Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతః ప్రమేహనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2|| త్రిదోషకోపనిమిత్తా వింశతిః ప్రమేహా భవంతి వికారాశ్చాపరేఽపరిసంఖ్యేయాః| తత్ర యథా త్రిదోషప్రకోపః ప్రమేహానభినిర్వర్తయతి తథాఽనువ్యాఖ్యాస్యామః||3||
अथातः प्रमेहनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| त्रिदोषकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा भवन्ति विकाराश्चापरेऽपरिसङ्ख्येयाः| तत्र यथा त्रिदोषप्रकोपः प्रमेहानभिनिर्वर्तयति तथाऽनुव्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ఇహ ఖలు నిదానదోషదూష్యవిశేషేభ్యో వికారవిఘాతభావాభావప్రతివిశేషా భవంతి| యదా హ్యేతే త్రయో నిదానాదివిశేషాః పరస్పరం నానుబధ్నంత్యథవా కాలప్రకర్షాదబలీయాంసోఽథవాఽనుబధ్నంతి న తదా వికారాభినిర్వృత్తిః, చిరాద్వాఽప్యభినిర్వర్తంతే, తనవో వా భవంత్యయథోక్తసర్వలింగా వా; విపర్యయే విపరీతాః; ఇతి సర్వవికారవిఘాతభావాభావప్రతివిశేషాభినిర్వృత్తిహేతుర్భవత్యుక్తః||4||
इह खलु निदानदोषदूष्यविशेषेभ्यो विकारविघातभावाभावप्रतिविशेषा भवन्ति| यदा ह्येते त्रयो निदानादिविशेषाः परस्परं नानुबध्नन्त्यथवा कालप्रकर्षादबलीयांसोऽथवाऽनुबध्नन्ति न तदा विकाराभिनिर्वृत्तिः, चिराद्वाऽप्यभिनिर्वर्तन्ते, तनवो वा भवन्त्ययथोक्तसर्वलिङ्गा वा; विपर्यये विपरीताः; इति सर्वविकारविघातभावाभावप्रतिविशेषाभिनिर्वृत्तिहेतुर्भवत्युक्तः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తత్రేమే త్రయో నిదానాదివిశేషాః శ్లేష్మనిమిత్తానాం ప్రమేహాణామాశ్వభిర్నిర్వృత్తికరా భవంతి; తద్యథా- హాయనకయవకచీనకోద్దాలకనైషధేత్కటముకుందకమహావ్రీహిప్రమోదకసుగంధకానాం నవానామతివేలమతిప్రమాణేన చోపయోగః, తథా సర్పిష్మతాం నవహరేణుమాషసూప్యానాం, గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ మాంసానాం, శాకతిలపలలపిష్టాన్నపాయసకృశరావిలేపీక్షువికారాణాం, క్షీరనవమద్యమందకదధిద్రవమధురతరుణప్రాయాణాం చోపయోగః, మృజావ్యాయామవర్జనం, స్వప్నశయనాసనప్రసంగః, యశ్చ కశ్చిద్విధిరన్యోఽపి శ్లేష్మమేదోమూత్రసంజననః, స సర్వో నిదానవిశేషః||5||
तत्रेमे त्रयो निदानादिविशेषाः श्लेष्मनिमित्तानां प्रमेहाणामाश्वभिर्निर्वृत्तिकरा भवन्ति; तद्यथा- हायनकयवकचीनकोद्दालकनैषधेत्कटमुकुन्दकमहाव्रीहिप्रमोदकसुगन्धकानां नवानामतिवेलमतिप्रमाणेन चोपयोगः, तथा सर्पिष्मतां नवहरेणुमाषसूप्यानां, ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां, शाकतिलपललपिष्टान्नपायसकृशराविलेपीक्षुविकाराणां, क्षीरनवमद्यमन्दकदधिद्रवमधुरतरुणप्रायाणां चोपयोगः, मृजाव्यायामवर्जनं, स्वप्नशयनासनप्रसङ्गः, यश्च कश्चिद्विधिरन्योऽपि श्लेष्ममेदोमूत्रसञ्जननः, स सर्वो निदानविशेषः||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
బహుద్రవః శ్లేష్మా దోషవిశేషః||6||
बहुद्रवः श्लेष्मा दोषविशेषः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
బహ్వబద్ధం మేదో మాంసం శరీరజక్లేదః శుక్రం శోణితం వసా మజ్జా లసీకా రసశ్చౌజఃసంఖ్యాత ఇతి దూష్యవిశేషాః||7||
बह्वबद्धं मेदो मांसं शरीरजक्लेदः शुक्रं शोणितं वसा मज्जा लसीका रसश्चौजःसङ्ख्यात इति दूष्यविशेषाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
త్రయాణామేషాం నిదానాదివిశేషాణాం సన్నిపాతే క్షిప్రం శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే, ప్రాగతిభూయస్త్వాత్; స ప్రకుపితః క్షిప్రమేవ శరీరే విసృప్తిం లభతే, శరీరశైథిల్యాత్; స విసర్పఞ్ శరీరే మేదసైవాదితో మిశ్రీభావం గచ్ఛతి, మేదసశ్చైవ బహ్వబద్ధత్వాన్మేదసశ్చ గుణైః సమానగుణభూయిష్ఠత్వాత్; స మేదసా మిశ్రీభవన్ దూషయత్యేనత్, వికృతత్వాత్; స వికృతో దుష్టేన మేదసోపహితః శరీరక్లేదమాంసాభ్యాం సంసర్గం గచ్ఛతి, క్లేదమాంసయోరతిప్రమాణాభివృద్ధత్వాత్; స మాంసే మాంసప్రదోషాత్ పూతిమాంసపిడకాః శరావికాకచ్ఛపికాద్యాః సంజనయతి, అప్రకృతిభూతత్వాత్; శరీరక్లేదం పునర్దూషయన్ మూత్రత్వేన పరిణమయతి, మూత్రవహానాం చ స్రోతసాం వంక్షణబస్తిప్రభవాణాం మేదఃక్లేదోపహితాని గురూణి ముఖాన్యాసాద్య ప్రతిరుధ్యతే; తతః ప్రమేహాంస్తేషాం స్థైర్యమసాధ్యతాం వా జనయతి, ప్రకృతివికృతిభూతత్వాత్||8||
त्रयाणामेषां निदानादिविशेषाणां सन्निपाते क्षिप्रं श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते, प्रागतिभूयस्त्वात्; स प्रकुपितः क्षिप्रमेव शरीरे विसृप्तिं लभते, शरीरशैथिल्यात्; स विसर्पञ् शरीरे मेदसैवादितो मिश्रीभावं गच्छति, मेदसश्चैव बह्वबद्धत्वान्मेदसश्च गुणैः समानगुणभूयिष्ठत्वात्; स मेदसा मिश्रीभवन् दूषयत्येनत्, विकृतत्वात्; स विकृतो दुष्टेन मेदसोपहितः शरीरक्लेदमांसाभ्यां संसर्गं गच्छति, क्लेदमांसयोरतिप्रमाणाभिवृद्धत्वात्; स मांसे मांसप्रदोषात् पूतिमांसपिडकाः शराविकाकच्छपिकाद्याः सञ्जनयति, अप्रकृतिभूतत्वात्; शरीरक्लेदं पुनर्दूषयन् मूत्रत्वेन परिणमयति, मूत्रवहानां च स्रोतसां वङ्क्षणबस्तिप्रभवाणां मेदःक्लेदोपहितानि गुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुध्यते; ततः प्रमेहांस्तेषां स्थैर्यमसाध्यतां वा जनयति, प्रकृतिविकृतिभूतत्वात्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
శరీరక్లేదస్తు శ్లేష్మమేదోమిశ్రః ప్రవిశన్ మూత్రాశయం మూత్రత్వమాపద్యమానః శ్లైష్మికైరేభిర్దశభిర్గుణైరుపసృజ్యతే వైషమ్యయుక్తైః; తద్యథా- శ్వేతశీతమూర్తపిచ్ఛిలాచ్ఛస్నిగ్ధగురుమధురసాంద్రప్రసాదమందైః, తత్ర యేన గుణేనైకేనానేకేన వా భూయస్తరముపసృజ్యతే తత్సమాఖ్యం గౌణం నామవిశేషం ప్రాప్నోతి||9|| తే తు ఖల్విమే దశ ప్రమేహా నామవిశేషేణ భవంతి; తద్యథా- ఉదకమేహశ్చ, ఇక్షువాలికారసమేహశ్చ, సాంద్రమేహశ్చ, సాంద్రప్రసాదమేహశ్చ, శుక్లమేహశ్చ, శుక్రమేహశ్చ, శీతమేహశ్చ, సికతామేహశ్చ, శనైర్మేహశ్చ, ఆలాలమేహశ్చేతి||10|| తే దశ ప్రమేహాః సాధ్యాః; సమానగుణమేదఃస్థానకత్వాత్, కఫస్య ప్రాధాన్యాత్, సమక్రియత్వాచ్చ||11||
शरीरक्लेदस्तु श्लेष्ममेदोमिश्रः प्रविशन् मूत्राशयं मूत्रत्वमापद्यमानः श्लैष्मिकैरेभिर्दशभिर्गुणैरुपसृज्यते वैषम्ययुक्तैः; तद्यथा- श्वेतशीतमूर्तपिच्छिलाच्छस्निग्धगुरुमधुरसान्द्रप्रसादमन्दैः, तत्र येन गुणेनैकेनानेकेन वा भूयस्तरमुपसृज्यते तत्समाख्यं गौणं नामविशेषं प्राप्नोति||९|| ते तु खल्विमे दश प्रमेहा नामविशेषेण भवन्ति; तद्यथा- उदकमेहश्च, इक्षुवालिकारसमेहश्च, सान्द्रमेहश्च, सान्द्रप्रसादमेहश्च, शुक्लमेहश्च, शुक्रमेहश्च, शीतमेहश्च, सिकतामेहश्च, शनैर्मेहश्च, आलालमेहश्चेति||१०|| ते दश प्रमेहाः साध्याः; समानगुणमेदःस्थानकत्वात्, कफस्य प्राधान्यात्, समक्रियत्वाच्च||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12-23) · Śloka 23
తత్ర శ్లోకాః శ్లేష్మప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||12|| అచ్ఛం బహు సితం శీతం నిర్గంధముదకోపమం| శ్లేష్మకోపాన్నరో మూత్రముదమేహీ ప్రమేహతి||13|| అత్యర్థమధురం శీతమీషత్పిచ్ఛిలమావిలం| కాండేక్షురసమంకాశం శ్లేష్మకోపాత్ ప్రమేహతి||14|| యస్య పర్యుషితం మూత్రం సాంద్రీభవతి భాజనే| పురుషం కఫకోపేన తమాహుః సాంద్రమేహినం||15|| యస్య సంహన్యతే మూత్రం కించిత్ కించిత్ ప్రసీదతి| సాంద్రప్రసాదమేహీతి తమాహుః శ్లేష్మకోపతః||16|| శుక్లం పిష్టనిభం మూత్రమభీక్ష్ణం యః ప్రమేహతి| పురుషం కఫకోపేన తమాహుః శుక్లమేహినం||17|| శుక్రాభం శుక్రమిశ్రం వా ముహుర్మేహతి యో నరః| శుక్రమేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||18|| అత్యర్థమధురం శీతం మూత్రం మేహతి యో భృశం| శీతమేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||19|| మూర్తాన్మూత్రగతాన్ దోషానణూన్మేహతి యో నరః| సికతామేహినం విద్యాత్తం నరం శ్లేష్మకోపతః||20|| మందం మందమవేగం తు కృచ్ఛ్రం యో మూత్రయేచ్ఛనైః| శనైర్మేహినమాహుస్తం పురుషం శ్లేష్మకోపతః||21|| తంతుబద్ధమివాలాలం పిచ్ఛిలం యః ప్రమేహతి| ఆలాలమేహినం విద్యాత్తం నరం శ్లేష్మకోపతః||22|| ఇత్యేతే దశ ప్రమేహాః శ్లేష్మప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||23||
तत्र श्लोकाः श्लेष्मप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||१२|| अच्छं बहु सितं शीतं निर्गन्धमुदकोपमम्| श्लेष्मकोपान्नरो मूत्रमुदमेही प्रमेहति||१३|| अत्यर्थमधुरं शीतमीषत्पिच्छिलमाविलम्| काण्डेक्षुरसमङ्काशं श्लेष्मकोपात् प्रमेहति||१४|| यस्य पर्युषितं मूत्रं सान्द्रीभवति भाजने| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः सान्द्रमेहिनम्||१५|| यस्य संहन्यते मूत्रं किञ्चित् किञ्चित् प्रसीदति| सान्द्रप्रसादमेहीति तमाहुः श्लेष्मकोपतः||१६|| शुक्लं पिष्टनिभं मूत्रमभीक्ष्णं यः प्रमेहति| पुरुषं कफकोपेन तमाहुः शुक्लमेहिनम्||१७|| शुक्राभं शुक्रमिश्रं वा मुहुर्मेहति यो नरः| शुक्रमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१८|| अत्यर्थमधुरं शीतं मूत्रं मेहति यो भृशम्| शीतमेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||१९|| मूर्तान्मूत्रगतान् दोषानणून्मेहति यो नरः| सिकतामेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२०|| मन्दं मन्दमवेगं तु कृच्छ्रं यो मूत्रयेच्छनैः| शनैर्मेहिनमाहुस्तं पुरुषं श्लेष्मकोपतः||२१|| तन्तुबद्धमिवालालं पिच्छिलं यः प्रमेहति| आलालमेहिनं विद्यात्तं नरं श्लेष्मकोपतः||२२|| इत्येते दश प्रमेहाः श्लेष्मप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (24-26) · Śloka 26
ఉష్ణామ్లలవణక్షారకటుకాజీర్ణభోజనోపసేవినస్తథాఽతితీక్ష్ణాతపాగ్నిసంతాపశ్రమ క్రోధవిషమాహారోపసేవినశ్చ తథావిధశరీరస్యైవ క్షిప్రం పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే, తత్తు ప్రకుపితం తయైవానుపూర్వ్యా ప్రమేహానిమాన్ షట్ క్షిప్రతరమభినిర్వర్తయతి||24|| తేషామపి తు ఖలు పిత్తగుణవిశేషేణైవ నామవిశేషా భవంతి; తద్యథా- క్షారమేహశ్చ, కాలమేహశ్చ, నీలమేహశ్చ, లోహితమేహశ్చ, మాంజిష్ఠమేహశ్చ, హారిద్రమేహశ్చేతి||25|| తే షడ్భిరేవ క్షారామ్లలవణకటుకవిస్రోష్ణైః పిత్తగుణైః పూర్వవద్యుక్తా భవంతి||26||
उष्णाम्ललवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनोपसेविनस्तथाऽतितीक्ष्णातपाग्निसन्तापश्रम क्रोधविषमाहारोपसेविनश्च तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं पित्तं प्रकोपमापद्यते, तत्तु प्रकुपितं तयैवानुपूर्व्या प्रमेहानिमान् षट् क्षिप्रतरमभिनिर्वर्तयति||२४|| तेषामपि तु खलु पित्तगुणविशेषेणैव नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- क्षारमेहश्च, कालमेहश्च, नीलमेहश्च, लोहितमेहश्च, माञ्जिष्ठमेहश्च, हारिद्रमेहश्चेति||२५|| ते षड्भिरेव क्षाराम्ललवणकटुकविस्रोष्णैः पित्तगुणैः पूर्ववद्युक्ता भवन्ति||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (27-35) · Śloka 35
సర్వ ఏవ తే యాప్యాః సంసృష్టదోషమేదఃస్థానత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చేతి||27|| తత్ర శ్లోకాః పిత్తప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||28|| గంధవర్ణరసస్పర్శైర్యథా క్షారస్తథావిధం| పిత్తకోపాన్నరో మూత్రం క్షారమేహీ ప్రమేహతి||29|| మసీవర్ణమజస్రం యో మూత్రముష్ణం ప్రమేహతి| పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాత్ కాలమేహినం||30|| చాషపక్షనిభం మూత్రమమ్లం మేహతి యో నరః| పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాన్నీలమేహినం||31|| విస్రం లవణముష్ణం చ రక్తం మేహతి యో నరః| పిత్తస్య పరికోపేణ తం విద్యాద్రక్తమేహినం||32|| మంజిష్ఠోదకసంకాశం భృశం విస్రం ప్రమేహతి| పిత్తస్య పరికోపాత్తం విద్యాన్మాంజిష్ఠమేహినం||33|| హరిద్రోదకసంకాశం కటుకం యః ప్రమేహతి| పిత్తస్య పరికోపాత్తం విద్యాద్ధారిద్రమేహినం||34|| ఇత్యేతే షట్ ప్రమేహాః పిత్తప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||35||
सर्व एव ते याप्याः संसृष्टदोषमेदःस्थानत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||२७|| तत्र श्लोकाः पित्तप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||२८|| गन्धवर्णरसस्पर्शैर्यथा क्षारस्तथाविधम्| पित्तकोपान्नरो मूत्रं क्षारमेही प्रमेहति||२९|| मसीवर्णमजस्रं यो मूत्रमुष्णं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यात् कालमेहिनम्||३०|| चाषपक्षनिभं मूत्रमम्लं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्यान्नीलमेहिनम्||३१|| विस्रं लवणमुष्णं च रक्तं मेहति यो नरः| पित्तस्य परिकोपेण तं विद्याद्रक्तमेहिनम्||३२|| मञ्जिष्ठोदकसङ्काशं भृशं विस्रं प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्यान्माञ्जिष्ठमेहिनम्||३३|| हरिद्रोदकसङ्काशं कटुकं यः प्रमेहति| पित्तस्य परिकोपात्तं विद्याद्धारिद्रमेहिनम्||३४|| इत्येते षट् प्रमेहाः पित्तप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (36-37) · Śloka 37
కషాయకటుతిక్తరూక్షలఘుశీతవ్యవాయవ్యాయామవమనవిరేచనాస్థాపన-శిరోవిరేచనాతియోగసంధారణానశనాభిఘాతాతపోద్వేగశోకశోణితాతిషేక- జాగరణవిషమశరీరన్యాసానుపసేవమానస్య తథావిధశరీరస్యైవ క్షిప్రం వాతః ప్రకోపమాపద్యతే||36|| స ప్రకుపితస్తథావిధే శరీరే విసర్పన్ యదా వసామాదాయ మూత్రవహాని స్రోతాంసి ప్రతిపద్యతే తదా వసామేహమభినిర్వర్తయతి; యదా పునర్మజ్జానం మూత్రబస్తావాకర్షతి తదా మజ్జమేహమభినిర్వర్తయతి; యదా తు లసీకాం మూత్రాశయేఽభివహన్మూత్రమనుబంధం చ్యోతయతి లసీకాతిబహుత్వాద్విక్షేపణాచ్చ వాయోః ఖల్వస్యాతిమూత్రప్రవృత్తిసంగం కరోతి, తదా స మత్త ఇవ గజః క్షరత్యజస్రం మూత్రమవేగం, తం హస్తిమేహినమాచక్షతే; ఓజః పునర్మధురస్వభావం, తద్ యదా రౌక్ష్యాద్వాయుః కషాయత్వేనాభిసంసృజ్య మూత్రాశయేఽభివహతి తదా మధుమేహం కరోతి||37||
कषायकटुतिक्तरूक्षलघुशीतव्यवायव्यायामवमनविरेचनास्थापन-शिरोविरेचनातियोगसन्धारणानशनाभिघातातपोद्वेगशोकशोणितातिषेक- जागरणविषमशरीरन्यासानुपसेवमानस्य तथाविधशरीरस्यैव क्षिप्रं वातः प्रकोपमापद्यते||३६|| स प्रकुपितस्तथाविधे शरीरे विसर्पन् यदा वसामादाय मूत्रवहानि स्रोतांसि प्रतिपद्यते तदा वसामेहमभिनिर्वर्तयति; यदा पुनर्मज्जानं मूत्रबस्तावाकर्षति तदा मज्जमेहमभिनिर्वर्तयति; यदा तु लसीकां मूत्राशयेऽभिवहन्मूत्रमनुबन्धं च्योतयति लसीकातिबहुत्वाद्विक्षेपणाच्च वायोः खल्वस्यातिमूत्रप्रवृत्तिसङ्गं करोति, तदा स मत्त इव गजः क्षरत्यजस्रं मूत्रमवेगं, तं हस्तिमेहिनमाचक्षते; ओजः पुनर्मधुरस्वभावं, तद् यदा रौक्ष्याद्वायुः कषायत्वेनाभिसंसृज्य मूत्राशयेऽभिवहति तदा मधुमेहं करोति||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (38-46) · Śloka 46
ఇమాంశ్చతురః ప్రమేహాన్ వాతజానసాధ్యానాచక్షతే భిషజః, మహాత్యయికత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చేతి||38|| తేషామపి పూర్వవద్గుణవిశేషేణ నామవిశేషా భవంతి; తద్యథా- వసామేహశ్చ, మజ్జమేహశ్చ, హస్తిమేహశ్చ, మధుమేహశ్చేతి||39|| తత్ర శ్లోకా వాతప్రమేహవిశేషవిజ్ఞానార్థా భవంతి-||40|| వసామిశ్రం వసాభం వా ముహుర్మేహతి యో నరః| వసామేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||41|| మజ్జానం సహ మూత్రేణ ముహుర్మేహతి యో నరః| మజ్జమేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||42|| హస్తీ మత్త ఇవాజస్రం మూత్రం క్షరతి యో భృశం| హస్తిమేహినమాహుస్తమసాధ్యం వాతకోపతః||43|| కషాయమధురం పాండు రూక్షం మేహతి యో నరః| వాతకోపాదసాధ్యం తం ప్రతీయాన్మధుమేహినం||44|| ఇత్యేతే చత్వారః ప్రమేహా వాతప్రకోపనిమిత్తా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||45|| ఏవం త్రిదోషప్రకోపనిమిత్తా వింశతిః ప్రమేహా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||46||
इमांश्चतुरः प्रमेहान् वातजानसाध्यानाचक्षते भिषजः, महात्ययिकत्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चेति||३८|| तेषामपि पूर्ववद्गुणविशेषेण नामविशेषा भवन्ति; तद्यथा- वसामेहश्च, मज्जमेहश्च, हस्तिमेहश्च, मधुमेहश्चेति||३९|| तत्र श्लोका वातप्रमेहविशेषविज्ञानार्था भवन्ति-||४०|| वसामिश्रं वसाभं वा मुहुर्मेहति यो नरः| वसामेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४१|| मज्जानं सह मूत्रेण मुहुर्मेहति यो नरः| मज्जमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४२|| हस्ती मत्त इवाजस्रं मूत्रं क्षरति यो भृशम्| हस्तिमेहिनमाहुस्तमसाध्यं वातकोपतः||४३|| कषायमधुरं पाण्डु रूक्षं मेहति यो नरः| वातकोपादसाध्यं तं प्रतीयान्मधुमेहिनम्||४४|| इत्येते चत्वारः प्रमेहा वातप्रकोपनिमित्ता व्याख्याता भवन्ति||४५|| एवं त्रिदोषप्रकोपनिमित्ता विंशतिः प्रमेहा व्याख्याता भवन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (47) · Śloka 47
త్రయస్తు ఖలు దోషాః ప్రకుపితాః ప్రమేహానభినిర్వర్తయిష్యంత ఇమాని పూర్వరూపాణి దర్శయంతి; తద్యథా- జటిలీభావం కేశేషు, మాధుర్యమాస్యస్య, కరపాదయోః సుప్తతాదాహౌ, ముఖతాలుకంఠశోషం, పిపాసాం, ఆలస్యం, మలం కాయే, కాయచ్ఛిద్రేషూపదేహం, పరిదాహం సుప్తతాం చాంగేషు, షట్పదపిపీలికాభిశ్చ శరీరమూత్రాభిసరణం, మూత్రే చ మూత్రదోషాన్, విస్రం శరీరగంధం, నిద్రాం, తంద్రాం చ సర్వకాలమితి||47||
त्रयस्तु खलु दोषाः प्रकुपिताः प्रमेहानभिनिर्वर्तयिष्यन्त इमानि पूर्वरूपाणि दर्शयन्ति; तद्यथा- जटिलीभावं केशेषु, माधुर्यमास्यस्य, करपादयोः सुप्ततादाहौ, मुखतालुकण्ठशोषं, पिपासाम्, आलस्यं, मलं काये, कायच्छिद्रेषूपदेहं, परिदाहं सुप्ततां चाङ्गेषु, षट्पदपिपीलिकाभिश्च शरीरमूत्राभिसरणं, मूत्रे च मूत्रदोषान्, विस्रं शरीरगन्धं, निद्रां, तन्द्रां च सर्वकालमिति||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (48-49) · Śloka 49
ఉపద్రవాస్తు ఖలు ప్రమేహిణాం తృష్ణాతీసారజ్వరదాహదౌర్బల్యారోచకావిపాకాః పూతిమాంసపిడకాలజీవిద్రధ్యాదయశ్చ తత్ప్రసంగాద్భవంతి||48|| తత్ర సాధ్యాన్ ప్రమేహాన్ సంశోధనోపశమనైర్యథార్హముపపాదయంశ్చికిత్సేదితి||49||
उपद्रवास्तु खलु प्रमेहिणां तृष्णातीसारज्वरदाहदौर्बल्यारोचकाविपाकाः पूतिमांसपिडकालजीविद्रध्यादयश्च तत्प्रसङ्गाद्भवन्ति||४८|| तत्र साध्यान् प्रमेहान् संशोधनोपशमनैर्यथार्हमुपपादयंश्चिकित्सेदिति||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (50-52) · Śloka 52
భవంతి చాత్ర- గృధ్నుమభ్యవహార్యేషు స్నానచంక్రమణద్విషం| ప్రమేహః క్షిప్రమభ్యేతి నీడద్రుమమివాండజః||50|| మందోత్సాహమతిస్థూలమతిస్నిగ్ధం మహాశనం| మృత్యుః ప్రమేహరూపేణ క్షిప్రమాదాయ గచ్ఛతి||51|| యస్త్వాహారం శరీరస్య ధాతుసామ్యకరం నరః| సేవతే వివిధాశ్చాన్యాశ్చేష్టాః స సుఖమశ్నుతే||52||
भवन्ति चात्र- गृध्नुमभ्यवहार्येषु स्नानचङ्क्रमणद्विषम्| प्रमेहः क्षिप्रमभ्येति नीडद्रुममिवाण्डजः||५०|| मन्दोत्साहमतिस्थूलमतिस्निग्धं महाशनम्| मृत्युः प्रमेहरूपेण क्षिप्रमादाय गच्छति||५१|| यस्त्वाहारं शरीरस्य धातुसाम्यकरं नरः| सेवते विविधाश्चान्याश्चेष्टाः स सुखमश्नुते||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (53-55) · Śloka 55
తత్ర శ్లోకాః- హేతుర్వ్యాధివిశేషాణాం ప్రమేహాణాం చ కారణం| దోషధాతుసమాయోగో రూపం వివిధమేవ చ||53|| దశ శ్లేష్మకృతా యస్మాత్ ప్రమేహాః షట్ చ పిత్తజాః| యథా చ వాయుశ్చతురః ప్రమేహాన్ కురుతే బలీ||54|| సాధ్యాసాధ్యవిశేషాశ్చ పూర్వరూపాణ్యుపద్రవాః| ప్రమేహాణాం నిదానేఽస్మిన్ క్రియాసూత్రం చ భాషితం||55||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्व्याधिविशेषाणां प्रमेहाणां च कारणम्| दोषधातुसमायोगो रूपं विविधमेव च||५३|| दश श्लेष्मकृता यस्मात् प्रमेहाः षट् च पित्तजाः| यथा च वायुश्चतुरः प्रमेहान् कुरुते बली||५४|| साध्यासाध्यविशेषाश्च पूर्वरूपाण्युपद्रवाः| प्रमेहाणां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే ప్రమేహనిదానం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने प्रमेहनिदानं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon