Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതഃ പ്രമേഹനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| ത്രിദോഷകോപനിമിത്താ വിംശതിഃ പ്രമേഹാ ഭവന്തി വികാരാശ്ചാപരേऽപരിസങ്ഖ്യേയാഃ| തത്ര യഥാ ത്രിദോഷപ്രകോപഃ പ്രമേഹാനഭിനിര്വര്തയതി തഥാऽനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩||
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ഇഹ ഖലു നിദാനദോഷദൂഷ്യവിശേഷേഭ്യോ വികാരവിഘാതഭാവാഭാവപ്രതിവിശേഷാ ഭവന്തി| യദാ ഹ്യേതേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാഃ പരസ്പരം നാനുബധ്നന്ത്യഥവാ കാലപ്രകര്ഷാദബലീയാംസോऽഥവാऽനുബധ്നന്തി ന തദാ വികാരാഭിനിര്വൃത്തിഃ, ചിരാദ്വാऽപ്യഭിനിര്വര്തന്തേ, തനവോ വാ ഭവന്ത്യയഥോക്തസര്വലിങ്ഗാ വാ; വിപര്യയേ വിപരീതാഃ; ഇതി സര്വവികാരവിഘാതഭാവാഭാവപ്രതിവിശേഷാഭിനിര്വൃത്തിഹേതുര്ഭവത്യുക്തഃ||൪||
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
തത്രേമേ ത്രയോ നിദാനാദിവിശേഷാഃ ശ്ലേഷ്മനിമിത്താനാം പ്രമേഹാണാമാശ്വഭിര്നിര്വൃത്തികരാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഹായനകയവകചീനകോദ്ദാലകനൈഷധേത്കടമുകുന്ദകമഹാവ്രീഹിപ്രമോദകസുഗന്ധകാനാം നവാനാമതിവേലമതിപ്രമാണേന ചോപയോഗഃ, തഥാ സര്പിഷ്മതാം നവഹരേണുമാഷസൂപ്യാനാം, ഗ്രാമ്യാനൂപൌദകാനാം ച മാംസാനാം, ശാകതിലപലലപിഷ്ടാന്നപായസകൃശരാവിലേപീക്ഷുവികാരാണാം, ക്ഷീരനവമദ്യമന്ദകദധിദ്രവമധുരതരുണപ്രായാണാം ചോപയോഗഃ, മൃജാവ്യായാമവര്ജനം, സ്വപ്നശയനാസനപ്രസങ്ഗഃ, യശ്ച കശ്ചിദ്വിധിരന്യോऽപി ശ്ലേഷ്മമേദോമൂത്രസഞ്ജനനഃ, സ സര്വോ നിദാനവിശേഷഃ||൫||
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ബഹുദ്രവഃ ശ്ലേഷ്മാ ദോഷവിശേഷഃ||൬||
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ബഹ്വബദ്ധം മേദോ മാംസം ശരീരജക്ലേദഃ ശുക്രം ശോണിതം വസാ മജ്ജാ ലസീകാ രസശ്ചൌജഃസങ്ഖ്യാത ഇതി ദൂഷ്യവിശേഷാഃ||൭||
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ത്രയാണാമേഷാം നിദാനാദിവിശേഷാണാം സന്നിപാതേ ക്ഷിപ്രം ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ, പ്രാഗതിഭൂയസ്ത്വാത്; സ പ്രകുപിതഃ ക്ഷിപ്രമേവ ശരീരേ വിസൃപ്തിം ലഭതേ, ശരീരശൈഥില്യാത്; സ വിസര്പഞ് ശരീരേ മേദസൈവാദിതോ മിശ്രീഭാവം ഗച്ഛതി, മേദസശ്ചൈവ ബഹ്വബദ്ധത്വാന്മേദസശ്ച ഗുണൈഃ സമാനഗുണഭൂയിഷ്ഠത്വാത്; സ മേദസാ മിശ്രീഭവന് ദൂഷയത്യേനത്, വികൃതത്വാത്; സ വികൃതോ ദുഷ്ടേന മേദസോപഹിതഃ ശരീരക്ലേദമാംസാഭ്യാം സംസര്ഗം ഗച്ഛതി, ക്ലേദമാംസയോരതിപ്രമാണാഭിവൃദ്ധത്വാത്; സ മാംസേ മാംസപ്രദോഷാത് പൂതിമാംസപിഡകാഃ ശരാവികാകച്ഛപികാദ്യാഃ സഞ്ജനയതി, അപ്രകൃതിഭൂതത്വാത്; ശരീരക്ലേദം പുനര്ദൂഷയന് മൂത്രത്വേന പരിണമയതി, മൂത്രവഹാനാം ച സ്രോതസാം വങ്ക്ഷണബസ്തിപ്രഭവാണാം മേദഃക്ലേദോപഹിതാനി ഗുരൂണി മുഖാന്യാസാദ്യ പ്രതിരുധ്യതേ; തതഃ പ്രമേഹാംസ്തേഷാം സ്ഥൈര്യമസാധ്യതാം വാ ജനയതി, പ്രകൃതിവികൃതിഭൂതത്വാത്||൮||
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
ശരീരക്ലേദസ്തു ശ്ലേഷ്മമേദോമിശ്രഃ പ്രവിശന് മൂത്രാശയം മൂത്രത്വമാപദ്യമാനഃ ശ്ലൈഷ്മികൈരേഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈരുപസൃജ്യതേ വൈഷമ്യയുക്തൈഃ; തദ്യഥാ- ശ്വേതശീതമൂര്തപിച്ഛിലാച്ഛസ്നിഗ്ധഗുരുമധുരസാന്ദ്രപ്രസാദമന്ദൈഃ, തത്ര യേന ഗുണേനൈകേനാനേകേന വാ ഭൂയസ്തരമുപസൃജ്യതേ തത്സമാഖ്യം ഗൌണം നാമവിശേഷം പ്രാപ്നോതി||൯|| തേ തു ഖല്വിമേ ദശ പ്രമേഹാ നാമവിശേഷേണ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഉദകമേഹശ്ച, ഇക്ഷുവാലികാരസമേഹശ്ച, സാന്ദ്രമേഹശ്ച, സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹശ്ച, ശുക്ലമേഹശ്ച, ശുക്രമേഹശ്ച, ശീതമേഹശ്ച, സികതാമേഹശ്ച, ശനൈര്മേഹശ്ച, ആലാലമേഹശ്ചേതി||൧൦|| തേ ദശ പ്രമേഹാഃ സാധ്യാഃ; സമാനഗുണമേദഃസ്ഥാനകത്വാത്, കഫസ്യ പ്രാധാന്യാത്, സമക്രിയത്വാച്ച||൧൧||
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
തത്ര ശ്ലോകാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൧൨|| അച്ഛം ബഹു സിതം ശീതം നിര്ഗന്ധമുദകോപമമ്| ശ്ലേഷ്മകോപാന്നരോ മൂത്രമുദമേഹീ പ്രമേഹതി||൧൩|| അത്യര്ഥമധുരം ശീതമീഷത്പിച്ഛിലമാവിലമ്| കാണ്ഡേക്ഷുരസമങ്കാശം ശ്ലേഷ്മകോപാത് പ്രമേഹതി||൧൪|| യസ്യ പര്യുഷിതം മൂത്രം സാന്ദ്രീഭവതി ഭാജനേ| പുരുഷം കഫകോപേന തമാഹുഃ സാന്ദ്രമേഹിനമ്||൧൫|| യസ്യ സംഹന്യതേ മൂത്രം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് പ്രസീദതി| സാന്ദ്രപ്രസാദമേഹീതി തമാഹുഃ ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൬|| ശുക്ലം പിഷ്ടനിഭം മൂത്രമഭീക്ഷ്ണം യഃ പ്രമേഹതി| പുരുഷം കഫകോപേന തമാഹുഃ ശുക്ലമേഹിനമ്||൧൭|| ശുക്രാഭം ശുക്രമിശ്രം വാ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ| ശുക്രമേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൮|| അത്യര്ഥമധുരം ശീതം മൂത്രം മേഹതി യോ ഭൃശമ്| ശീതമേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൧൯|| മൂര്താന്മൂത്രഗതാന് ദോഷാനണൂന്മേഹതി യോ നരഃ| സികതാമേഹിനം വിദ്യാത്തം നരം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൦|| മന്ദം മന്ദമവേഗം തു കൃച്ഛ്രം യോ മൂത്രയേച്ഛനൈഃ| ശനൈര്മേഹിനമാഹുസ്തം പുരുഷം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൧|| തന്തുബദ്ധമിവാലാലം പിച്ഛിലം യഃ പ്രമേഹതി| ആലാലമേഹിനം വിദ്യാത്തം നരം ശ്ലേഷ്മകോപതഃ||൨൨|| ഇത്യേതേ ദശ പ്രമേഹാഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൨൩||
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ഉഷ്ണാമ്ലലവണക്ഷാരകടുകാജീര്ണഭോജനോപസേവിനസ്തഥാऽതിതീക്ഷ്ണാതപാഗ്നിസന്താപശ്രമ ക്രോധവിഷമാഹാരോപസേവിനശ്ച തഥാവിധശരീരസ്യൈവ ക്ഷിപ്രം പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, തത്തു പ്രകുപിതം തയൈവാനുപൂര്വ്യാ പ്രമേഹാനിമാന് ഷട് ക്ഷിപ്രതരമഭിനിര്വര്തയതി||൨൪|| തേഷാമപി തു ഖലു പിത്തഗുണവിശേഷേണൈവ നാമവിശേഷാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ക്ഷാരമേഹശ്ച, കാലമേഹശ്ച, നീലമേഹശ്ച, ലോഹിതമേഹശ്ച, മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹശ്ച, ഹാരിദ്രമേഹശ്ചേതി||൨൫|| തേ ഷഡ്ഭിരേവ ക്ഷാരാമ്ലലവണകടുകവിസ്രോഷ്ണൈഃ പിത്തഗുണൈഃ പൂര്വവദ്യുക്താ ഭവന്തി||൨൬||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
സര്വ ഏവ തേ യാപ്യാഃ സംസൃഷ്ടദോഷമേദഃസ്ഥാനത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൨൭|| തത്ര ശ്ലോകാഃ പിത്തപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൨൮|| ഗന്ധവര്ണരസസ്പര്ശൈര്യഥാ ക്ഷാരസ്തഥാവിധമ്| പിത്തകോപാന്നരോ മൂത്രം ക്ഷാരമേഹീ പ്രമേഹതി||൨൯|| മസീവര്ണമജസ്രം യോ മൂത്രമുഷ്ണം പ്രമേഹതി| പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാത് കാലമേഹിനമ്||൩൦|| ചാഷപക്ഷനിഭം മൂത്രമമ്ലം മേഹതി യോ നരഃ| പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാന്നീലമേഹിനമ്||൩൧|| വിസ്രം ലവണമുഷ്ണം ച രക്തം മേഹതി യോ നരഃ| പിത്തസ്യ പരികോപേണ തം വിദ്യാദ്രക്തമേഹിനമ്||൩൨|| മഞ്ജിഷ്ഠോദകസങ്കാശം ഭൃശം വിസ്രം പ്രമേഹതി| പിത്തസ്യ പരികോപാത്തം വിദ്യാന്മാഞ്ജിഷ്ഠമേഹിനമ്||൩൩|| ഹരിദ്രോദകസങ്കാശം കടുകം യഃ പ്രമേഹതി| പിത്തസ്യ പരികോപാത്തം വിദ്യാദ്ധാരിദ്രമേഹിനമ്||൩൪|| ഇത്യേതേ ഷട് പ്രമേഹാഃ പിത്തപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൩൫||
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
കഷായകടുതിക്തരൂക്ഷലഘുശീതവ്യവായവ്യായാമവമനവിരേചനാസ്ഥാപന-ശിരോവിരേചനാതിയോഗസന്ധാരണാനശനാഭിഘാതാതപോദ്വേഗശോകശോണിതാതിഷേക- ജാഗരണവിഷമശരീരന്യാസാനുപസേവമാനസ്യ തഥാവിധശരീരസ്യൈവ ക്ഷിപ്രം വാതഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ||൩൬|| സ പ്രകുപിതസ്തഥാവിധേ ശരീരേ വിസര്പന് യദാ വസാമാദായ മൂത്രവഹാനി സ്രോതാംസി പ്രതിപദ്യതേ തദാ വസാമേഹമഭിനിര്വര്തയതി; യദാ പുനര്മജ്ജാനം മൂത്രബസ്താവാകര്ഷതി തദാ മജ്ജമേഹമഭിനിര്വര്തയതി; യദാ തു ലസീകാം മൂത്രാശയേऽഭിവഹന്മൂത്രമനുബന്ധം ച്യോതയതി ലസീകാതിബഹുത്വാദ്വിക്ഷേപണാച്ച വായോഃ ഖല്വസ്യാതിമൂത്രപ്രവൃത്തിസങ്ഗം കരോതി, തദാ സ മത്ത ഇവ ഗജഃ ക്ഷരത്യജസ്രം മൂത്രമവേഗം, തം ഹസ്തിമേഹിനമാചക്ഷതേ; ഓജഃ പുനര്മധുരസ്വഭാവം, തദ് യദാ രൌക്ഷ്യാദ്വായുഃ കഷായത്വേനാഭിസംസൃജ്യ മൂത്രാശയേऽഭിവഹതി തദാ മധുമേഹം കരോതി||൩൭||
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ഇമാംശ്ചതുരഃ പ്രമേഹാന് വാതജാനസാധ്യാനാചക്ഷതേ ഭിഷജഃ, മഹാത്യയികത്വാദ്വിരുദ്ധോപക്രമത്വാച്ചേതി||൩൮|| തേഷാമപി പൂര്വവദ്ഗുണവിശേഷേണ നാമവിശേഷാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വസാമേഹശ്ച, മജ്ജമേഹശ്ച, ഹസ്തിമേഹശ്ച, മധുമേഹശ്ചേതി||൩൯|| തത്ര ശ്ലോകാ വാതപ്രമേഹവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥാ ഭവന്തി-||൪൦|| വസാമിശ്രം വസാഭം വാ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ| വസാമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൧|| മജ്ജാനം സഹ മൂത്രേണ മുഹുര്മേഹതി യോ നരഃ| മജ്ജമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൨|| ഹസ്തീ മത്ത ഇവാജസ്രം മൂത്രം ക്ഷരതി യോ ഭൃശമ്| ഹസ്തിമേഹിനമാഹുസ്തമസാധ്യം വാതകോപതഃ||൪൩|| കഷായമധുരം പാണ്ഡു രൂക്ഷം മേഹതി യോ നരഃ| വാതകോപാദസാധ്യം തം പ്രതീയാന്മധുമേഹിനമ്||൪൪|| ഇത്യേതേ ചത്വാരഃ പ്രമേഹാ വാതപ്രകോപനിമിത്താ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൪൫|| ഏവം ത്രിദോഷപ്രകോപനിമിത്താ വിംശതിഃ പ്രമേഹാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൪൬||
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
ത്രയസ്തു ഖലു ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ പ്രമേഹാനഭിനിര്വര്തയിഷ്യന്ത ഇമാനി പൂര്വരൂപാണി ദര്ശയന്തി; തദ്യഥാ- ജടിലീഭാവം കേശേഷു, മാധുര്യമാസ്യസ്യ, കരപാദയോഃ സുപ്തതാദാഹൌ, മുഖതാലുകണ്ഠശോഷം, പിപാസാമ്, ആലസ്യം, മലം കായേ, കായച്ഛിദ്രേഷൂപദേഹം, പരിദാഹം സുപ്തതാം ചാങ്ഗേഷു, ഷട്പദപിപീലികാഭിശ്ച ശരീരമൂത്രാഭിസരണം, മൂത്രേ ച മൂത്രദോഷാന്, വിസ്രം ശരീരഗന്ധം, നിദ്രാം, തന്ദ്രാം ച സര്വകാലമിതി||൪൭||
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു പ്രമേഹിണാം തൃഷ്ണാതീസാരജ്വരദാഹദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകാഃ പൂതിമാംസപിഡകാലജീവിദ്രധ്യാദയശ്ച തത്പ്രസങ്ഗാദ്ഭവന്തി||൪൮|| തത്ര സാധ്യാന് പ്രമേഹാന് സംശോധനോപശമനൈര്യഥാര്ഹമുപപാദയംശ്ചികിത്സേദിതി||൪൯||
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
ഭവന്തി ചാത്ര- ഗൃധ്നുമഭ്യവഹാര്യേഷു സ്നാനചങ്ക്രമണദ്വിഷമ്| പ്രമേഹഃ ക്ഷിപ്രമഭ്യേതി നീഡദ്രുമമിവാണ്ഡജഃ||൫൦|| മന്ദോത്സാഹമതിസ്ഥൂലമതിസ്നിഗ്ധം മഹാശനമ്| മൃത്യുഃ പ്രമേഹരൂപേണ ക്ഷിപ്രമാദായ ഗച്ഛതി||൫൧|| യസ്ത്വാഹാരം ശരീരസ്യ ധാതുസാമ്യകരം നരഃ| സേവതേ വിവിധാശ്ചാന്യാശ്ചേഷ്ടാഃ സ സുഖമശ്നുതേ||൫൨||
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഹേതുര്വ്യാധിവിശേഷാണാം പ്രമേഹാണാം ച കാരണമ്| ദോഷധാതുസമായോഗോ രൂപം വിവിധമേവ ച||൫൩|| ദശ ശ്ലേഷ്മകൃതാ യസ്മാത് പ്രമേഹാഃ ഷട് ച പിത്തജാഃ| യഥാ ച വായുശ്ചതുരഃ പ്രമേഹാന് കുരുതേ ബലീ||൫൪|| സാധ്യാസാധ്യവിശേഷാശ്ച പൂര്വരൂപാണ്യുപദ്രവാഃ| പ്രമേഹാണാം നിദാനേऽസ്മിന് ക്രിയാസൂത്രം ച ഭാഷിതമ്||൫൫||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ പ്രമേഹനിദാനം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon