Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતો રક્તપિત્તનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨|| પિત્તં યથાભૂતં લોહિતપિત્તમિતિ સઞ્જ્ઞાં લભતે, તદ્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૩||
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
યદા જન્તુર્યવકોદ્દાલકકોરદૂષપ્રાયાણ્યન્નાનિ ભુઙ્ક્તે, ભૃશોષ્ણતીક્ષ્ણમપિ ચાન્યદન્નજાતં નિષ્પાવમાષકુલત્થસૂપક્ષારોપસંહિતં, દધિદધિમણ્ડોદશ્વિત્કટ્વરામ્લકાઞ્જિકોપસેકં વા, વારાહમાહિષાવિકમાત્સ્યગવ્યપિશિતં, પિણ્યાકપિણ્ડાલુશુષ્કશાકોપહિતં, મૂલકસર્ષપલશુનકરઞ્જશિગ્રુમધુશિગ્રુ(ખડયૂષ ) ભૂસ્તૃણસુમુખસુરસકુઠેરકગણ્ડીરકાલમાલકપર્ણાસક્ષવકફણિજ્ઝકોપદંશં, સુરાસૌવીરતુષોદકમૈરેયમેદકમધૂલકશુક્તકુવલબદરામ્લપ્રાયાનુપાનં વા, પિષ્ટાન્નોત્તરભૂયિષ્ઠમ્; ઉષ્ણાભિતપ્તો વાઽતિમાત્રમતિવેલં વાઽઽમં પયઃ પિબતિ, પયસા સમશ્નાતિ રૌહિણીકં , કાણકપોતં વા સર્ષપતૈલક્ષારસિદ્ધં, કુલત્થપિણ્યાકજામ્બવલકુચપક્વૈઃ શૌક્તિકૈર્વા સહ ક્ષીરં પિબત્યુષ્ણાભિતપ્તઃ ; તસ્યૈવમાચરતઃ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે, લોહિતં ચ સ્વપ્રમાણમતિવર્તતે| તસ્મિન્ પ્રમાણાતિવૃત્તે પિત્તં પ્રકુપિતં શરીરમનુસર્પદ્યદેવ યકૃત્પ્લીહપ્રભવાણાં લોહિતવહાનાં ચ સ્રોતસાં લોહિતાભિષ્યન્દગુરૂણિ મુખાન્યાસાદ્ય પ્રતિરુન્ધ્યાત્ તદેવ લોહિતં દૂષયતિ||૪||
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते| तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
સંસર્ગાલ્લોહિતપ્રદૂષણાલ્લોહિતગન્ધવર્ણાનુવિધાનાચ્ચ પિત્તં લોહિતપિત્તમિત્યાચક્ષતે||૫||
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અનન્નાભિલાષઃ, ભુક્તસ્ય વિદાહઃ, શુક્તામ્લગન્ધરસ ઉદ્ગારઃ, છર્દેરભીક્ષ્ણમાગમનં, છર્દિતસ્ય બીભત્સતા, સ્વરભેદો, ગાત્રાણાં સદનં, પરિદાહઃ, મુખાદ્ધૂમાગમ ઇવ, લોહલોહિતમત્સ્યામગન્ધિત્વમિવ ચાસ્યસ્ય, રક્તહરિતહારિદ્રત્વમઙ્ગાવયવશકૃન્મૂત્રસ્વેદલાલાસિઙ્ઘાણકાસ્યકર્ણમલપિડકોલિકાપિડકાનામ્ , અઙ્ગવેદના, લોહિતનીલપીતશ્યાવાનામર્ચિષ્મતાં ચ રૂપાણાં સ્વપ્ને દર્શનમભીક્ષ્ણમિતિ (લોહિતપિત્તપૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ)||૬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ઉપદ્રવાસ્તુ ખલુ દૌર્બલ્યારોચકાવિપાકશ્વાસકાસજ્વરાતીસારશોફશોષપાણ્ડુરોગાઃ સ્વરભેદશ્ચ||૭||
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
માર્ગૌ પુનરસ્ય દ્વૌ ઊર્ધ્વં, ચાધશ્ચ| તદ્બહુશ્લેષ્મણિ શરીરે શ્લેષ્મસંસર્ગાદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યમાનં કર્ણનાસિકાનેત્રાસ્યેભ્યઃ પ્રચ્યવતે, બહુવાતે તુ શરીરે વાતસંસર્ગાદધઃ પ્રતિપદ્યમાનં મૂત્રપુરીષમાર્ગાભ્યાં પ્રચ્યવતે, બહુશ્લેષ્મવાતે તુ શરીરે શ્લેષ્મવાતસંસર્ગાદ્દ્વાવપિ માર્ગૌ પ્રતિપદ્યતે, તૌ માર્ગૌ પ્રતિપદ્યમાનં સર્વેભ્ય એવ યથોક્તેભ્યઃ ખેભ્યઃ પ્રચ્યવતે શરીરસ્ય||૮|| તત્ર યદૂર્ધ્વભાગં તત્ સાધ્યં, વિરેચનોપક્રમણીયત્વાદ્બહ્વૌષધત્વાચ્ચ; યદધોભાગં તદ્યાપ્યં, વમનોપક્રમણીયત્વાદલ્પૌષધત્વાચ્ચ; યદુભયભાગં તદસાધ્યં, વમનવિરેચનાયોગિત્વાદનૌષધત્વાચ્ચેતિ||૯||
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च| तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८|| तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
રક્તપિત્તપ્રકોપસ્તુ ખલુ પુરા દક્ષયજ્ઞોદ્ધ્વંસે રુદ્રકોપામર્ષાગ્નિના પ્રાણિનાં પરિગતશરીરપ્રાણાનામભવજ્જ્વરમનુ||૧૦||
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
તસ્યાશુકારિણો દાવાગ્નેરિવાપતિતસ્યાત્યયિકસ્યાશુ પ્રશાન્ત્યૈ પ્રયતિતવ્યં માત્રાં દેશં કાલં ચાભિસમીક્ષ્ય સન્તર્પણેનાપતર્પણેન વા મૃદુમધુરશિશિરતિક્તકષાયૈરભ્યવહાર્યૈઃ પ્રદેહપરિષેકાવગાહસંસ્પર્શનૈર્વમનાદ્યૈર્વા તત્રાવહિતેનેતિ||૧૧||
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ભવન્તિ ચાત્ર- સાધ્યં લોહિતપિત્તં તદ્યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે| વિરેચનસ્ય યોગિત્વાદ્બહુત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ||૧૨|| વિરેચનં તુ પિત્તસ્ય જયાર્થે પરમૌષધમ્| યશ્ચ તત્રાન્વયઃ શ્લેષ્મા તસ્ય ચાનધમં સ્મૃતમ્||૧૩|| ભવેદ્યોગાવહં તત્ર મધુરં ચૈવ ભેષજમ્| તસ્માત્ સાધ્યં મતં રક્તં યદૂર્ધ્વં પ્રતિપદ્યતે||૧૪||
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते| विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२|| विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्| यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३|| भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्| तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
રક્તં તુ યદધોભાગં તદ્યાપ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્| વમનસ્યાલ્પયોગિત્વાદલ્પત્વાદ્ભેષજસ્ય ચ||૧૫|| વમનં હિ ન પિત્તસ્ય હરણે શ્રેષ્ઠમુચ્યતે| યશ્ચ તત્રાન્વયો વાયુસ્તચ્છાન્તૌ ચાવરં સ્મૃતમ્||૧૬|| તચ્ચાયોગાવહં તત્ર કષાયં તિક્તકાનિ ચ| તસ્માદ્યાપ્યં સમાખ્યાતં યદુક્તમનુલોમગમ્ ||૧૭||
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्| वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५|| वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते| यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६|| तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च| तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
રક્તપિત્તં તુ યન્માર્ગૌ દ્વાવપિ પ્રતિપદ્યતે| અસાધ્યમિતિ તજ્જ્ઞેયં પૂર્વોક્તાદેવ કારણાત્||૧૮|| નહિ સંશોધનં કિઞ્ચિદસ્ત્યસ્ય પ્રતિમાર્ગગમ્| પ્રતિમાર્ગં ચ હરણં રક્તપિત્તે વિધીયતે||૧૯|| એવમેવોપશમનં સર્વશો નાસ્ય વિદ્યતે| સંસૃષ્ટેષુ ચ દોષેષુ સર્વજિચ્છમનં મતમ્ ||૨૦|| ઇત્યુક્તં ત્રિવિધોદર્કં રક્તં માર્ગવિશેષતઃ|૨૧|
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते| असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८|| नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्| प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९|| एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते| संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०|| इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
એભ્યસ્તુ ખલુ હેતુભ્યઃ કિઞ્ચિત્સાધ્યં ન સિધ્યતિ||૨૧|| પ્રેષ્યોપકરણાભાવાદ્દૌરાત્મ્યાદ્વૈદ્યદોષતઃ| અકર્મતશ્ચ સાધ્યત્વં કશ્ચિદ્રોગોઽતિવર્તતે||૨૨|| તત્રાસાધ્યત્વમેકં સ્યાત્ સાધ્યયાપ્યપરિક્રમાત્|૨૩|
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१|| प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः| अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२|| तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
રક્તપિત્તસ્ય વિજ્ઞાનમિદં તસ્યોપદિશ્યતે||૨૩|| યત્ કૃષ્ણમથવા નીલં યદ્વા શક્રધનુષ્પ્રભમ્| રક્તપિત્તમસાધ્યં તદ્વાસસો રઞ્જનં ચ યત્||૨૪|| ભૃશં પૂત્યતિમાત્રં ચ સર્વોપદ્રવવચ્ચ યત્| બલમાંસક્ષયે યચ્ચ તચ્ચ રક્તમસિદ્ધિમત્||૨૫|| યેન ચોપહતો રક્તં રક્તપિત્તેન માનવઃ| પશ્યેદ્દૃશ્યં વિયચ્ચાપિ તચ્ચાસાધ્યં ન સંશયઃ||૨૬||
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३|| यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्| रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४|| भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्| बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५|| येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः| पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
તત્રાસાધ્યં પરિત્યાજ્યં, યાપ્યં યત્નેન યાપયેત્| સાધ્યં ચાવહિતઃ સિદ્ધૈર્ભેષજૈઃ સાધયેદ્ભિષક્||૨૭||
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्| साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
તત્ર શ્લોકૌ- કારણં નામનિર્વૃત્તિં પૂર્વરૂપાણ્યુપદ્રવાન્| માર્ગૌ દોષાનુબન્ધં ચ સાધ્યત્વં ન ચ હેતુમત્||૨૮|| નિદાને રક્તપિત્તસ્ય વ્યાજહાર પુનર્વસુઃ| વીતમોહરજોદોષલોભમાનમદસ્પૃહઃ||૨૯||
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्| मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८|| निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને રક્તપિત્તનિદાનં નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon