Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
త్రిదోషకోపనిమిత్తా వింశతిః ప్రమేహా భవంతి వికారాశ్చాపరేఽపరిసంఖ్యేయాః|
తత్ర యథా త్రిదోషప్రకోపః ప్రమేహానభినిర్వర్తయతి తథాఽనువ్యాఖ్యాస్యామః||3||
View original
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः|
तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
దక్షాధ్వరే గుల్మమను ప్రమేహోత్పాదాత్ ప్రమేహాభిధానం; వచనం హి- “హవిఃప్రాశాన్మేహకుష్ఠయోర్జన్మ” (ని.అ.8) ఇతి| త్రిదోషప్రకోపనిమిత్తా ఇతి సర్వమేహేష్వేవ త్రిదోషాః కారణం, అధికత్వాచ్చ శ్లైష్మికాదివ్యపదేశ ఇతి దర్శయతి| సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “సర్వ ఏవ మేహాః సర్వదోషజాః” (ని.అ.6) ఇతి| వికారా ఇతి ప్రమేహలింగోపద్రవరూపాః; కింవా, అన్యేఽపి యే కేచన త్రిదోషజాస్తే గ్రాహ్యాః||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ఇహ ఖలు నిదానదోషదూష్యవిశేషేభ్యో వికారవిఘాతభావాభావప్రతివిశేషా భవంతి|
యదా హ్యేతే త్రయో నిదానాదివిశేషాః పరస్పరం నానుబధ్నంత్యథవా కాలప్రకర్షాదబలీయాంసోఽథవాఽనుబధ్నంతి న తదా వికారాభినిర్వృత్తిః, చిరాద్వాఽప్యభినిర్వర్తంతే, తనవో వా భవంత్యయథోక్తసర్వలింగా వా; విపర్యయే విపరీతాః; ఇతి సర్వవికారవిఘాతభావాభావప్రతివిశేషాభినిర్వృత్తిహేతుర్భవత్యుక్తః||4||
View original
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति|
यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
ఇహేత్యాదౌ నిదానాదీనాం విశేషాః పరస్పరానుబంధిత్వాదయోఽగ్రే వక్ష్యమాణా జ్ఞేయాః| వికారాణాం విఘాతస్యోత్పత్తిప్రతిబంధస్య భావో విఘాతభావః, వికారాణాం విఘాతస్యాభావో వికారజననమితి వికారవిఘాతభావాభావౌ, తయోః ప్రతివిశేషా వికారవిఘాతభావాభావప్రతివిశేషాః| తత్ర వికారాణాం విఘాతభావస్య ప్రతివిశేషాః- వికారాజననం, తథా చిరేణ చ జననం, అణువికారజననం వా, అసర్వలింగవికారజననం వాఽగ్రే వక్ష్యమాణం| విఘాతాభావప్రతివిశేషాస్తు వికారాజననాదివిపర్యయేణాగ్రే వక్ష్యమాణాః| ఉక్తఫక్కికార్థం వ్యాకరోతి- యదేత్యాది| పరస్పరం నానుబధ్నంతి పరస్పరం ప్రతికూలా భవంతి, అనుబంధో హ్యనుకూలేఽభిప్రేతః| తత్ర తదేవ నిదానం దోషమనుబధ్నాతి, యద్భూయఃసామాన్యాదవిరోధేన దోషం దూషయతి| దోషస్య దూష్యానుబంధిత్వం యద్- దూష్యం వ్యాధికారణం సామాన్యగుణత్వాదిధర్మయోగాదవిరోధేన దూషయతి| తథా దూష్యస్య చ దోషానుబంధిత్వం యద్- దోషస్య దూషణం ప్రతి శిథిలత్వసమానగుణత్వాదినాఽఽనుకూల్యేనావస్థానం| తథా దోషస్య చేదమేవ నిదానానుబంధిత్వం యత్- నిదానం దోషజననం ప్రతి సమానగుణత్వం, సమానగుణతయా హి దోషో నిదానస్య వ్యాధిజననం ప్రత్యనుకూలో భవతి| ఏతదుదాహరణానాం చ విపర్యయేణాననుబంధో బోద్ధవ్యః| నిదానస్య చ దోషాననుబంధః సమానాసమానగుణయోగాత్ కించిద్దోషజననే బోద్ధవ్యః, సర్వథా దోషవైపరీత్యే తథా దోషజననం ప్రత్యుదాసీనత్వే చ నిదానస్య నిదానత్వమేవ న స్యాత్; జనకం హి నిదానముచ్యతే| అథవా కాలప్రకర్షాదితి అనుబధ్నంతీతి సంబంధః; కాలప్రకర్షాదనుబధ్నంతీతి కాలప్రకర్షాత్ పరస్పరం నిదానాదయోఽనుగుణా భవంతి యదా, తదా వికారా చిరాదభినిర్వర్తంత ఇతి జ్ఞేయం| యదా పరస్పరం నానుబధ్నంతి, న తదా వికారాభినిర్వృత్తిర్భవతీతి యోజనీయం| కాలప్రకర్షాచ్చానుబంధో నిదానస్య దోషేణ తదా భవతి, యదా హేతుర్విచ్ఛేదం కృత్వా పునః సేవ్యతే; కాల ఏవ వా చిరేణ సమానగుణతయా హేతురూపః ప్రాప్యత ఇత్యాది తర్క్యం| అబలీయాంసోఽథవాఽనుబధ్నంతీతి నిదానం యదాఽల్పం భవతి తదా స్తోకదోషం కరోతి, దోషశ్చ స్తోకః స్తోకం చ దూష్యం దూషయతీత్యాది జ్ఞేయం| యదా చా(వాఽ)బలీయాంసోఽనుబధ్నంతి, తదా తనవో వా వికారా భవంతి, అయథోక్తసర్వలింగా వా భవంతీతి యోజ్యం; తనవః అల్పమాత్రాః, అయథోక్తసర్వలింగా ఇతి యేన ప్రకారేణ లింగాన్యుక్తాని న తేన ప్రకారేణ సర్వాణి లింగాని భవంతీత్యర్థః| ఏవమేతే నిదానాదీనామననుబంధవిశేషకృతా వికారవిఘాతభావస్య ప్రతివిశేషా ఉక్తాః| సంప్రతి నిదానాదీనాం పరస్పరానుబంధవిశేషకృతాన్ వికారాణాం విఘాతాభావవిశేషానాహ- విపర్యయే విపరీతా ఇతి| విపర్యయ ఇతి నిదానాదీనామనుబంధే తథా శీఘ్రానుబంధే తథా బలవతాం చానుబంధే; విపరీతా ఇతి నిర్వర్తమానా వికారాః, తథా శీఘ్రం నిర్వర్తమానాః, తథా మహాంతో యథోక్తసర్వలింగాశ్చేతి యథాసంఖ్యం బోద్ధవ్యం| ఉపసంహరతి- ఇతీత్యాది| ఏతచ్చ ప్రకరణం సర్వవికారసాధారణమపి ప్రమేహస్య పరస్పరానుబంధిభిరేవ నిదానాదిభిర్జన్యత్వం భవతీతి ఖ్యాపయితుం ప్రమేహనిదానే కృతం||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తత్రేమే త్రయో నిదానాదివిశేషాః శ్లేష్మనిమిత్తానాం ప్రమేహాణామాశ్వభిర్నిర్వృత్తికరా భవంతి; తద్యథా- హాయనకయవకచీనకోద్దాలకనైషధేత్కటముకుందకమహావ్రీహిప్రమోదకసుగంధకానాం నవానామతివేలమతిప్రమాణేన చోపయోగః, తథా సర్పిష్మతాం నవహరేణుమాషసూప్యానాం, గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ మాంసానాం, శాకతిలపలలపిష్టాన్నపాయసకృశరావిలేపీక్షువికారాణాం, క్షీరనవమద్యమందకదధిద్రవమధురతరుణప్రాయాణాం చోపయోగః, మృజావ్యాయామవర్జనం, స్వప్నశయనాసనప్రసంగః, యశ్చ కశ్చిద్విధిరన్యోఽపి శ్లేష్మమేదోమూత్రసంజననః, స సర్వో నిదానవిశేషః||5||
View original
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
సంప్రతి ప్రకృతే కఫజాదిమేహే పరస్పరానుబంధినో నిదానాదివిశేషానాహ- తత్రేత్యాది| ఇహ కఫ ఏవాగ్రేఽభిధీయతే, భూరిప్రమేహకర్తృత్వాత్| హాయనకాదయో ధాన్యవిశేషాః| అతివేలమితి పునః పునః| హరేణుః వర్తులకలాయః| తిలతండులమాషకృతమన్నం కృశరా| మృజా ఉద్వర్తనం| సర్వః స నిదానవిశేష ఇతి ఏవంభూతమేవ నిదానం ప్రమేహకర్తుః శ్లేష్మణః కారణమిత్యర్థః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
బహుద్రవః శ్లేష్మా దోషవిశేషః||6||
View original
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
బహుద్రవః శ్లేష్మా దోషవిశేష ఇతి బహుద్రవ ఏవ కఫో మేహజనకో నాల్పద్రవ ఇతి||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
బహ్వబద్ధం మేదో మాంసం శరీరజక్లేదః శుక్రం శోణితం వసా మజ్జా లసీకా రసశ్చౌజఃసంఖ్యాత ఇతి దూష్యవిశేషాః||7||
View original
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
అబద్ధమితి అసంహతం| అత్ర తు బహుత్వమఘనత్వం చ యథాయోగ్యతయా బోద్ధవ్యం| తేన, మేదసి మాంసే వసామజ్జ్ఞోశ్చ ద్వయమపి, శేషేషు బహుత్వం| ఓజఃసంఖ్యాత ఇతి ఓజోరూప ఏవ| వక్ష్యతి హి ప్రమేహచికిత్సితే- “మజ్జా రసౌజః పిశితం చ దూష్యాః” (చి.అ.5) ఇతి| ఇతిశబ్దో బహ్వబద్ధమేదఆదీన్ ప్రత్యవమృశతి; కింవా ‘సంఖ్యాతాః’ ఇతి పాఠః సుగమః||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
త్రయాణామేషాం నిదానాదివిశేషాణాం సన్నిపాతే క్షిప్రం శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే, ప్రాగతిభూయస్త్వాత్; స ప్రకుపితః క్షిప్రమేవ శరీరే విసృప్తిం లభతే, శరీరశైథిల్యాత్; స విసర్పఞ్ శరీరే మేదసైవాదితో మిశ్రీభావం గచ్ఛతి, మేదసశ్చైవ బహ్వబద్ధత్వాన్మేదసశ్చ గుణైః సమానగుణభూయిష్ఠత్వాత్; స మేదసా మిశ్రీభవన్ దూషయత్యేనత్, వికృతత్వాత్; స వికృతో దుష్టేన మేదసోపహితః శరీరక్లేదమాంసాభ్యాం సంసర్గం గచ్ఛతి, క్లేదమాంసయోరతిప్రమాణాభివృద్ధత్వాత్; స మాంసే మాంసప్రదోషాత్ పూతిమాంసపిడకాః శరావికాకచ్ఛపికాద్యాః సంజనయతి, అప్రకృతిభూతత్వాత్; శరీరక్లేదం పునర్దూషయన్ మూత్రత్వేన పరిణమయతి, మూత్రవహానాం చ స్రోతసాం వంక్షణబస్తిప్రభవాణాం మేదఃక్లేదోపహితాని గురూణి ముఖాన్యాసాద్య ప్రతిరుధ్యతే; తతః ప్రమేహాంస్తేషాం స్థైర్యమసాధ్యతాం వా జనయతి, ప్రకృతివికృతిభూతత్వాత్||8||
View original
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
సన్నిపాతే మేలకే| ప్రకోపమాపద్యత ఇతి ప్రమేహకరణాయోద్యతో భవతి| కుతః ప్రమేహకరణాయోద్యతో భవతీత్యాహ- ప్రాగతిభూయస్త్వాత్| ప్రాగితి ఉత్పాదకాల ఏవ| యస్మాత్ ప్రమేహకరణం ప్రత్యభిముఖో భూయాంశ్చ కఫో భూతస్తత ఇత్యర్థః| ప్రమేహనిదానేన హి కఫోఽయం ప్రమేహకరణాభిముఖ ఏవ జనితో భూరిశ్చ; తతో భూరిత్వాత్ తథా ప్రమేహకరణశక్తియోగాచ్చ తథా ప్రకుప్యతీతి యుక్తం| విసృప్తిం విసరణం| మేదసశ్చ గుణానాం గుణైః సమానగుణభూయిష్ఠత్వాదిత్యాది|- మేదసో గుణానాం మధురస్నేహగౌరవాదీనాం శ్లేష్మణో గుణైర్గురుశీతాదిభిర్భూరిసామాన్యాదిత్యర్థః; సమానం హి సమానేన మిలతీతి భావః| వికృతత్వాదితివచనేన ప్రకృతేన శ్లేష్మణా సంబంధో మేదోదూషకో న భవతి, కింతర్హి వికృతేనైవేతి దర్శయతి| అతిప్రమాణవృద్ధత్వాదితి అతిశయితప్రమాణయోగేన వృద్ధత్వాత్; న గుణాతియోగమాత్రేణ వృద్ధత్వమిహ, కింతర్హ్యవయవోపచయేనేత్యర్థః| పూతిమాంసవత్యః పిడకాః పూతిమాంసపిడకాః| అప్రకృతిభూతత్వాదితి మాంసప్రదోషేణ నానావిధశరావికాదిజనకత్వశక్తిత్వాదితీహ బోద్ధవ్యం| తేన, అప్రకృతభూతత్వాదితివచనం హి విశేషార్థత్వాన్న పునరుక్తం| ఆసాద్య ప్రతిరుధ్యత ఇతి గత్వాఽవతిష్ఠతే| ప్రకృతివికృతిభూతత్వాదితి ప్రకృతిభూతైర్గుణైః సర్వైరేవ వికృతత్వాత్; సర్వ ఏవ యస్మాచ్ఛ్లేష్మణో గుణా వికృతాస్తస్మాత్ ప్రకోపప్రకర్షాత్ స్థిరో భవతి, అతిప్రకర్షాత్త్వసాధ్య ఇత్యర్థః| కింవా ప్రకృతిభూతః శ్లేష్మా సమానే దూష్యే మేదోవసాదౌ, వికృతిభూతశ్చాసమానే శోణితాదౌ; తేన సమానాసమానత్వాదిత్యర్థః| తథా చ సమానదూష్యప్రాప్త్యా బలిత్వం, అసమానదూష్యప్రాప్త్యా చ విరుద్ధోపక్రమత్వం కఫస్య భవతి; తతశ్చ స్థైర్యమసాధ్యతా వా యుక్తేతి మంతవ్యం||8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
శరీరక్లేదస్తు శ్లేష్మమేదోమిశ్రః ప్రవిశన్ మూత్రాశయం మూత్రత్వమాపద్యమానః శ్లైష్మికైరేభిర్దశభిర్గుణైరుపసృజ్యతే వైషమ్యయుక్తైః; తద్యథా- శ్వేతశీతమూర్తపిచ్ఛిలాచ్ఛస్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రప్రసాదమందైః, తత్ర యేన గుణేనైకేనానేకేన వా భూయస్తరముపసృజ్యతే తత్సమాఖ్యం గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి||9||
తే తు ఖల్విమే దశ ప్రమేహా నామవిశేషేణ భవంతి; తద్యథా- ఉదకమేహశ్చ, ఇక్షువాలికారసమేహశ్చ, సాంద్రమేహశ్చ, సాంద్రప్రసాదమేహశ్చ, శుక్లమేహశ్చ, శుక్రమేహశ్చ, శీతమేహశ్చ, సికతామేహశ్చ, శనైర్మేహశ్చ, ఆలాలమేహశ్చేతి||10||
తే దశ ప్రమేహాః సాధ్యాః; సమానగుణమేదఃస్థానకత్వాత్, కఫస్య ప్రాధాన్యాత్, సమక్రియత్వాచ్చ||11||
View original
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९||
ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०||
ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
సంప్రతి యథా కఫమేహాః కఫగుణయోగాద్దశ భవంతి తథా ప్రాహ- శరీరేత్యాది| వైషమ్యమిహ వృద్ధికృతమేవ బోద్ధవ్యం, క్షయరూపవైషమ్యస్యైవంరూపవ్యాధ్యజనకత్వాత్| వైషమ్య ఏవ వృద్ధవృద్ధతరత్వాదినా హానివృద్ధీ బోద్ధవ్యే; తేన శ్వేతాదిగుణవృద్ధ్యా యే శుక్రమేహాదయ ఉక్తాః, తేష్వపీతరే శ్లేష్మగుణా హానివృద్ధిరూపవైషమ్యయుక్తాః సంతీత్యర్థః| కింవా వైషమ్యే సతి క్వచిద్ద్వయోః క్వచిత్త్రయాణాం క్వచిచ్చతుర్ణాం గుణానాం వృద్ధిర్భవతీతి దర్శయతి| తేన గుణసంఖ్యోత్కర్షాపకర్షాద్ధానివృద్ధీ జ్ఞేయే| నచేహ శ్వేతాదిదశగుణయోగాద్యథాసంఖ్యం దశ ప్రమేహాః, కింతు వ్యస్తసమస్తగుణయోగాచ్చ; అత ఏవాహ- యేన గుణేనైకైకేనానేకేన వేత్యాది| సాంద్రప్రసాదశబ్దేనైక ఏవ గుణో గణనీయః; సాంద్రమేహవ్యపదేశస్తు సాంద్రప్రసాదగుణైకదేశేనోద్భూతేన జ్ఞేయః| తత్సమాఖ్యమిత్యాదౌ తత్సమాఖ్యం వా గౌణం వా నామవిశేషం ప్రాప్నోతీతి యోజనీయం| తద్గుణస్య సమా ఆఖ్యా యస్య తత్ తత్సమాఖ్యం నామ, యథా- శీతమేహ-శుక్లమేహ-సాంద్రమేహేషు; అత్ర హి శీతాదిగుణాఖ్యయైవ మేహా వ్యపదిశ్యంతే, ఇతరేషు తూదకమేహాదిషు న శ్వేతాదిగుణసంజ్ఞాతుల్యం నామ, కిం తర్హి శ్లేష్మణో నైకగుణయుక్తోదకాదితుల్యత్వేన గుణయోగప్రవృత్తత్వాద్గౌణముదకమేహ ఇతి; అచ్ఛసితశీతాదికఫగుణయోగాద్గౌణముదకమేహ ఇతి నామ భవతి| ఏవమన్యత్రాప్యనుసరణీయం| ఉదకాదయస్త్విహ కఫగుణమేలకలక్షణార్థాస్తత్తత్కఫగుణయుక్తా ఉపాత్తాః సంజ్ఞాకరణార్థం||9-11||
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
తత్ర శ్లోకాః శ్లేష్మప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||12||
అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం|
శ్లేష్మకోపాన్నరో మూత్రముదమేహీ ప్రమేహతి||13||
అత్యర్థమధురం శీతమీషత్పిచ్ఛిలమావిలం|
కాండేక్షురసమంకాశం శ్లేష్మకోపాత్ ప్రమేహతి||14||
యస్య పర్యుషితం మూత్రం సాంద్రీభవతి భాజనే|
పురుషం కఫకోపేన తమాహుః సాంద్రమేహినం||15||
యస్య సంహన్యతే మూత్రం కించిత్ కించిత్ ప్రసీదతి|
సాంద్రప్రసాదమేహీతి తమాహుః శ్లేష్మకోపతః||16||
శుక్లం పిష్టనిభం మూత్రమభీక్ష్ణం యః ప్రమేహతి|
పురుషం కఫకోపేన తమాహుః శుక్లమేహినం||17||
శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా ముహుర్మేహతి యో నరః|
శుక్రమేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||18||
అత్యర్థమధురం శీతం మూత్రం మేహతి యో భృశం|
శీతమేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||19||
మూర్తాన్మూత్రగతాన్ దోషానణూన్మేహతి యో నరః|
సికతామేహినం విద్యాత్తం నరం శ్లేష్మకోపతః||20||
మందం మందమవేగం తు కృచ్ఛ్రం యో మూత్రయేచ్ఛనైః|
శనైర్మేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||21||
తంతుబద్ధమివాలాలం పిచ్ఛిలం యః ప్రమేహతి|
ఆలాలమేహినం విద్యాత్తం నరం శ్లేష్మకోపతః||22||
ఇత్యేతే దశ ప్రమేహాః శ్లేష్మప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||23||
View original
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२||
अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्|
श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३||
अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्|
काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४||
यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५||
यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति|
सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६||
शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति|
पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७||
शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८||
अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्|
शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९||
मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः|
सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०||
मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः|
शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१||
तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति|
आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२||
इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
విశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతీతి పరస్పరభిన్నలక్షణప్రతిపాదకా ఇత్యర్థః| ఉదకోపమమితి ఉదకవర్ణాదితుల్యం| నను, ఇక్షువాలికామేహే కాండేక్షురససంకాశమితి కిమిత్యుచ్యతే, ఇక్షువాలికాకాండేక్ష్వోరర్థాంతరత్వాత్| నైవం, ఇక్షువాలికారసస్య తథా కాండేక్షురసస్య చైకరూపతాప్రతిపాదనార్థముభయోరుపాదానం; కింవా, కాండేక్షురసతుల్యోఽపి తథేక్షువాలికారసతుల్యశ్చేక్షువాలికామేహో భవతీత్యుభయోపాదానాద్దర్శయతి | సంహన్యతే స్త్యానీభవతి| మూర్తానితి కఠినాన్| దోషానితి జాతౌ బహువచనం, యేన దోషోఽత్రైక ఏవ ప్రభూతః కఫః| తంతుబద్ధం తంతువద్దీర్ఘమిత్యర్థః| లాలామివాలాలం, సమంతాల్లాలారూపమిత్యర్థః| ప్రతి ప్రతి మేహం చ శ్లేష్మకోపత ఇత్యాదివచనం సుఖగ్రహణార్థం | నచేహ వాచ్యం- యత్- యథా శ్లేష్మగుణా దశ ప్రమేహాంజనయంతి, తథా కిమిత్యపరానపి గుణసంసర్గాద్వికల్పాంతరేణ న కుర్వంతీతి; యతో భావస్వభావోఽయం- యథా దృష్ట ఏవ పరం కల్ప్యతే నాదృష్టః; నహి సత్యపి భూతసంసర్గభూయస్త్వే రసభూయస్త్వం భవతీతి వ్యవస్థితమేవ||12-23||
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ఉష్ణామ్లలవణక్షారకటుకాజీర్ణభోజనోపసేవినస్తథాఽతితీక్ష్ణాతపాగ్నిసంతాపశ్రమ క్రోధవిషమాహారోపసేవినశ్చ తథావిధశరీరస్యైవ క్షిప్రం పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే, తత్తు ప్రకుపితం తయైవానుపూర్వ్యా ప్రమేహానిమాన్ షట్ క్షిప్రతరమభినిర్వర్తయతి||24||
తేషామపి తు ఖలు పిత్తగుణవిశేషేణైవ నామవిశేషా భవంతి; తద్యథా- క్షారమేహశ్చ, కాలమేహశ్చ, నీలమేహశ్చ, లోహితమేహశ్చ, మాంజిష్ఠమేహశ్చ, హారిద్రమేహశ్చేతి||25||
తే షడ్భిరేవ క్షారామ్లలవణకటుకవిస్రోష్ణైః పిత్తగుణైః పూర్వవద్యుక్తా భవంతి||26||
View original
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४||
तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५||
ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
ఉష్ణేత్యాదినా పిత్తమేహనిదానం| షట్ క్షిప్రతరమితి శ్లేష్మప్రమేహాపేక్షయా; శ్లేష్మణో హి క్షిప్రకారి పిత్తం, తేన క్షిప్రతరోత్పాదో యుక్తః| పూర్వవద్యుక్తా భవంతీతి వైషమ్యహానివృద్ధియుక్తైరిత్యర్థః ||24-26||
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
సర్వ ఏవ తే యాప్యాః సంసృష్టదోషమేదఃస్థానత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చేతి||27||
తత్ర శ్లోకాః పిత్తప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||28||
గంధవర్ణరసస్పర్శైర్యథా క్షారస్తథావిధం|
పిత్తకోపాన్నరో మూత్రం క్షారమేహీ ప్రమేహతి||29||
మసీవర్ణమజస్రం యో మూత్రముష్ణం ప్రమేహతి|
పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాత్ కాలమేహినం||30||
చాషపక్షనిభం మూత్రమమ్లం మేహతి యో నరః|
పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాన్నీలమేహినం||31||
విస్రం లవణముష్ణం చ రక్తం మేహతి యో నరః|
పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాద్రక్తమేహినం||32||
మంజిష్ఠోదకసంకాశం భృశం విస్రం ప్రమేహతి|
పిత్తస్య పరికోపాత్తం విద్యాన్మాంజిష్ఠమేహినం||33||
హరిద్రోదకసంకాశం కటుకం యః ప్రమేహతి|
పిత్తస్య పరికోపాత్తం విద్యాద్ధారిద్రమేహినం||34||
ఇత్యేతే షట్ ప్రమేహాః పిత్తప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||35||
View original
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७||
तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८||
गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्|
पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९||
मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०||
चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१||
विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः|
पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२||
मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३||
हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति|
पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४||
इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
సంసృష్టదోషమేదఃస్థానత్వాదితి సంసృష్టం సన్నికృష్టం దోషస్య పిత్తస్య మేదసశ్చ స్థానం యస్మాత్; పిత్తస్య హ్యామాశయః స్థానం, తథా మేదసోఽపి యత్ స్థానం వపావహనం, తదప్యామాశయైకదేశ ఏవ; తేన దోషదూష్యయోః స్థానప్రత్యాసత్త్యా దూషణం నిత్యం ప్రత్యాసన్నత్వాద్దుర్జయమితి భావః| కింవా సంసృష్టదోషం మేదోరూపం స్థానం యస్య స తథా, ఏష విరుద్ధోపక్రమత్వే హేతుః| తేన, యస్మాత్ పిత్తరూపేణ దోషేణ సంబద్ధం మేదోరూపం స్థానం, తస్మాద్విరుద్ధోపక్రమతా| యద్ధి పిత్తస్య మధురశీతాది పథ్యం, తదపథ్యం మేదసః; యచ్చ మేదసః కటుకాది పథ్యం, తదపథ్యం పిత్తస్య| చకారాద్వ్యాధిప్రభావాచ్చ యాప్యత్వమితి దర్శయతి||27-35||
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
కషాయకటుతిక్తరూక్షలఘుశీతవ్యవాయవ్యాయామవమనవిరేచనాస్థాపన-శిరోవిరేచనాతియోగసంధారణానశనాభిఘాతాతపోద్వేగశోకశోణితాతిషేక- జాగరణవిషమశరీరన్యాసానుపసేవమానస్య తథావిధశరీరస్యైవ క్షిప్రం వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||36||
స ప్రకుపితస్తథావిధే శరీరే విసర్పన్ యదా వసామాదాయ మూత్రవహాని స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే తదా వసామేహమభినిర్వర్తయతి; యదా పునర్మజ్జానం మూత్రబస్తావాకర్షతి తదా మజ్జమేహమభినిర్వర్తయతి; యదా తు లసీకాం మూత్రాశయేఽభివహన్మూత్రమనుబంధం చ్యోతయతి లసీకాతిబహుత్వాద్విక్షేపణాచ్చ వాయోః ఖల్వస్యాతిమూత్రప్రవృత్తిసంగం కరోతి, తదా స మత్త ఇవ గజః క్షరత్యజస్రం మూత్రమవేగం, తం హస్తిమేహినమాచక్షతే; ఓజః పునర్మధురస్వభావం, తద్ యదా రౌక్ష్యాద్వాయుః కషాయత్వేనాభిసంసృజ్య మూత్రాశయేఽభివహతి తదా మధుమేహం కరోతి||37||
View original
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६||
स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
రూక్షేత్యాది వాతమేహస్య నిదానం| మూత్రబస్తావాకర్షతి మూత్రబస్తౌ స్థిత ఆకర్షతి, అర్థాన్మూత్రబస్తిమేవ నయతి| లసీకా మాంసత్వగంతరే ఉదకభాగః| వక్ష్యతి హి శారీరే- “యన్మాంసత్వగంతరే ఉదకం, తల్లసీకాశబ్దం లభతే” (శా.అ.7) ఇత్యాది| అనుబంధమితి అవిచ్ఛేదేన| చ్యోతయతీతి పాతయతి| రౌక్ష్యాద్వాయుః కషాయత్వేనాభిసంసృజ్యేతి మధురమప్యోజో వాయుః ప్రభావాత్ కషాయరసయుక్తం కృత్వా రౌక్ష్యాన్మూత్రాశయేఽభివహతి, మూత్రాశయం రౌక్ష్యాచ్ఛేదయిత్వా రూక్షం చ కృత్వా నయత్యోజః; స్వమహిమ్నా చ వాయురోజః కషాయం కరోతి, యతో వాతో హి వృద్ధః ప్రభావాత్ కషాయరసం కరోతి||36-37||
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ఇమాంశ్చతురః ప్రమేహాన్ వాతజానసాధ్యానాచక్షతే భిషజః, మహాత్యయికత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చేతి||38||
తేషామపి పూర్వవద్గుణవిశేషేణ నామవిశేషా భవంతి; తద్యథా- వసామేహశ్చ, మజ్జమేహశ్చ, హస్తిమేహశ్చ, మధుమేహశ్చేతి||39||
తత్ర శ్లోకా వాతప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||40||
వసామిశ్రం వసాభం వా ముహుర్మేహతి యో నరః|
వసామేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||41||
మజ్జానం సహ మూత్రేణ ముహుర్మేహతి యో నరః|
మజ్జమేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||42||
హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం క్షరతి యో భృశం|
హస్తిమేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||43||
కషాయమధురం పాండు రూక్షం మేహతి యో నరః|
వాతకోపాదసాధ్యం తం ప్రతీయాన్మధుమేహినం||44||
ఇత్యేతే చత్వారః ప్రమేహా వాతప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||45||
ఏవం త్రిదోషప్రకోపనిమిత్తా వింశతిః ప్రమేహా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||46||
View original
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८||
तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९||
तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०||
वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः|
वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१||
मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः|
मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२||
हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्|
हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३||
कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः|
वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४||
इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५||
एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
మహాత్యయికత్వాదితి మజ్జప్రభృతిసారభూతధాతుక్షయకరత్వాత్| విరుద్ధోపక్రమత్వం తు యద్వాయోః స్నిగ్ధాది పథ్యం, తన్మేదసోఽపథ్యమిత్యాది జ్ఞేయం||38-46||
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
త్రయస్తు ఖలు దోషాః ప్రకుపితాః ప్రమేహానభినిర్వర్తయిష్యంత ఇమాని పూర్వరూపాణి దర్శయంతి; తద్యథా- జటిలీభావం కేశేషు, మాధుర్యమాస్యస్య, కరపాదయోః సుప్తతాదాహౌ, ముఖతాలుకంఠశోషం, పిపాసాం, ఆలస్యం, మలం కాయే, కాయచ్ఛిద్రేషూపదేహం, పరిదాహం సుప్తతాం చాంగేషు, షట్పదపిపీలికాభిశ్చ శరీరమూత్రాభిసరణం, మూత్రే చ మూత్రదోషాన్, విస్రం శరీరగంధం, నిద్రాం, తంద్రాం చ సర్వకాలమితి||47||
View original
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
త్రయస్త్వితి త్రయోఽపీత్యర్థః| తేన, సర్వప్రమేహాణామప్యేతదేవ సమానం పూర్వరూపమితి దర్శయతి||47||
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ఉపద్రవాస్తు ఖలు ప్రమేహిణాం తృష్ణాతీసారజ్వరదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాః పూతిమాంసపిడకాలజీవిద్రధ్యాదయశ్చ తత్ప్రసంగాద్భవంతి||48||
తత్ర సాధ్యాన్ ప్రమేహాన్ సంశోధనోపశమనైర్యథార్హముపపాదయంశ్చికిత్సేదితి||49||
View original
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८||
तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
తత్ప్రసంగాద్భవంతీతి ప్రమేహాత్యనుబంధాద్భవంతీత్యర్థః||48-49||
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
భవంతి చాత్ర- గృధ్నుమభ్యవహార్యేషు స్నానచంక్రమణద్విషం|
ప్రమేహః క్షిప్రమభ్యేతి నీడద్రుమమివాండజః||50||
మందోత్సాహమతిస్థూలమతిస్నిగ్ధం మహాశనం|
మృత్యుః ప్రమేహరూపేణ క్షిప్రమాదాయ గచ్ఛతి||51||
యస్త్వాహారం శరీరస్య ధాతుసామ్యకరం నరః|
సేవతే వివిధాశ్చాన్యాశ్చేష్టాః స సుఖమశ్నుతే||52||
View original
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्|
प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०||
मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्|
मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१||
यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः|
सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
యాదృశే పురుషే ప్రమేహో భవతి ప్రాయస్తమాహ- గృధ్నుమిత్యాది|- గృధ్నుం లుబ్ధం| నీడద్రుమః పక్షిణాం వాసవృక్షః| మృత్యుః ప్రమేహరూపేణేత్యాదివచనాన్మందోత్సాహాదియుక్తే ప్రమేహో జాతోఽసాధ్య ఏవ భవతీతి దర్శయతి| వివిధాశ్చాన్యాశ్చేష్టా ఇతి ధాతుసామ్యకరా ఇత్యర్థః||50-52||
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
తత్ర శ్లోకాః- హేతుర్వ్యాధివిశేషాణాం ప్రమేహాణాం చ కారణం|
దోషధాతుసమాయోగో రూపం వివిధమేవ చ||53||
దశ శ్లేష్మకృతా యస్మాత్ ప్రమేహాః షట్ చ పిత్తజాః|
యథా చ వాయుశ్చతురః ప్రమేహాన్ కురుతే బలీ||54||
సాధ్యాసాధ్యవిశేషాశ్చ పూర్వరూపాణ్యుపద్రవాః|
ప్రమేహాణాం నిదానేఽస్మిన్ క్రియాసూత్రం చ భాషితం||55||
View original
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्|
दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३||
दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः|
यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४||
साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः|
प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
సంగ్రహే వ్యాధివిశేషాణామిత్యనేన ‘ఇహ ఖలు’ ఇత్యాదిగ్రంథం సంగృహ్ణాతి| సాధ్యాసాధ్యవిశేషా ఇత్యత్రాసాధ్యవిశేషత్వేన పిత్తజానాం యాప్యానాం గ్రహణం||53-55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||