Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ਅਥਾਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ, ਤਦ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੩||
View original
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
ਆਦ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਜ੍ਵਰਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਜ੍ਵਰਮਨੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਭੂਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਲ੍ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਨਤੁ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ||੧-੩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ਯਦਾ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਵਕੋਦ੍ਦਾਲਕਕੋਰਦੂਸਪ੍ਰਾਯਾਣ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ, ਭਸ਼ੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਪਿ ਚਾਨ੍ਯਦਨ੍ਨਜਾਤਂ ਨਿਸ੍ਪਾਵਮਾਸਕੁਲਤ੍ਥਸੂਪਕ੍ਸਾਰੋਪਸਂਹਿਤਂ, ਦਧਿਦਧਿਮਣ੍ਡੋਦਸ਼੍ਵਿਤ੍ਕਟ੍ਵਰਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕੋਪਸੇਕਂ ਵਾ, ਵਾਰਾਹਮਾਹਿਸਾਵਿਕਮਾਤ੍ਸ੍ਯਗਵ੍ਯਪਿਸ਼ਿਤਂ, ਪਿਣ੍ਯਾਕਪਿਣ੍ਡਾਲੁਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕੋਪਹਿਤਂ, ਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਲਸ਼ੁਨਕਰਞ੍ਜਸ਼ਿਗ੍ਰੁਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁ(ਖਡਯੂਸ ) ਭੂਸ੍ਤਣਸੁਮੁਖਸੁਰਸਕੁਠੇਰਕਗਣ੍ਡੀਰਕਾਲਮਾਲਕਪਰ੍ਣਾਸਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਝਕੋਪਦਂਸ਼ਂ, ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਤੁਸੋਦਕਮੈਰੇਯਮੇਦਕਮਧੂਲਕਸ਼ੁਕ੍ਤਕੁਵਲਬਦਰਾਮ੍ਲਪ੍ਰਾਯਾਨੁਪਾਨਂ ਵਾ, ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨੋਤ੍ਤਰਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍; ਉਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤੋ ਵਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮਤਿਵੇਲਂ ਵਾਮਂ ਪਯਃ ਪਿਬਤਿ, ਪਯਸਾ ਸਮਸ਼੍ਨਾਤਿ ਰੌਹਿਣੀਕਂ , ਕਾਣਕਪੋਤਂ ਵਾ ਸਰ੍ਸਪਤੈਲਕ੍ਸਾਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਕੁਲਤ੍ਥਪਿਣ੍ਯਾਕਜਾਮ੍ਬਵਲਕੁਚਪਕ੍ਵੈਃ ਸ਼ੌਕ੍ਤਿਕੈਰ੍ਵਾ ਸਹ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪਿਬਤ੍ਯੁਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤਃ ; ਤਸ੍ਯੈਵਮਾਚਰਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ, ਲੋਹਿਤਂ ਚ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ|
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਾਤਿਵਤ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਮਨੁਸਰ੍ਪਦ੍ਯਦੇਵ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਪ੍ਰਭਵਾਣਾਂ ਲੋਹਿਤਵਹਾਨਾਂ ਚ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਲੋਹਿਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਗੁਰੂਣਿ ਮੁਖਾਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ਤਦੇਵ ਲੋਹਿਤਂ ਦੂਸਯਤਿ||੪||
View original
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते|
तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
ਯਦਾ ਜਨ੍ਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਵਕਃ ਵ੍ਰੀਹਿਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਉਦ੍ਦਾਲਃ ਵਨਕੋਦ੍ਰਵਃ; ਕੋਰਦੂਸਃ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਹਰ ਉਕ੍ਤਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਾਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗਮਹਿਮ੍ਨਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਤ੍ਵੇਨੇਹੋਕ੍ਤਕ੍ਸੀਰਾਦੌ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦਧਿਮਣ੍ਡਃ ਮਸ੍ਤੁ, ਉਦਸ਼੍ਵਿਤ੍ ਅਰ੍ਧਜਲਂ ਤਕ੍ਰਂ, ਕਟ੍ਵਰਂ ਨਿਰ੍ਜਲਂ, ਕਿਂਵਾ ਅਮ੍ਲਂ ਤਕ੍ਰਮ੍| ਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਕਃ| ਖਡਯੂਸਃ ਰਾਗਕਰ੍ਪੂਰ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਃ| ਸੁਮੁਖਾਦਯਃ ਫਣਿਜ੍ਝਕਾਨ੍ਤਾਃ ਪਰ੍ਣਾਸਭੇਦਾਃ| ਉਪਦਂਸ਼ਮਿਤਿ ਮੂਲਕਾਦੀਨਿ ਖਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਯਾਵਕਾਦ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧੂਲਕਃ ਗੋਧੂਮਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਭੋਜਨਸ੍ਯ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨੋਤ੍ਤਰਭੂਯਿਸ੍ਠਮ੍| ਅਤਿਵੇਲਮਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ| ਰੌਹਿਣੀਕਂ ਰੋਹਿਣੀਸ਼ਾਕਮ੍| ਸ਼ੌਕ੍ਤਿਕੈਰਿਤਿ ਬਦਰੀਫਲੈਃ| ਆਮਮਿਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਵਮਪਿ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯ ਏਵਾਂਸ਼ ਉਕ੍ਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਨ੍ ਭਵਤਿ ਸ ਏਵ ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸਯਤਿ ਨਾਨ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਲੋਹਿਤਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਗੁਰੂਣਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਲੋਹਿਤਸ੍ਯਨ੍ਦੇਨ ਗੁਰੂਣਿ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾਨਿ ਵਿਵਤਾਨੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ‘ਵਦ੍ਧੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ‘ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਪਕ੍ਸੇ ਤੁ ‘ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਪ੍ਰਭਵਾਣਾਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ- ਲੋਹਿਤਵਹਾਨਾਮਿਤਿ| ਚਕਾਰੋਵਧਾਰਣੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ- “ਪ੍ਲੀਹਾਨਂ ਚ ਯਕਚ੍ਚੈਵ ਤਦਧਿਸ੍ਠਾਯ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਕ੍ਤਵਾਹੀਨਿ ਤਨ੍ਮੂਲਾਨਿ ਹਿ ਦੇਹਿਨਾਮ੍” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ||੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਸਂਸਰ੍ਗਾਲ੍ਲੋਹਿਤਪ੍ਰਦੂਸਣਾਲ੍ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਿਧਾਨਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ||੫||
View original
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
ਏਵਂ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਯਥਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਭਵਤਿ, ਤਦਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਲੋਹਿਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਿਧਾਨਾਦਿਤਿ ਲੋਹਿਤਸਦਸ਼ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨ, ‘ਰਕ੍ਤਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਥਮਾ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਃ, ‘ਰਕ੍ਤੇ ਦੂਸ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ, ‘ਰਕ੍ਤਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮ੍’ ਇਤਿ ਤਤੀਯਾ ਦਰ੍ਸ਼੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ- “ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦੂਸਣਾਤ੍ਤਤ੍ਤੁ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਯੋਃ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਮਨੀਸਿਭਿਃ”- (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ- ਯਦ੍- ਰਕ੍ਤਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਾਨੁਵਿਧਾਨਂ; ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਦਿਭੇਦੇਨ ਕਫਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵੇਹ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ; ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪਿ ‘ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਪਾਣ੍ਡੁ’ (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਤਸ੍ਯੇਮਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਃ, ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਦਾਹਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮ੍ਲਗਨ੍ਧਰਸ ਉਦ੍ਗਾਰਃ, ਛਰ੍ਦੇਰਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਾਗਮਨਂ, ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਬੀਭਤ੍ਸਤਾ, ਸ੍ਵਰਭੇਦੋ, ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਦਨਂ, ਪਰਿਦਾਹਃ, ਮੁਖਾਦ੍ਧੂਮਾਗਮ ਇਵ, ਲੋਹਲੋਹਿਤਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਿਤ੍ਵਮਿਵ ਚਾਸ੍ਯਸ੍ਯ, ਰਕ੍ਤਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਮਙ੍ਗਾਵਯਵਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਲਾਲਾਸਿਙ੍ਘਾਣਕਾਸ੍ਯਕਰ੍ਣਮਲਪਿਡਕੋਲਿਕਾਪਿਡਕਾਨਾਮ੍ , ਅਙ੍ਗਵੇਦਨਾ, ਲੋਹਿਤਨੀਲਪੀਤਸ਼੍ਯਾਵਾਨਾਮਰ੍ਚਿਸ੍ਮਤਾਂ ਚ ਰੂਪਾਣਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਭੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ (ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ)||੬||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਛਰ੍ਦਿਤਸ੍ਯ ਬੀਭਤ੍ਸਤਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਵੈਗਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਯੋਗਾਤ੍| ਪਿਡਕੋਲਿਕਾ ਨੇਤ੍ਰਮਲਃ| ਅਙ੍ਗਵੇਦਨਾ ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਸ਼ੋਫਸ਼ੋਸਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ਼੍ਚ||੭||
View original
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
ਵ੍ਯਾਧੇਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਖ੍ਯਾਪਕਾਨ੍ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਖ੍ਯਾਨਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਨੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਭੂਤਤ੍ਵੇਨ ਨਿਦਾਨਪਞ੍ਚਕਾਨਤਿਰਿਕ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚੈਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ ਨਿਯਤਾ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ; ਜ੍ਵਰੇ ਤੂਪਦ੍ਰਵਾ ਨਿਯਤਾ ਨ ਸਨ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਾਃ; ਏਵਂ ਗੁਲ੍ਮਾਦਾਵਪਿ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨੋਪਦ੍ਰਵਕਥਨਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਥਕ੍ਪਾਠੇਨ ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵਮਾਹ||੭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ਮਾਰ੍ਗੌ ਪੁਨਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵੌ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਚਾਧਸ਼੍ਚ|
ਤਦ੍ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਕਰ੍ਣਨਾਸਿਕਾਨੇਤ੍ਰਾਸ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ, ਬਹੁਵਾਤੇ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਾਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦਧਃ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ, ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤੇ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਮਾਰ੍ਗੌ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਤੌ ਮਾਰ੍ਗੌ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯ ਏਵ ਯਥੋਕ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਖੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ||੮||
ਤਤ੍ਰ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਂ ਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ, ਵਿਰੇਚਨੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹ੍ਵੌਸਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਯਦਧੋਭਾਗਂ ਤਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ, ਵਮਨੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪੌਸਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ; ਯਦੁਭਯਭਾਗਂ ਤਦਸਾਧ੍ਯਂ, ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦਨੌਸਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ||੯||
View original
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च|
तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८||
तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਤਥਾ ਕਫਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਕਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਹ- ਮਾਰ੍ਗਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਵਚਨੇਨ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਚਿਤੇਨਾਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਤ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਜਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਯ, ਤਨ੍ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਅਤ ਏਵ “ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਂ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍| ਅਧੋਗਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਯਃ” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕਤਵਾਨ੍| ਏਵਂ ‘ਬਹੁਵਾਤੇ ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਖੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਰਨ੍ਧ੍ਰੇਭ੍ਯਃ| ਵਿਰੇਚਨੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਏਤਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵ੍ਯਾਕਰਿਸ੍ਯਤਿ||੮-੯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਪੁਰਾ ਦਕ੍ਸਯਜ੍ਞੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੇ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਮਰ੍ਸਾਗ੍ਨਿਨਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪਰਿਗਤਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਭਵਜ੍ਜ੍ਵਰਮਨੁ||੧੦||
View original
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਪਯੁਕ੍ਤਃ ਅਮਰ੍ਸਃ, ਅਮਰ੍ਸਃ ਅਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ; ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਕੋਪਾਮਰ੍ਸਯੋਰ੍ਭੇਦ ਉਕ੍ਤਃ; ਯਥਾ- “ਅਮਰ੍ਸਸਂਰਮ੍ਭਵਿਨਗ੍ਨਭਾਵਾਃ ਸਨ੍ਤਰ੍ਜਨਾਭਿਦ੍ਰਵਣੌਸ੍ਣ੍ਯਰੋਸਾਃ” (ਚਿ.ਅ.੯) ਇਤਿ||੧੦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣੋ ਦਾਵਾਗ੍ਨੇਰਿਵਾਪਤਿਤਸ੍ਯਾਤ੍ਯਯਿਕਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤ੍ਯੈ ਪ੍ਰਯਤਿਤਵ੍ਯਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੇਸ਼ਂ ਕਾਲਂ ਚਾਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨਾਪਤਰ੍ਪਣੇਨ ਵਾ ਮਦੁਮਧੁਰਸ਼ਿਸ਼ਿਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੈਰਭ੍ਯਵਹਾਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੈਰ੍ਵਮਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਰਾਵਹਿਤੇਨੇਤਿ||੧੧||
View original
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨੇਤਿ ਅਧੋਗਸ੍ਯ, ਅਪਤਰ੍ਪਣੇਨੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ| ਸਂਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਮੁਕ੍ਤਾਦਿ||੧੧||
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਾਧ੍ਯਂ ਲੋਹਿਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ|
ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ||੧੨||
ਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਯਾਰ੍ਥੇ ਪਰਮੌਸਧਮ੍|
ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਵਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯ ਚਾਨਧਮਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੩||
ਭਵੇਦ੍ਯੋਗਾਵਹਂ ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਂ ਚੈਵ ਭੇਸਜਮ੍|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ ਮਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੧੪||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते|
विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२||
विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्|
यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३||
भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्|
तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਯੋਗ੍ਯਤਾਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ- ਵਿਰੇਚਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਖ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜੇਤਵ੍ਯਃ; ਤਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਜਯਾਰ੍ਥੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਤਾਵਤ੍ ਪਰਮੌਸਧਂ, “ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤਿ ਵਚਨਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ, ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਵਯਃ ਅਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਵਰੂਪਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਜਯਾਰ੍ਥੇ ਅਨਧਮਮਧਮਂ ਨ ਭਵਤਿ ਮਧ੍ਯਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਗਤਂ ਹਰੇਤ੍| ਸ੍ਰਂਸਨਂ” (ਚਿ.ਅ.੩) ਇਤਿ| ਯੋਗਾਵਹਂ ਚ ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਯੋਗਾਵਹਂ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਹਰਣਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ਮਕ(ਨ)ਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਕੁਪਿਤੇ ਚ ਕਫੇ ਮਧ੍ਯਭੇਸਜਤ੍ਵਾਤ੍, ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਹਰਣਰੂਪਤਯਾ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਰੇਚਨਮੂਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਸਾਧੁ ਭੇਸਜਮ੍| ਮਧੁਰਂ ਚੈਵ ਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋਪ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤੇਨ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਤਾਵਦ੍ਭੇਸਜੇ ਭਵਤ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਕਫਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍, ਮਧੁਰਮਪਿ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨਾ ਕਫੇ ਜਿਤੇ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨-੧੪||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
ਰਕ੍ਤਂ ਤੁ ਯਦਧੋਭਾਗਂ ਤਦ੍ਯਾਪ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਮ੍|
ਵਮਨਸ੍ਯਾਲ੍ਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਚ||੧੫||
ਵਮਨਂ ਹਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹਰਣੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਯਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਵਯੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਚਾਵਰਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੬||
ਤਚ੍ਚਾਯੋਗਾਵਹਂ ਤਤ੍ਰ ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਕਾਨਿ ਚ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਦੁਕ੍ਤਮਨੁਲੋਮਗਮ੍ ||੧੭||
View original
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्|
वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५||
वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते|
यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६||
तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च|
तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
ਅਧੋਗੇ ਵਮਨਸ੍ਯਾਯੋਗਿਤਾਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ- ਵਮਨਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮੂਲਸ੍ਯ ਹਰਣੇ ਨ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਵਮਨਂ; ਵਮਨਂ ਹਿ ਕਫਾਨੁਗਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰਤਿ, ਨ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਚ੍ਛਾਨ੍ਤੌ ਚਾਵਰਮਿਤਿ ਵਾਤਹਰਣੇ ਤ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨਮੇਵ ਵਮਨਂ, ਵਾਤਹਰਣੇਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦੇਵ ਵਮਨਸ੍ਯ| ਤਚ੍ਚਾਯੋਗਾਵਹਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਹਰਣਰੂਪਤਯਾ ਯੋਗਾਵਹਮਪਿ ਸਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਯੋਰੁਕ੍ਤੇਨ ਨ੍ਯਾਯੇਨਾਯੌਗਿਕਤ੍ਵੇਨਾਯੋਗਾਵਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਸਾਯਂ ਤਿਕ੍ਤਕਾਨਿ ਚ ਅਯੋਗਾਵਹਾਨੀਤਿ ਯੋਜਨਾ, ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਯੋਰ੍ਵਾਤਪ੍ਰਤਿਕੂਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਵਂ ਮਧੁਰਮੇਕਮਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮਧੋਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤਿ; ਤੇਨਾਲ੍ਪੌਸਧਤ੍ਵਂ ਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਅਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਨਾਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਿਰਪਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੧੫-੧੭||
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਯਨ੍ਮਾਰ੍ਗੌ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ|
ਅਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦੇਵ ਕਾਰਣਾਤ੍||੧੮||
ਨਹਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਗਮ੍|
ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਂ ਚ ਹਰਣਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਧੀਯਤੇ||੧੯||
ਏਵਮੇਵੋਪਸ਼ਮਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਨਾਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ|
ਸਂਸਸ੍ਟੇਸੁ ਚ ਦੋਸੇਸੁ ਸਰ੍ਵਜਿਚ੍ਛਮਨਂ ਮਤਮ੍ ||੨੦||
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਦਰ੍ਕਂ ਰਕ੍ਤਂ ਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|੨੧|
View original
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते|
असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८||
नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्|
प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९||
एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते|
संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०||
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਦਿਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਦਨੌਸਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯੌਗਿਕਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ- ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਿਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਚਨੇਨ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਯੋਰਪਿ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਯਦਧੋਭਾਗਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਤਦਧੋਭਾਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੋਪਯਤਿ, ਯਦੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਂ ਵਮਨਂ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਕੋਪਯਤਿ; ਅਤੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੁਭਯਮਾਰ੍ਗੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਅਥਾਨੁਗੁਣਮੇਵ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਫਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਮਿਵ ਵਮਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧਿਮਹਿਮ੍ਨਾ ਪ੍ਰਤਿਮਾਰ੍ਗਹਰਣਮੇਵ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤਿ ਨਾਨ੍ਯਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥਾਤ੍ਰੈਵਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਮਾ ਭਵਤੁ ਭੇਸਜਂ, ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਭੇਸਜਂ ਭਵਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਹ- ਏਵਮੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਭਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਵਾਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਯਥਾ ਯੌਗਿਕਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥੋਪਸ਼ਮਨਮਪਿ ਯੁਗਪਦ੍ਵਾਤਕਫਸ਼ਮਕਤ੍ਵਾਭਾਵਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਏਤਦੇਵੋਪਸ਼ਮਨਭੇਸਜਾਭਾਵਂ ਸ੍ਫੋਟਯਤਿ- ਸਂਸਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਸ੍ਟੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਜਿਦਿਤਿ ਅਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਵਾਤਕਫਮੂਲਭੂਤਪਿਤ੍ਤਜਿਤ੍; ਮਧੁਰਂ ਹਿ ਕਫਕਾਰਿ, ਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯੌ ਤੁ ਵਾਤਕਰੌ, ਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਰਾ ਏਵੇਤਿ ਭਾਵਃ| ਕਿਂਵਾ, ਏਵਮੇਵੇਤਿ ਵਿਨਾ ਭੇਸਜਂ ਨੋਪਸ਼ਮਨਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਭਵਤੀਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧੋਦਰ੍ਕਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਯਤੀਯਫਲਂ, ਤਚ੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਰੂਪਮ੍||੧੮-੨੦||-
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ਏਭ੍ਯਸ੍ਤੁ ਖਲੁ ਹੇਤੁਭ੍ਯਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸਾਧ੍ਯਂ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||੨੧||
ਪ੍ਰੇਸ੍ਯੋਪਕਰਣਾਭਾਵਾਦ੍ਦੌਰਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਦੋਸਤਃ|
ਅਕਰ੍ਮਤਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਰੋਗੋਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੨੨||
ਤਤ੍ਰਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਕ੍ਰਮਾਤ੍|੨੩|
View original
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१||
प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः|
अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२||
तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
ਅਸਾਧ੍ਯਤੋਪੋਦ੍ਧਾਤੇਨੇਤਰਵ੍ਯਾਧਿਸਾਧਾਰਣਾਨ੍ਯਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਏਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਕਰਣਾਭਾਵਾਦਿਤਿ ਭੇਸਜਾਭਾਵਾਤ੍| ਦੌਰਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਤਿ ਆਤੁਰਸ੍ਯਾਨਾਤ੍ਮਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਕਰ੍ਮਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਸਾਯਾਂ ਨਞ੍, ਅਪੁਤ੍ਰ ਇਤਿ ਯਥਾ; ਤੇਨ, ਅਕਰ੍ਮਤਃ ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ ਅਕਰ੍ਮਤ ਇਤਿ ਅਧਰ੍ਮਾਦਸਾਧ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਜਨਕਾਤ੍| ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤਿਵਚਨੇਨ ਅਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਨ ਸਰ੍ਵੇ ਤਿਲਾਲਕਮਸ਼ਕਾਦਯੋਵਸ਼੍ਯਮਸਾਧ੍ਯਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤੇਸਾਮਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਪਿ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰੇਸ੍ਯਾਦਿਦੋਸੇਣ ਪ੍ਰਕਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ| ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਕਮਿਤਿ ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਪਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਮਾਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਦੁਭਯਮਾਰ੍ਗਾਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਿਂਵਾ, ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਯੋਃ ਪਰਿਕ੍ਰਮਃ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਕ੍ਰਮਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਸਾਧ੍ਯਪਰਿਕ੍ਰਮੋ ਯਾਪ੍ਯਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਪਰਿਕ੍ਰਮੋਸਾਧ੍ਯਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਮਾਰ੍ਗਪਰਿਕ੍ਰਮਃ ਮਾਰ੍ਗਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦਪਰਿਤ੍ਯਾਗਾਦ੍ਵਾਸਾਧ੍ਯ ਏਵ; ਅਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇ ਤਾਵਦੁਭਯਮਾਰ੍ਗਤ੍ਵੇਨੈਵਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ; ਪਰਿਤ੍ਯਾਗੇਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ- “ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਚਰੇਦ੍ਯਦ੍ਵਾ ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਮਸਿਦ੍ਧਿਮਤ੍” (ਚਿ.ਅ.੪) ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ, ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧-੨੨||-
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਤਸ੍ਯੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੨੩||
ਯਤ੍ ਕਸ੍ਣਮਥਵਾ ਨੀਲਂ ਯਦ੍ਵਾ ਸ਼ਕ੍ਰਧਨੁਸ੍ਪ੍ਰਭਮ੍|
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਤਦ੍ਵਾਸਸੋ ਰਞ੍ਜਨਂ ਚ ਯਤ੍||੨੪||
ਭਸ਼ਂ ਪੂਤ੍ਯਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸਰ੍ਵੋਪਦ੍ਰਵਵਚ੍ਚ ਯਤ੍|
ਬਲਮਾਂਸਕ੍ਸਯੇ ਯਚ੍ਚ ਤਚ੍ਚ ਰਕ੍ਤਮਸਿਦ੍ਧਿਮਤ੍||੨੫||
ਯੇਨ ਚੋਪਹਤੋ ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਮਾਨਵਃ|
ਪਸ਼੍ਯੇਦ੍ਦਸ਼੍ਯਂ ਵਿਯਚ੍ਚਾਪਿ ਤਚ੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ||੨੬||
View original
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३||
यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्|
रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४||
भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्|
बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५||
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः|
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਸ੍ਯਾਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਾਕ੍ਸਣਿਕੀਮਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ- ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਚ ਕਸ੍ਣਾਦਯੋ ਵਰ੍ਣਾ ਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਵਾਸਸੋ ਰਞ੍ਜਨਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਮਪਿ ਸਦ੍ਵਾਸੋ ਰਞ੍ਜਯਤਿ, ਨ ਕ੍ਸਾਲਨੇਨਾਪੈਤੀਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ‘ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਸਸੋ ਰਞ੍ਜਨਂ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਵਚਨਮਨਰ੍ਥਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਂਵਾ ‘ਅਰਞ੍ਜਨਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਤੇਨ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਾਸਸੋ ਰਞ੍ਜਕਸ੍ਯਾਰਞ੍ਜਨਮੇਵ ਵਿਕਤਿਃ| ਭਸ਼ਂ ਪੂਤੀਤਿ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦਤਿਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ| ਸਰ੍ਵੋਪਦ੍ਰਵਵਦਿਤਿ ਉਕ੍ਤਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦਸ਼੍ਯਂ ਘਟਪਟਾਦਿ| ਵਿਯਦ੍ ਆਕਾਸ਼ਮ੍| ਰਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਮੀਮਾਂਸਕਨਯੇ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯ ਆਕਾਸ਼ੇ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਯਤ ਇਤਿ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍||੨੩-੨੬||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
ਤਤ੍ਰਾਸਾਧ੍ਯਂ ਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਂ, ਯਾਪ੍ਯਂ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਾਪਯੇਤ੍|
ਸਾਧ੍ਯਂ ਚਾਵਹਿਤਃ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਭੇਸਜੈਃ ਸਾਧਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍||੨੭||
View original
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्|
साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
ਯਤ੍ਨੇਨੇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਯਾਪਨਂ ਯਤ੍ਨਂ ਵਿਨਾ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੭||
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕੌ- ਕਾਰਣਂ ਨਾਮਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍|
ਮਾਰ੍ਗੌ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨ ਚ ਹੇਤੁਮਤ੍||੨੮||
ਨਿਦਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ|
ਵੀਤਮੋਹਰਜੋਦੋਸਲੋਭਮਾਨਮਦਸ੍ਪਹਃ||੨੯||
View original
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्|
मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८||
निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः|
वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਨਾਮਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਮਿਤਿ ਲੋਹਿਤਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨ ਚੇਤਿ ਨ ਚ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍; ਅਨੇਨ ਚ ਯਾਪ੍ਯਮਪਿ ਸਙ੍ਗਹੀਤਮ੍, ਅਸਾਧ੍ਯਭੇਦੋ ਹਿ ਯਾਪ੍ਯਮ੍| ਹੇਤੁਮਦਿਤਿ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਦਿਹੇਤੁਵਰ੍ਣਨਂ ਸਙ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਵੀਤਾ ਅਪਗਤਾ ਮੋਹਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੨੮-੨੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਂ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨||