്രാഗതിഭൂയസ്ത്വാത്; സ പ്രകുപിതഃ ക്ഷിപ്രമേവ ശരീരേ വിസൃപ്തിം ലഭതേ, ശരീരശൈഥില്യാത്; സ വിസര്പഞ് ശരീരേ മേദസൈവാദിതോ മിശ്രീഭാവം ഗച്ഛതി, മേദസശ്ചൈവ ബഹ്വബദ്ധത്വാന്മേദസശ്ച ഗുണൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാത്; സ മേദസാ മിശ്രീഭവന് ദൂഷയത്യേനത്, വികൃതത്വാത്; സ വികൃതോ ദുഷ്ടേന മേദസോപഹിതഃ ശരീരക്ലേദമാംസാഭ്യാം സംസര്ഗം ഗച്ഛതി, ക്ലേദമാംസയോരതിപ്രമാണാഭിവൃദ്ധത്വാത്; സ മാംസേ മാംസപ്രദോഷാത് പൂതിമാംസപിഡകാഃ ശരാവികാകച്ഛപികാദ്യാഃ സഞ്ജനയതി, അപ്രകൃതിഭൂതത്വാത്; ശരീരക്ലേദം പുനര്ദൂഷയന് മൂത്രത്വേന പരിണമയതി, മൂത്രവഹാനാം ച സ്രോതസാം വങ്ക്ഷണബസ്തിപ്രഭവാണാം മേദഃക്ലേദോപഹിതാനി ഗുരൂണി മുഖാന്യാസാദ്യ പ്രതിരുധ്യതേ; തതഃ പ്രമേഹാംസ്തേഷാം സ്ഥൈര്യമസാധ്യതാം വാ ജനയതി, പ്രകൃതിവികൃതിഭൂതത്വാത്||൮||
View original
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
സന്നിപാതേ മേലകേ| പ്രകോപമാപദ്യത ഇതി പ്രമേഹകരണായോദ്യതോ ഭവതി| കുതഃ പ്രമേഹകരണായോദ്യതോ ഭവതീത്യാഹ- പ്രാഗതിഭൂയസ്ത്വാത്| പ്രാഗിതി ഉത്പാദകാല ഏവ| യസ്മാത് പ്രമേഹകരണം പ്രത്യഭിമുഖോ ഭൂയാംശ്ച കഫോ ഭൂതസ്തത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രമേഹനിദാനേന ഹി കഫോऽയം പ്രമേഹകരണാഭിമുഖ ഏവ ജനിതോ ഭൂരിശ്ച; തതോ ഭൂരിത്വാത് തഥാ പ്രമേഹകരണശക്തിയോഗാച്ച തഥാ പ്രകുപ്യതീതി യുക്തമ്| വിസൃപ്തിം വിസരണമ്| മേദസശ്ച ഗുണാനാം ഗുണൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാദിത്യാദി|- മേദസോ ഗുണാനാം മധുരസ്നേഹഗൌരവാദീനാം ശ്ലേഷ്മണോ ഗുണൈര്ഗുരുശീതാദിഭിര്ഭൂരിസാമാന്യാദിത്യര്ഥഃ; സമാനം ഹി സമാനേന മിലതീതി ഭാവഃ| വികൃതത്വാദിതിവചനേന പ്രകൃതേന ശ്ലേഷ്മണാ സമ്ബന്ധോ മേദോദൂഷകോ ന ഭവതി, കിന്തര്ഹി വികൃതേനൈവേതി ദര്ശയതി| അതിപ്രമാണവൃദ്ധത്വാദിതി അതിശയിതപ്രമാണയോഗേന വൃദ്ധത്വാത്; ന ഗുണാതിയോഗമാത്രേണ വൃദ്ധത്വമിഹ, കിന്തര്ഹ്യവയവോപചയേനേത്യര്ഥഃ| പൂതിമാംസവത്യഃ പിഡകാഃ പൂതിമാംസപിഡകാഃ| അപ്രകൃതിഭൂതത്വാദിതി മാംസപ്രദോഷേണ നാനാവിധശരാവികാദിജനകത്വശക്തിത്വാദിതീഹ ബോദ്ധവ്യമ്| തേന, അപ്രകൃതഭൂതത്വാദിതിവചനം ഹി വിശേഷാര്ഥത്വാന്ന പുനരുക്തമ്| ആസാദ്യ പ്രതിരുധ്യത ഇതി ഗത്വാऽവതിഷ്ഠതേ| പ്രകൃതിവികൃതിഭൂതത്വാദിതി പ്രകൃതിഭൂതൈര്ഗുണൈഃ സര്വൈരേവ വികൃതത്വാത്; സര്വ ഏവ യസ്മാച്ഛ്ലേഷ്മണോ ഗുണാ വികൃതാസ്തസ്മാത് പ്രകോപപ്രകര്ഷാത് സ്ഥിരോ ഭവതി, അതിപ്രകര്ഷാത്ത്വസാധ്യ ഇത്യര്ഥഃ| കിംവാ പ്രകൃതിഭൂതഃ ശ്ലേഷ്മാ സമാനേ ദൂഷ്യേ മേദോവസാദൌ, വികൃതിഭൂതശ്ചാസമാനേ ശോണിതാദൌ; തേന സമാനാസമാനത്വാദിത്യര്ഥഃ| തഥാ ച സമാനദൂഷ്യപ്രാപ്ത്യാ ബലിത്വമ്, അസമാനദൂഷ്യപ്രാപ്ത്യാ ച വിരുദ്ധോപക്രമത്വം കഫസ്യ ഭവതി; തതശ്ച സ്ഥൈര്യമസാധ്യതാ വാ യുക്തേതി മന്തവ്യമ്||൮||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ശരീരക്ലേദസ്തു ശ്ലേഷ്മമേദോമിശ്രഃ പ്രവിശന് മൂത്രാശയം മൂത്രത്വമാപദ്യമാനഃ ശ്ലൈഷ്മികൈരേഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈരുപസൃജ്യതേ വൈഷമ്യയുക്തൈഃ; തദ്യഥാ- ശ്വേതശീതമൂര്തപിച്ഛിലാച്ഛസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപ്രസാദമന്ദൈഃ, തത്ര യേന ഗുണേനൈകേനാനേകേന വാ ഭൂയസ്തരമുപസൃജ്യതേ തത്സമാഖ്യം ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി||൯||
തേ തു ഖല്വിമേ ദശ പ്രമേഹാ നാമവിശേഷേണ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഉദകമേഹശ്ച, ഇക്ഷുവാലികാരസമേഹശ്ച, സാന്ദ്രമേഹശ്ച, സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹശ്ച, ശുക്ലമേഹശ്ച, ശുക്രമേഹശ്ച, ശീതമേഹശ്ച, സികതാമേഹശ്ച, ശനൈര്മേഹശ്ച, ആലാലമേഹശ്ചേതി||൧൦||
തേ ദശ പ്രമേഹാഃ സാധ്യാഃ; സമാനഗുണമേദഃസ്ഥാനകത്വാത്, കഫസ്യ പ്രാധാന്യാത്, സമക്രിയത്വാച്ച||൧൧||
View original
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९||
ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०||
ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
സമ്പ്രതി യഥാ കഫമേഹാഃ കഫഗുണയോഗാദ്ദശ ഭവന്തി തഥാ പ്രാഹ- ശരീരേത്യാദി| വൈഷമ്യമിഹ വൃദ്ധികൃതമേവ ബോദ്ധവ്യം, ക്ഷയരൂപവൈഷമ്യസ്യൈവംരൂപവ്യാധ്യജനകത്വാത്| വൈഷമ്യ ഏവ വൃദ്ധവൃദ്ധതരത്വാദിനാ ഹാനിവൃദ്ധീ ബോദ്ധവ്യേ; തേന ശ്വേതാദിഗുണവൃദ്ധ്യാ യേ ശുക്രമേഹാദയ ഉക്താഃ, തേഷ്വപീതരേ ശ്ലേഷ്മഗുണാ ഹാനിവൃദ്ധിരൂപവൈഷമ്യയുക്താഃ സന്തീത്യര്ഥഃ| കിംവാ വൈഷമ്യേ സതി ക്വചിദ്ദ്വയോഃ ക്വചിത്ത്രയാണാം ക്വചിച്ചതുര്ണാം ഗുണാനാം വൃദ്ധിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി| തേന ഗുണസങ്ഖ്യോത്കര്ഷാപകര്ഷാദ്ധാനിവൃദ്ധീ ജ്ഞേയേ| നചേഹ ശ്വേതാദിദശഗുണയോഗാദ്യഥാസങ്ഖ്യം ദശ പ്രമേഹാഃ, കിന്തു വ്യസ്തസമസ്തഗുണയോഗാച്ച; അത ഏവാഹ- യേന ഗുണേനൈകൈകേനാനേകേന വേത്യാദി| സാന്ദ്രപ്രസാദശബ്ദേനൈക ഏവ ഗുണോ ഗണനീയഃ; സാന്ദ്രമേഹവ്യപദേശസ്തു സാന്ദ്രപ്രസാദഗുണൈകദേശേനോദ്ഭൂതേന ജ്ഞേയഃ| തത്സമാഖ്യമിത്യാദൌ തത്സമാഖ്യം വാ ഗൌണം വാ നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതീതി യോജനീയമ്| തദ്ഗുണസ്യ സമാ ആഖ്യാ യസ്യ തത് തത്സമാഖ്യം നാമ, യഥാ- ശീതമേഹ-ശുക്ലമേഹ-സാന്ദ്രമേഹേഷു; അത്ര ഹി ശീതാദിഗുണാഖ്യയൈവ മേഹാ വ്യപദിശ്യന്തേ, ഇതരേഷു തൂദകമേഹാദിഷു ന ശ്വേതാദിഗുണസഞ്ജ്ഞാതുല്യം നാമ, കിം തര്ഹി ശ്ലേഷ്മണോ നൈകഗുണയുക്തോദകാദിതുല്യത്വേന ഗുണയോഗപ്രവൃത്തത്വാദ്ഗൌണമുദകമേഹ ഇതി; അച്ഛസിതശീതാദികഫഗുണയോഗാദ്ഗൌണമുദകമേഹ ഇതി നാമ ഭവതി| ഏവമന്യത്രാപ്യനുസരണീയമ്| ഉദകാദയസ്ത്വിഹ കഫഗുണമേലകലക്ഷണാര്ഥാസ്തത്തത്കഫഗുണയുക്താ ഉപാത്താഃ സഞ്ജ്ഞാകരണാര്ഥമ്||൯-൧൧||
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
തത്ര ശ്ലോകാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൧൨||
അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ്|
ശ്ലേഷ്മകോപാന്നരോ മൂത്രമുദമേഹീ പ്രമേഹതി||൧൩||
അത്യര്ഥമധുരം ശീതമീഷത്പിച്ഛിലമാവിലമ്|
കാണ്ഡേക്ഷുരസമങ്കാശം ശ്ലേഷ്മകോപാത് പ്രമേഹതി||൧൪||
യസ്യ പര്യുഷിതം മൂത്രം സാന്ദ്രീഭവതി ഭാജനേ|
പുരുഷം കഫകോപേന തമാഹുഃ സാന്ദ്രമേഹിനമ്||൧൫||
യസ്യ സംഹന്യതേ മൂത്രം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് പ്രസീദതി|
സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹീതി തമാഹുഃ ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൬||
ശുക്ലം പിഷ്ടനിഭം മൂത്രമഭീക്ഷ്ണം യഃ പ്രമേഹതി|
പുരുഷം കഫകോപേന തമാഹുഃ ശുക്ലമേഹിനമ്||൧൭||
ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ|
ശുക്രമേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൮||
അത്യര്ഥമധുരം ശീതം മൂത്രം മേഹതി യോ ഭൃശമ്|
ശീതമേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൯||
മൂര്താന്മൂത്രഗതാന് ദോഷാനണൂന്മേഹതി യോ നരഃ|
സികതാമേഹിനം വിദ്യാത്തം നരം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൦||
മന്ദം മന്ദമവേഗം തു കൃച്ഛ്രം യോ മൂത്രയേച്ഛനൈഃ|
ശനൈര്മേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൧||
തന്തുബദ്ധമിവാലാലം പിച്ഛിലം യഃ പ്രമേഹതി|
ആലാലമേഹിനം വിദ്യാത്തം നരം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൨||
ഇത്യേതേ ദശ പ്രമേഹാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൨൩||
View original
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२||
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्|
श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३||
अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्|
काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४||
यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५||
यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति|
सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६||
शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७||
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८||
अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्|
शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९||
मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः|
सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०||
मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः|
शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१||
तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति|
आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२||
इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
വിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തീതി പരസ്പരഭിന്നലക്ഷണപ്രതിപാദകാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉദകോപമമിതി ഉദകവര്ണാദിതുല്യമ്| നനു, ഇക്ഷുവാലികാമേഹേ കാണ്ഡേക്ഷുരസസങ്കാശമിതി കിമിത്യുച്യതേ, ഇക്ഷുവാലികാകാണ്ഡേക്ഷ്വോരര്ഥാന്തരത്വാത്| നൈവമ്, ഇക്ഷുവാലികാരസസ്യ തഥാ കാണ്ഡേക്ഷുരസസ്യ ചൈകരൂപതാപ്രതിപാദനാര്ഥമുഭയോരുപാദാനം; കിംവാ, കാണ്ഡേക്ഷുരസതുല്യോऽപി തഥേക്ഷുവാലികാരസതുല്യശ്ചേക്ഷുവാലികാമേഹോ ഭവതീത്യുഭയോപാദാനാദ്ദര്ശയതി | സംഹന്യതേ സ്ത്യാനീഭവതി| മൂര്താനിതി കഠിനാന്| ദോഷാനിതി ജാതൌ ബഹുവചനം, യേന ദോഷോऽത്രൈക ഏവ പ്രഭൂതഃ കഫഃ| തന്തുബദ്ധം തന്തുവദ്ദീര്ഘമിത്യര്ഥഃ| ലാലാമിവാലാലം, സമന്താല്ലാലാരൂപമിത്യര്ഥഃ| പ്രതി പ്രതി മേഹം ച ശ്ലേഷ്മകോപത ഇത്യാദിവചനം സുഖഗ്രഹണാര്ഥമ് | നചേഹ വാച്യമ്- യത്- യഥാ ശ്ലേഷ്മഗുണാ ദശ പ്രമേഹാഞ്ജനയന്തി, തഥാ കിമിത്യപരാനപി ഗുണസംസര്ഗാദ്വികല്പാന്തരേണ ന കുര്വന്തീതി; യതോ ഭാവസ്വഭാവോऽയം- യഥാ ദൃഷ്ട ഏവ പരം കല്പ്യതേ നാദൃഷ്ടഃ; നഹി സത്യപി ഭൂതസംസര്ഗഭൂയസ്ത്വേ രസഭൂയസ്ത്വം ഭവതീതി വ്യവസ്ഥിതമേവ||൧൨-൨൩||
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ഉഷ്ണാമ്ലലവണക്ഷാരകടുകാജീര്ണഭോജനോപസേവിനസ്തഥാऽതിതീക്ഷ്ണാതപാഗ്നിസന്താപശ്രമ ക്രോധവിഷമാഹാരോപസേവിനശ്ച തഥാവിധശരീരസ്യൈവ ക്ഷിപ്രം പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, തത്തു പ്രകുപിതം തയൈവാനുപൂര്വ്യാ പ്രമേഹാനിമാന് ഷട് ക്ഷിപ്രതരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൪||
തേഷാമപി തു ഖലു പിത്തഗുണവിശേഷേണൈവ നാമവിശേഷാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ക്ഷാരമേഹശ്ച, കാലമേഹശ്ച, നീലമേഹശ്ച, ലോഹിതമേഹശ്ച, മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹശ്ച, ഹാരിദ്രമേഹശ്ചേതി||൨൫||
തേ ഷഡ്ഭിരേവ ക്ഷാരാമ്ലലവണകടുകവിസ്രോഷ്ണൈഃ പിത്തഗുണൈഃ പൂര്വവദ്യുക്താ ഭവന്തി||൨൬||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४||
तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५||
ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
ഉഷ്ണേത്യാദിനാ പിത്തമേഹനിദാനമ്| ഷട് ക്ഷിപ്രതരമിതി ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹാപേക്ഷയാ; ശ്ലേഷ്മണോ ഹി ക്ഷിപ്രകാരി പിത്തം, തേന ക്ഷിപ്രതരോത്പാദോ യുക്തഃ| പൂര്വവദ്യുക്താ ഭവന്തീതി വൈഷമ്യഹാനിവൃദ്ധിയുക്തൈരിത്യര്ഥഃ ||൨൪-൨൬||
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
സര്വ ഏവ തേ യാപ്യാഃ സംസൃഷ്ടദോഷമേദഃസ്ഥാനത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൨൭||
തത്ര ശ്ലോകാഃ പിത്തപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൨൮||
ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈര്യഥാ ക്ഷാരസ്തഥാവിധമ്|
പിത്തകോപാന്നരോ മൂത്രം ക്ഷാരമേഹീ പ്രമേഹതി||൨൯||
മസീവര്ണമജസ്രം യോ മൂത്രമുഷ്ണം പ്രമേഹതി|
പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാത് കാലമേഹിനമ്||൩൦||
ചാഷപക്ഷനിഭം മൂത്രമമ്ലം മേഹതി യോ നരഃ|
പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാന്നീലമേഹിനമ്||൩൧||
വിസ്രം ലവണമുഷ്ണം ച രക്തം മേഹതി യോ നരഃ|
പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാദ്രക്തമേഹിനമ്||൩൨||
മഞ്ജിഷ്ഠോദകസങ്കാശം ഭൃശം വിസ്രം പ്രമേഹതി|
പിത്തസ്യ പരികോപാത്തം വിദ്യാന്മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹിനമ്||൩൩||
ഹരിദ്രോദകസങ്കാശം കടുകം യഃ പ്രമേഹതി|
പിത്തസ്യ പരികോപാത്തം വിദ്യാദ്ധാരിദ്രമേഹിനമ്||൩൪||
ഇത്യേതേ ഷട് പ്രമേഹാഃ പിത്തപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൩൫||
View original
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७||
तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८||
गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्|
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९||
मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०||
चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१||
विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२||
मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३||
हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४||
इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
സംസൃഷ്ടദോഷമേദഃസ്ഥാനത്വാദിതി സംസൃഷ്ടം സന്നികൃഷ്ടം ദോഷസ്യ പിത്തസ്യ മേദസശ്ച സ്ഥാനം യസ്മാത്; പിത്തസ്യ ഹ്യാമാശയഃ സ്ഥാനം, തഥാ മേദസോऽപി യത് സ്ഥാനം വപാവഹനം, തദപ്യാമാശയൈകദേശ ഏവ; തേന ദോഷദൂഷ്യയോഃ സ്ഥാനപ്രത്യാസത്ത്യാ ദൂഷണം നിത്യം പ്രത്യാസന്നത്വാദ്ദുര്ജയമിതി ഭാവഃ| കിംവാ സംസൃഷ്ടദോഷം മേദോരൂപം സ്ഥാനം യസ്യ സ തഥാ, ഏഷ വിരുദ്ധോപക്രമത്വേ ഹേതുഃ| തേന, യസ്മാത് പിത്തരൂപേണ ദോഷേണ സമ്ബദ്ധം മേദോരൂപം സ്ഥാനം, തസ്മാദ്വിരുദ്ധോപക്രമതാ| യദ്ധി പിത്തസ്യ മധുരശീതാദി പഥ്യം, തദപഥ്യം മേദസഃ; യച്ച മേദസഃ കടുകാദി പഥ്യം, തദപഥ്യം പിത്തസ്യ| ചകാരാദ്വ്യാധിപ്രഭാവാച്ച യാപ്യത്വമിതി ദര്ശയതി||൨൭-൩൫||
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
കഷായകടുതിക്തരൂക്ഷലഘുശീതവ്യവായവ്യായാമവമനവിരേചനാസ്ഥാപന-ശിരോവിരേചനാതിയോഗസന്ധാരണാനശനാഭിഘാതാതപോദ്വേഗശോകശോണിതാതിഷേക- ജാഗരണവിഷമശരീരന്യാസാനുപസേവമാനസ്യ തഥാവിധശരീരസ്യൈവ ക്ഷിപ്രം വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൩൬||
സ പ്രകുപിതസ്തഥാവിധേ ശരീരേ വിസര്പന് യദാ വസാമാദായ മൂത്രവഹാനി സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ തദാ വസാമേഹമഭിനിര്വര്തയതി; യദാ പുനര്മജ്ജാനം മൂത്രബസ്താവാകര്ഷതി തദാ മജ്ജമേഹമഭിനിര്വര്തയതി; യദാ തു ലസീകാം മൂത്രാശയേऽഭിവഹന്മൂത്രമനുബന്ധം ച്യോതയതി ലസീകാതിബഹുത്വാദ്വിക്ഷേപണാച്ച വായോഃ ഖല്വസ്യാതിമൂത്രപ്രവൃത്തിസങ്ഗം കരോതി, തദാ സ മത്ത ഇവ ഗജഃ ക്ഷരത്യജസ്രം മൂത്രമവേഗം, തം ഹസ്തിമേഹിനമാചക്ഷതേ; ഓജഃ പുനര്മധുരസ്വഭാവം, തദ് യദാ രൌക്ഷ്യാദ്വായുഃ കഷായത്വേനാഭിസംസൃജ്യ മൂത്രാശയേऽഭിവഹതി തദാ മധുമേഹം കരോതി||൩൭||
View original
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६||
स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
രൂക്ഷേത്യാദി വാതമേഹസ്യ നിദാനമ്| മൂത്രബസ്താവാകര്ഷതി മൂത്രബസ്തൌ സ്ഥിത ആകര്ഷതി, അര്ഥാന്മൂത്രബസ്തിമേവ നയതി| ലസീകാ മാംസത്വഗന്തരേ ഉദകഭാഗഃ| വക്ഷ്യതി ഹി ശാരീരേ- “യന്മാംസത്വഗന്തരേ ഉദകം, തല്ലസീകാശബ്ദം ലഭതേ” (ശാ.അ.൭) ഇത്യാദി| അനുബന്ധമിതി അവിച്ഛേദേന| ച്യോതയതീതി പാതയതി| രൌക്ഷ്യാദ്വായുഃ കഷായത്വേനാഭിസംസൃജ്യേതി മധുരമപ്യോജോ വായുഃ പ്രഭാവാത് കഷായരസയുക്തം കൃത്വാ രൌക്ഷ്യാന്മൂത്രാശയേऽഭിവഹതി, മൂത്രാശയം രൌക്ഷ്യാച്ഛേദയിത്വാ രൂക്ഷം ച കൃത്വാ നയത്യോജഃ; സ്വമഹിമ്നാ ച വായുരോജഃ കഷായം കരോതി, യതോ വാതോ ഹി വൃദ്ധഃ പ്രഭാവാത് കഷായരസം കരോതി||൩൬-൩൭||
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ഇമാംശ്ചതുരഃ പ്രമേഹാന് വാതജാനസാധ്യാനാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, മഹാത്യയികത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൩൮||
തേഷാമപി പൂര്വവദ്ഗുണവിശേഷേണ നാമവിശേഷാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വസാമേഹശ്ച, മജ്ജമേഹശ്ച, ഹസ്തിമേഹശ്ച, മധുമേഹശ്ചേതി||൩൯||
തത്ര ശ്ലോകാ വാതപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൪൦||
വസാമിശ്രം വസാഭം വാ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ|
വസാമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൧||
മജ്ജാനം സഹ മൂത്രേണ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ|
മജ്ജമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൨||
ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം ക്ഷരതി യോ ഭൃശമ്|
ഹസ്തിമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൩||
കഷായമധുരം പാണ്ഡു രൂക്ഷം മേഹതി യോ നരഃ|
വാതകോപാദസാധ്യം തം പ്രതീയാന്മധുമേഹിനമ്||൪൪||
ഇത്യേതേ ചത്വാരഃ പ്രമേഹാ വാതപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൪൫||
ഏവം ത്രിദോഷപ്രകോപനിമിത്താ വിംശതിഃ പ്രമേഹാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൪൬||
View original
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८||
तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९||
तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०||
वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१||
मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः|
मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्|
हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३||
कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः|
वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४||
इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५||
एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
മഹാത്യയികത്വാദിതി മജ്ജപ്രഭൃതിസാരഭൂതധാതുക്ഷയകരത്വാത്| വിരുദ്ധോപക്രമത്വം തു യദ്വായോഃ സ്നിഗ്ധാദി പഥ്യം, തന്മേദസോऽപഥ്യമിത്യാദി ജ്ഞേയമ്||൩൮-൪൬||
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ത്രയസ്തു ഖലു ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ പ്രമേഹാനഭിനിര്വര്തയിഷ്യന്ത ഇമാനി പൂര്വരൂപാണി ദര്ശയന്തി; തദ്യഥാ- ജടിലീഭാവം കേശേഷു, മാധുര്യമാസ്യസ്യ, കരപാദയോഃ സുപ്തതാദാഹൌ, മുഖതാലുകണ്ഠശോഷം, പിപാസാമ്, ആലസ്യം, മലം കായേ, കായച്ഛിദ്രേഷൂപദേഹം, പരിദാഹം സുപ്തതാം ചാങ്ഗേഷു, ഷട്പദപിപീലികാഭിശ്ച ശരീരമൂത്രാഭിസരണം, മൂത്രേ ച മൂത്രദോഷാന്, വിസ്രം ശരീരഗന്ധം, നിദ്രാം, തന്ദ്രാം ച സര്വകാലമിതി||൪൭||
View original
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
ത്രയസ്ത്വിതി ത്രയോऽപീത്യര്ഥഃ| തേന, സര്വപ്രമേഹാണാമപ്യേതദേവ സമാനം പൂര്വരൂപമിതി ദര്ശയതി||൪൭||
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു പ്രമേഹിണാം തൃഷ്ണാതീസാരജ്വരദാഹദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകാഃ പൂതിമാംസപിഡകാലജീവിദ്രധ്യാദയശ്ച തത്പ്രസങ്ഗാദ്ഭവന്തി||൪൮||
തത്ര സാധ്യാന് പ്രമേഹാന് സംശോധനോപശമനൈര്യഥാര്ഹമുപപാദയംശ്ചികിത്സേദിതി||൪൯||
View original
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८||
तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
തത്പ്രസങ്ഗാദ്ഭവന്തീതി പ്രമേഹാത്യനുബന്ധാദ്ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൪൮-൪൯||
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ഭവന്തി ചാത്ര- ഗൃധ്നുമഭ്യവഹാര്യേഷു സ്നാനചങ്ക്രമണദ്വിഷമ്|
പ്രമേഹഃ ക്ഷിപ്രമഭ്യേതി നീഡദ്രുമമിവാണ്ഡജഃ||൫൦||
മന്ദോത്സാഹമതിസ്ഥൂലമതിസ്നിഗ്ധം മഹാശനമ്|
മൃത്യുഃ പ്രമേഹരൂപേണ ക്ഷിപ്രമാദായ ഗച്ഛതി||൫൧||
യസ്ത്വാഹാരം ശരീരസ്യ ധാതുസാമ്യകരം നരഃ|
സേവതേ വിവിധാശ്ചാന്യാശ്ചേഷ്ടാഃ സ സുഖമശ്നുതേ||൫൨||
View original
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्|
प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०||
मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्|
मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१||
यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः|
सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
യാദൃശേ പുരുഷേ പ്രമേഹോ ഭവതി പ്രായസ്തമാഹ- ഗൃധ്നുമിത്യാദി|- ഗൃധ്നും ലുബ്ധമ്| നീഡദ്രുമഃ പക്ഷിണാം വാസവൃക്ഷഃ| മൃത്യുഃ പ്രമേഹരൂപേണേത്യാദിവചനാന്മന്ദോത്സാഹാദിയുക്തേ പ്രമേഹോ ജാതോऽസാധ്യ ഏവ ഭവതീതി ദര്ശയതി| വിവിധാശ്ചാന്യാശ്ചേഷ്ടാ ഇതി ധാതുസാമ്യകരാ ഇത്യര്ഥഃ||൫൦-൫൨||
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഹേതുര്വ്യാധിവിശേഷാണാം പ്രമേഹാണാം ച കാരണമ്|
ദോഷധാതുസമായോഗോ രൂപം വിവിധമേവ ച||൫൩||
ദശ ശ്ലേഷ്മകൃതാ യസ്മാത് പ്രമേഹാഃ ഷട് ച പിത്തജാഃ|
യഥാ ച വായുശ്ചതുരഃ പ്രമേഹാന് കുരുതേ ബലീ||൫൪||
സാധ്യാസാധ്യവിശേഷാശ്ച പൂര്വരൂപാണ്യുപദ്രവാഃ|
പ്രമേഹാണാം നിദാനേऽസ്മിന് ക്രിയാസൂത്രം ച ഭാഷിതമ്||൫൫||
View original
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्|
दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३||
दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः|
यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४||
साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः|
प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
സങ്ഗ്രഹേ വ്യാധിവിശേഷാണാമിത്യനേന ‘ഇഹ ഖലു’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| സാധ്യാസാധ്യവിശേഷാ ഇത്യത്രാസാധ്യവിശേഷത്വേന പിത്തജാനാം യാപ്യാനാം ഗ്രഹണമ്||൫൩-൫൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||