2. raktapittanidānam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો રક્તપિત્તનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| પિત્તં યથાભૂતં લોહિતપિત્તમિતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે, તદ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||

આદ્યોત્પત્તૌ જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તોત્પત્તેર્જ્વરમનુ રક્તપિત્તનિદાનમુચ્યતે| પિત્તં યથાભૂતમિત્યાદિના પિત્તમેવાવસ્થાવશાલ્લોહિતપિત્તમિત્યુચ્યત ઇતિ દર્શયતિ, નતુ રક્તં ચ પિત્તં ચ રક્તપિત્તમિતિ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

યદા જન્તુર્યવકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણ્યન્નાનિ ભુઙ્ક્તે, ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણમપિ ચાન્યદન્નજાતં નિષ્પાવમાષકુલત્થસૂપક્ષારોપસંહિતં, દધિદધિમણ્ડોદશ્વિત્કટ્વરામ્લકાઞ્જિકોપસેકં વા, વારાહમાહિષાવિકમાત્સ્યગવ્યપિશિતં, પિણ્યાકપિણ્ડાલુશુષ્કશાકોપહિતં, મૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુમધુશિગ્રુ(ખડયૂષ ) ભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકોપદંશં, સુરાસૌવીરતુષોદકમૈરેયમેદકમધૂલકશુક્તકુવલબદરામ્લપ્રાયાનુપાનં વા, પિષ્ટાન્નોત્તરભૂયિષ્ઠમ્; ઉષ્ણાભિતપ્તો વાઽતિમાત્રમતિવેલં વાઽઽમં પયઃ પિબતિ, પયસા સમશ્નાતિ રૌહિણીકં , કાણકપોતં વા સર્ષપતૈલક્ષારસિદ્ધં, કુલત્થપિણ્યાકજામ્બવલકુચપક્વૈઃ શૌક્તિકૈર્વા સહ ક્ષીરં પિબત્યુષ્ણાભિતપ્તઃ ; તસ્યૈવમાચરતઃ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે, લોહિતં ચ સ્વપ્રમાણમતિવર્તતે| તસ્મિન્ પ્રમાણાતિવૃત્તે પિત્તં પ્રકુપિતં શરીરમનુસર્પદ્યદેવ યકૃત્પ્લીહપ્રભવાણાં લોહિતવહાનાં ચ સ્રોતસાં લોહિતાભિષ્યન્દગુરૂણિ મુખાન્યાસાદ્ય પ્રતિરુન્ધ્યાત્ તદેવ લોહિતં દૂષયતિ||૪||

યદા જન્તુરિત્યાદિના નિદાનમુચ્યતે| યવકઃ વ્રીહિવિશેષઃ; ઉદ્દાલઃ વનકોદ્રવઃ; કોરદૂષઃ યદ્યપ્યન્નપાને પિત્તહર ઉક્તસ્તથાઽપ્યસ્ય નિષ્પાવાદિયુક્તસ્ય સંયોગમહિમ્ના રક્તપિત્તનિદાનત્વં જ્ઞેયમ્, એવમન્યત્રાપિ રક્તપિત્તનિદાનત્વેનેહોક્તક્ષીરાદૌ જ્ઞેયમ્| દધિમણ્ડઃ મસ્તુ, ઉદશ્વિત્ અર્ધજલં તક્રં, કટ્વરં નિર્જલં, કિંવા અમ્લં તક્રમ્| મધુશિગ્રુઃ સ્વલ્પશોભાઞ્જનકઃ| ખડયૂષઃ રાગકર્પૂર ઇતિ ખ્યાતઃ| સુમુખાદયઃ ફણિજ્ઝકાન્તાઃ પર્ણાસભેદાઃ| ઉપદંશમિતિ મૂલકાદીનિ ખાદયિત્વા યાવકાદ્યન્નં ભુઙ્ક્તે ઇત્યર્થઃ| મધૂલકઃ ગોધૂમવિશેષઃ| શુક્તઃ સન્ધાનવિશેષઃ| પિષ્ટાન્નમુત્તરત્ર ભોજનસ્ય ભૂયિષ્ઠં યત્ર તત્ પિષ્ટાન્નોત્તરભૂયિષ્ઠમ્| અતિવેલમિતિ પુનઃ પુનઃ| રૌહિણીકં રોહિણીશાકમ્| શૌક્તિકૈરિતિ બદરીફલૈઃ| આમમિત્યુત્તરેણ સમ્બધ્યતે| સ્વપ્રમાણમતિવર્તતે પ્રવર્ધત ઇત્યર્થઃ| યદેવેત્યનેન એવમપિ પ્રકુપિતસ્ય પિત્તસ્ય ય એવાંશ ઉક્તસમ્પ્રાપ્તિમાન્ ભવતિ સ એવ રક્તં દૂષયતિ નાન્ય ઇતિ દર્શયતિ| લોહિતાભિષ્યન્દગુરૂણિ પ્રવૃદ્ધલોહિતસ્યન્દેન ગુરૂણિ ઉત્સન્નાનિ વિવૃતાનીતિ યાવત્| પ્રતિરુન્ધ્યાત્ ‘વૃદ્ધેન શોણિતેન’ ઇતિ શેષઃ; ‘પ્રતિપદ્યતે’ ઇતિ પાઠપક્ષે તુ ‘શોણિતમ્’ ઇતિ શેષઃ, તેન શોણિતં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ| યકૃત્પ્લીહપ્રભવાણામિત્યસ્ય વિશેષણં- લોહિતવહાનામિતિ| ચકારોઽવધારણે| વક્ષ્યતિ ચ રક્તપિત્તચિકિત્સિતે- “પ્લીહાનં ચ યકૃચ્ચૈવ તદધિષ્ઠાય વર્તતે| સ્રોતાંસિ રક્તવાહીનિ તન્મૂલાનિ હિ દેહિનામ્” (ચિ.અ.૪) ઇતિ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

સંસર્ગાલ્લોહિતપ્રદૂષણાલ્લોહિતગન્ધવર્ણાનુવિધાનાચ્ચ પિત્તં લોહિતપિત્તમિત્યાચક્ષતે||૫||

એવં રક્તદૂષકે પિત્તે યથા રક્તપિત્તસઞ્જ્ઞા ભવતિ, તદાહ- સંસર્ગાદિત્યાદિ| સંસર્ગાત્ લોહિતસમ્બન્ધાત્| લોહિતગન્ધવર્ણાનુવિધાનાદિતિ લોહિતસદૃશગન્ધવર્ણયુક્તત્વાત્| એતેન, ‘રક્તયુક્તં પિત્તં રક્તપિત્તમ્’ ઇતિ પ્રથમા નિરુક્તિઃ, ‘રક્તે દૂષ્યે પિત્તમ્’ ઇતિ દ્વિતીયા, ‘રક્તવત્ પિત્તં રક્તપિત્તમ્’ ઇતિ તૃતીયા દર્શ્યતે| ઉક્તં ચ ચિકિત્સિતે- “સંસર્ગાદ્દૂષણાત્તત્તુ સામાન્યાદ્ગન્ધવર્ણયોઃ| રક્તસ્ય પિત્તમાખ્યાતં રક્તપિત્તં મનીષિભિઃ”- (ચિ.અ.૪) ઇતિ| એતદેવ ચ રક્તપિત્તસ્ય સામાન્યલક્ષણં- યદ્- રક્તગન્ધવર્ણાનુવિધાનં; વિશેષલક્ષણં તુ ઊર્ધ્વાદિભેદેન કફાદિસમ્બન્ધાદેવેહ બોદ્ધવ્યં; ચિકિત્સિતેઽપિ ‘સાન્દ્રં સપાણ્ડુ’ (ચિ.અ.૪) ઇત્યાદિના લક્ષણં વક્ષ્યતિ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અનન્નાભિલાષઃ, ભુક્તસ્ય વિદાહઃ, શુક્તામ્લગન્ધરસ ઉદ્ગારઃ, છર્દેરભીક્ષ્ણમાગમનં, છર્દિતસ્ય બીભત્સતા, સ્વરભેદો, ગાત્રાણાં સદનં, પરિદાહઃ, મુખાદ્ધૂમાગમ ઇવ, લોહલોહિતમત્સ્યામગન્ધિત્વમિવ ચાસ્યસ્ય, રક્તહરિતહારિદ્રત્વમઙ્ગાવયવશકૃન્મૂત્રસ્વેદલાલાસિઙ્ઘાણકાસ્યકર્ણમલપિડકોલિકાપિડકાનામ્ , અઙ્ગવેદના, લોહિતનીલપીતશ્યાવાનામર્ચિષ્મતાં ચ રૂપાણાં સ્વપ્ને દર્શનમભીક્ષ્ણમિતિ (લોહિતપિત્તપૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ)||૬||

પૂર્વરૂપે છર્દિતસ્ય બીભત્સતા વૈવર્ણ્યવૈગન્ધ્યાદિયોગાત્| પિડકોલિકા નેત્રમલઃ| અઙ્ગવેદના અઙ્ગમર્દઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ દૌર્બલ્યારોચકાવિપાકશ્વાસકાસજ્વરાતીસારશોફશોષપાણ્ડુરોગાઃ સ્વરભેદશ્ચ||૭||

વ્યાધેરસાધ્યત્વસ્ય ધર્મસ્ય ખ્યાપકાન્ લિઙ્ગવિશેષાનુપદ્રવાખ્યાનાહ- ઉપદ્રવાસ્ત્વિત્યાદિ| એતેનોપદ્રવસ્ય લિઙ્ગભૂતત્વેન નિદાનપઞ્ચકાનતિરિક્તત્વમ્| રક્તપિત્તે ચૈતે ઉપદ્રવાઃ પ્રાયોભાવિત્વેન નિયતા ઇત્યભિધીયન્તે; જ્વરે તૂપદ્રવા નિયતા ન સન્તિ, તેન તત્ર નોક્તાઃ; એવં ગુલ્માદાવપિ પ્રાયોભાવિત્વેનોપદ્રવકથનં વ્યાખ્યેયમ્| સ્વરભેદશ્ચેતિ પૃથક્પાઠેન સ્વરભેદસ્ય પ્રાયોભાવિત્વમાહ||૭||

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9

માર્ગૌ પુનરસ્ય દ્વૌ ઊર્ધ્વં, ચાધશ્ચ| તદ્બહુશ્લેષ્મણિ શરીરે શ્લેષ્મસંસર્ગાદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યમાનં કર્ણનાસિકાનેત્રાસ્યેભ્યઃ પ્રચ્યવતે, બહુવાતે તુ શરીરે વાતસંસર્ગાદધઃ પ્રતિપદ્યમાનં મૂત્રપુરીષમાર્ગાભ્યાં પ્રચ્યવતે, બહુશ્લેષ્મવાતે તુ શરીરે શ્લેષ્મવાતસંસર્ગાદ્દ્વાવપિ માર્ગૌ પ્રતિપદ્યતે, તૌ માર્ગૌ પ્રતિપદ્યમાનં સર્વેભ્ય એવ યથોક્તેભ્યઃ ખેભ્યઃ પ્રચ્યવતે શરીરસ્ય||૮|| તત્ર યદૂર્ધ્વભાગં તત્ સાધ્યં, વિરેચનોપક્રમણીયત્વાદ્બહ્વૌષધત્વાચ્ચ; યદધોભાગં તદ્યાપ્યં, વમનોપક્રમણીયત્વાદલ્પૌષધત્વાચ્ચ; યદુભયભાગં તદસાધ્યં, વમનવિરેચનાયોગિત્વાદનૌષધત્વાચ્ચેતિ||૯||

સાધ્યત્વાદિવિશેષસ્ય તથા કફાદિસમ્બન્ધસ્ય ચ માર્ગવિશેષકૃતસ્ય પ્રતિપાદનાર્થં માર્ગમાહ- માર્ગાવિત્યાદિ| બહુશ્લેષ્મણિ શરીરે શ્લેષ્મસંસર્ગાદિતિ વચનેન ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે શ્લેષ્મસમ્બન્ધઃ કારણાન્તરચિતેનાપિ શ્લેષ્મણા ભવતીતિ દર્શયતિ| યત્તુ રક્તપિત્તનિદાનજન્યત્વં કફસ્ય, તન્નાવશ્યં ભવતિ; અત એવ “સ્નિગ્ધોષ્ણમુષ્ણરૂક્ષં ચ રક્તપિત્તસ્ય કારણમ્| અધોગસ્યોત્તરં પ્રાયઃ” (ચિ.અ.૪) ઇત્યાદૌ પ્રાયઃશબ્દં કૃતવાન્| એવં ‘બહુવાતે તુ’ ઇત્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| ખેભ્ય ઇતિ રન્ધ્રેભ્યઃ| વિરેચનોપક્રમણીયત્વાદિતિ એતચ્ચ શ્લોકેન સ્વયમેવ વ્યાકરિષ્યતિ||૮-૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

રક્તપિત્તપ્રકોપસ્તુ ખલુ પુરા દક્ષયજ્ઞોદ્ધ્વંસે રુદ્રકોપામર્ષાગ્નિના પ્રાણિનાં પરિગતશરીરપ્રાણાનામભવજ્જ્વરમનુ||૧૦||

રક્તપિત્તસ્યાપ્યાગ્નેયત્વપ્રતિપાદનાર્થં પૂર્વોત્પત્તિમાહ- રક્તેત્યાદિ| કોપયુક્તઃ અમર્ષઃ, અમર્ષઃ અભિનિવેશઃ; અન્યત્રાપિ ચ કોપામર્ષયોર્ભેદ ઉક્તઃ; યથા- “અમર્ષસંરમ્ભવિનગ્નભાવાઃ સન્તર્જનાભિદ્રવણૌષ્ણ્યરોષાઃ” (ચિ.અ.૯) ઇતિ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

તસ્યાશુકારિણો દાવાગ્નેરિવાપતિતસ્યાત્યયિકસ્યાશુ પ્રશાન્ત્યૈ પ્રયતિતવ્યં માત્રાં દેશં કાલં ચાભિસમીક્ષ્ય સન્તર્પણેનાપતર્પણેન વા મૃદુમધુરશિશિરતિક્તકષાયૈરભ્યવહાર્યૈઃ પ્રદેહપરિષેકાવગાહસંસ્પર્શનૈર્વમનાદ્યૈર્વા તત્રાવહિતેનેતિ||૧૧||

સન્તર્પણેનેતિ અધોગસ્ય, અપતર્પણેનેતિ ઊર્ધ્વગસ્ય| સંસ્પૃશ્યત ઇતિ સંસ્પર્શનં મુક્તાદિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14

ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યં લોહિતપિત્તં તદ્યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે| વિરેચનસ્ય યોગિત્વાદ્બહુત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ||૧૨|| વિરેચનં તુ પિત્તસ્ય જયાર્થે પરમૌષધમ્| યશ્ચ તત્રાન્વયઃ શ્લેષ્મા તસ્ય ચાનધમં સ્મૃતમ્||૧૩|| ભવેદ્યોગાવહં તત્ર મધુરં ચૈવ ભેષજમ્| તસ્માત્ સાધ્યં મતં રક્તં યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે||૧૪||

ઊર્ધ્વગસ્ય વિરેચનયોગ્યતાં વિવેચયતિ- વિરેચનમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે પિત્તં પ્રધાનમનુબન્ધશ્ચ શ્લેષ્મા, રક્તપિત્તાખ્યવ્યાધિર્જેતવ્યઃ; તત્ર પિત્તસ્ય જયાર્થે વિરેચનં તાવત્ પરમૌષધં, “વિરેચનં પિત્તહરાણામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ વચનાદિતિ ભાવઃ, યશ્ચ તત્રાન્વયઃ અનુબન્ધસ્વરૂપઃ શ્લેષ્મા, તસ્ય ચ જયાર્થે અનધમમધમં ન ભવતિ મધ્યમમિત્યર્થઃ; વચનં હિ- “પિત્તં વા કફપિત્તં વા પિત્તાશયગતં હરેત્| સ્રંસનં” (ચિ.અ.૩) ઇતિ| યોગાવહં ચ તત્રેતિ તત્રોર્ધ્વગે રક્તપિત્તે તદ્વિરેચનં યોગાવહં ભવતિ, પ્રતિમાર્ગહરણરૂપત્વાદિત્યર્થઃ; અનેન ચ વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વમુચ્યતે| એવં વ્યાધિપ્રધાનકારણે પિત્તે પ્રધાનશમક(ન)ત્વાત્, તથા મધ્યકુપિતે ચ કફે મધ્યભેષજત્વાત્, પ્રતિમાર્ગહરણરૂપતયા ચ વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાદ્ વિરેચનમૂર્ધ્વગે સાધુ ભેષજમ્| મધુરં ચૈવ ભેષજમિત્યત્ર એવશબ્દોઽપ્યર્થઃ; તેન, તિક્તકષાયૌ તાવદ્ભેષજે ભવત એવ પિત્તકફપ્રત્યનીકત્વાત્, મધુરમપિ લઙ્ઘનાદિના કફે જિતે ભેષજં ભવતીત્યર્થઃ||૧૨-૧૪||

Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17

રક્તં તુ યદધોભાગં તદ્યાપ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્| વમનસ્યાલ્પયોગિત્વાદલ્પત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ||૧૫|| વમનં હિ ન પિત્તસ્ય હરણે શ્રેષ્ઠમુચ્યતે| યશ્ચ તત્રાન્વયો વાયુસ્તચ્છાન્તૌ ચાવરં સ્મૃતમ્||૧૬|| તચ્ચાયોગાવહં તત્ર કષાયં તિક્તકાનિ ચ| તસ્માદ્યાપ્યં સમાખ્યાતં યદુક્તમનુલોમગમ્ ||૧૭||

અધોગે વમનસ્યાયોગિતાં વિવેચયતિ- વમનં હીત્યાદિ| પિત્તસ્ય રક્તપિત્તમૂલસ્ય હરણે ન શ્રેષ્ઠં વમનં; વમનં હિ કફાનુગં પિત્તં હરતિ, ન પિત્તે પ્રાધાન્યેન ક્રિયતે| તચ્છાન્તૌ ચાવરમિતિ વાતહરણે ત્વપ્રધાનમેવ વમનં, વાતહરણેઽયુક્તત્વાદેવ વમનસ્ય| તચ્ચાયોગાવહમિતિ તદ્વમનં પ્રતિમાર્ગહરણરૂપતયા યોગાવહમપિ સત્ પિત્તવાતયોરુક્તેન ન્યાયેનાયૌગિકત્વેનાયોગાવહમિત્યર્થઃ| કષાયં તિક્તકાનિ ચ અયોગાવહાનીતિ યોજના, કષાયતિક્તયોર્વાતપ્રતિકૂલત્વાદિત્યર્થઃ; એવં મધુરમેકમવશિષ્ટમધોગે રક્તપિત્તે ભેષજં ભવતિ; તેનાલ્પૌષધત્વં સિદ્ધમ્| અમ્લલવણકટુકાનાં તુ પિત્તવિરુદ્ધત્વેન રક્તપિત્તે પ્રસક્તિરપિ નાસ્તીતિ ભાવઃ||૧૫-૧૭||

Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21

રક્તપિત્તં તુ યન્માર્ગૌ દ્વાવપિ પ્રતિપદ્યતે| અસાધ્યમિતિ તજ્જ્ઞેયં પૂર્વોક્તાદેવ કારણાત્||૧૮|| નહિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિમાર્ગગમ્| પ્રતિમાર્ગં ચ હરણં રક્તપિત્તે વિધીયતે||૧૯|| એવમેવોપશમનં સર્વશો નાસ્ય વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ ચ દોષેષુ સર્વજિચ્છમનં મતમ્ ||૨૦|| ઇત્યુક્તં ત્રિવિધોદર્કં રક્તં માર્ગવિશેષતઃ|૨૧|

પૂર્વોક્તાદિતિ વમનવિરેચનાયૌગિકત્વાદનૌષધત્વાચ્ચ| વમનવિરેચનાયૌગિકત્વં વ્યુત્પાદયતિ- ન હીત્યાદિ| સંશોધનમિતિ સામાન્યવચનેન બસ્તિશિરોવિરેચનયોરપિ પ્રતિક્ષેપં સૂચયતિ| યદધોભાગં વિરેચનં તદધોભાગં રક્તપિત્તં કોપયતિ, યદૂર્ધ્વભાગં વમનં તદૂર્ધ્વભાગં રક્તપિત્તં કોપયતિ; અતો નાસ્ત્યુભયમાર્ગે રક્તપિત્તે શોધનમ્| અથાનુગુણમેવ શોધનં કફચ્છર્દ્યામિવ વમનં રક્તપિત્તે ભવતીત્યાહ- પ્રતિમાર્ગં ચેત્યાદિ| રક્તપિત્તવ્યાધિમહિમ્ના પ્રતિમાર્ગહરણમેવ ભેષજં ભવતિ નાન્યદિત્યર્થઃ| અથાત્રૈવં સંશોધનં મા ભવતુ ભેષજં, સંશમનં ભેષજં ભવત્વિત્યાહ- એવમેવેત્યાદિ| ઉભયમાર્ગાનુસારિત્વેન વાતકફાનુબન્ધત્વાદ્ યથા યૌગિકં સંશોધનં નાસ્તિ તથોપશમનમપિ યુગપદ્વાતકફશમકત્વાભાવાન્નાસ્તીત્યર્થઃ| સર્વશો ન વિદ્યત ઇતિ કિઞ્ચિદપિ ન વિદ્યત ઇતિ| એતદેવોપશમનભેષજાભાવં સ્ફોટયતિ- સંસૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| સંસૃષ્ટેષ્વિતિ સન્નિપાતેષ્વિતિ બોદ્ધવ્યમ્| સર્વજિદિતિ અનુબન્ધભૂતવાતકફમૂલભૂતપિત્તજિત્; મધુરં હિ કફકારિ, તિક્તકષાયૌ તુ વાતકરૌ, શેષાસ્તુ પિત્તકરા એવેતિ ભાવઃ| કિંવા, એવમેવેતિ વિના ભેષજં નોપશમનં રક્તપિત્તસ્ય ભવતીતિ યોજનીયમ્| ત્રિવિધોદર્કમિતિ ત્રિવિધાયતીયફલં, તચ્ચ સાધ્યત્વ યાપ્યત્વ પ્રત્યાખ્યેયત્વરૂપમ્||૧૮-૨૦||-

Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23

એભ્યસ્તુ ખલુ હેતુભ્યઃ કિઞ્ચિત્સાધ્યં ન સિધ્યતિ||૨૧|| પ્રેષ્યોપકરણાભાવાદ્દૌરાત્મ્યાદ્વૈદ્યદોષતઃ| અકર્મતશ્ચ સાધ્યત્વં કશ્ચિદ્રોગોઽતિવર્તતે||૨૨|| તત્રાસાધ્યત્વમેકં સ્યાત્ સાધ્યયાપ્યપરિક્રમાત્|૨૩|

અસાધ્યતોપોદ્ધાતેનેતરવ્યાધિસાધારણાન્યપ્યસાધ્યતાપત્તિકારણાન્યાહ- એભ્યસ્ત્વિત્યાદિ| ઉપકરણાભાવાદિતિ ભેષજાભાવાત્| દૌરાત્મ્યાદિતિ આતુરસ્યાનાત્મવત્ત્વાત્| અકર્મત ઇત્યત્ર કુત્સાયાં નઞ્, અપુત્ર ઇતિ યથા; તેન, અકર્મતઃ અસમ્યક્ચિકિત્સાત ઇત્યર્થઃ; કિંવા અકર્મત ઇતિ અધર્માદસાધ્યવ્યાધિજનકાત્| કશ્ચિદિતિવચનેન અચિકિત્સયા ન સર્વે તિલાલકમશકાદયોઽવશ્યમસાધ્યા ભવન્તીતિ દર્શયતિ, તેષામચિકિત્સાયામપિ સાધ્યત્વાત્| પ્રેષ્યાદિદોષેણ પ્રકૃતે રક્તપિત્તેઽસાધ્યત્વં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ રક્તપિત્તે| અસાધ્યત્વમેકમિતિ અસાધ્યત્વમેવ પરં સ્યાત્| સાધ્યયાપ્યપરિક્રમાદિતિ સાધ્યયાપ્યમાર્ગાભ્યાં પરિક્રમાદુભયમાર્ગાનુસારિત્વાદિત્યર્થઃ; કિંવા, સાધ્યયાપ્યયોઃ પરિક્રમઃ સાધ્યયાપ્યપરિક્રમઃ, તસ્માત્; તત્ર સાધ્યપરિક્રમો યાપ્યમાર્ગગામિત્વમ્, એવં યાપ્યસ્ય પરિક્રમોઽસાધ્યમાર્ગગામિત્વમ્| અયં ચ માર્ગપરિક્રમઃ માર્ગપરિત્યાગાદપરિત્યાગાદ્વાઽસાધ્ય એવ; અપરિત્યાગે તાવદુભયમાર્ગત્વેનૈવાસાધ્યત્વં; પરિત્યાગેઽસાધ્યત્વમુક્તં, વક્ષ્યતિ હિ ચિકિત્સિતે- “માર્ગાન્માર્ગં ચરેદ્યદ્વા તચ્ચ રક્તમસિદ્ધિમત્” (ચિ.અ.૪) ઇતિ| કિંવા, સાધ્યયાપ્યપરિક્રમાદિતિ સાધ્યસ્ય યાપ્યત્વેન પરિક્રમાદિત્યર્થઃ||૨૧-૨૨||-

Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26

રક્તપિત્તસ્ય વિજ્ઞાનમિદં તસ્યોપદિશ્યતે||૨૩|| યત્ કૃષ્ણમથવા નીલં યદ્વા શક્રધનુષ્પ્રભમ્| રક્તપિત્તમસાધ્યં તદ્વાસસો રઞ્જનં ચ યત્||૨૪|| ભૃશં પૂત્યતિમાત્રં ચ સર્વોપદ્રવવચ્ચ યત્| બલમાંસક્ષયે યચ્ચ તચ્ચ રક્તમસિદ્ધિમત્||૨૫|| યેન ચોપહતો રક્તં રક્તપિત્તેન માનવઃ| પશ્યેદ્દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ તચ્ચાસાધ્યં ન સંશયઃ||૨૬||

ઊર્ધ્વગસ્યાપિ રક્તપિત્તસ્ય લાક્ષણિકીમસાધ્યતામાહ- રક્તપિત્તસ્યેત્યાદિ| એતે ચ કૃષ્ણાદયો વર્ણા ગમ્ભીરધાતુસમ્બન્ધાદ્ભવન્તિ, તતશ્ચાસાધ્યત્વં યુક્તમેવ| વાસસો રઞ્જનં ચ યદિતિ પ્રક્ષાલિતમપિ સદ્વાસો રઞ્જયતિ, ન ક્ષાલનેનાપૈતીતિ બોદ્ધવ્યમ્; અન્યથા ‘સર્વમેવ રક્તં વાસસો રઞ્જનં ભવતિ’ ઇતિ વચનમનર્થકં સ્યાત્| કિંવા ‘અરઞ્જનમ્’ ઇતિ પાઠઃ; તેન, રક્તસ્ય વાસસો રઞ્જકસ્યારઞ્જનમેવ વિકૃતિઃ| ભૃશં પૂતીતિ ધાત્વન્તરસમ્બન્ધાદતિદુર્ગન્ધિ| સર્વોપદ્રવવદિતિ ઉક્તદૌર્બલ્યાદ્યુપદ્રવયુક્તમ્| દૃશ્યં ઘટપટાદિ| વિયદ્ આકાશમ્| રક્તં રક્તવર્ણમિત્યર્થઃ| યદ્યપ્યાકાશમપિ દૃશ્યં ભવતિ મીમાંસકનયે, તથાઽપિ પ્રાય આકાશે એવાસાધ્યરક્તપિત્તે રક્તત્વં પ્રતીયત ઇતિ ન પુનરુક્તમ્||૨૩-૨૬||

Adhikarana 14 (27) · Śloka 27

તત્રાસાધ્યં પરિત્યાજ્યં, યાપ્યં યત્નેન યાપયેત્| સાધ્યં ચાવહિતઃ સિદ્ધૈર્ભેષજૈઃ સાધયેદ્ભિષક્||૨૭||

યત્નેનેતિ વચનાદ્યાપ્યયાપનં યત્નં વિના ન ભવતીતિ દર્શયતિ||૨૭||

Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29

તત્ર શ્લોકૌ- કારણં નામનિર્વૃત્તિં પૂર્વરૂપાણ્યુપદ્રવાન્| માર્ગૌ દોષાનુબન્ધં ચ સાધ્યત્વં ન ચ હેતુમત્||૨૮|| નિદાને રક્તપિત્તસ્ય વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ| વીતમોહરજોદોષલોભમાનમદસ્પૃહઃ||૨૯||

કારણમિત્યાદિ સઙ્ગ્રહઃ| નામનિર્વૃત્તિમિતિ લોહિતસંસર્ગાદિત્યાદિના| ન ચેતિ ન ચ સાધ્યત્વમ્; અનેન ચ યાપ્યમપિ સઙ્ગૃહીતમ્, અસાધ્યભેદો હિ યાપ્યમ્| હેતુમદિતિ વિરેચનસ્ય યૌગિકત્વાદિહેતુવર્ણનં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| વીતા અપગતા મોહાદયો યસ્ય સ તથા||૨૮-૨૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 2

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||