Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧||
ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
ಪಿತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಮಿತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ, ತದ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೩||
View original
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
ಆದ್ಯೋತ್ಪತ್ತೌ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಜ್ವರಮನು ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತಂ ಯಥಾಭೂತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಮೇವಾವಸ್ಥಾವಶಾಲ್ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ನತು ರಕ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ||೧-೩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
ಯದಾ ಜನ್ತುರ್ಯವಕೋದ್ದಾಲಕಕೋರದೂಷಪ್ರಾಯಾಣ್ಯನ್ನಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ, ಭೃಶೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಮಪಿ ಚಾನ್ಯದನ್ನಜಾತಂ ನಿಷ್ಪಾವಮಾಷಕುಲತ್ಥಸೂಪಕ್ಷಾರೋಪಸಂಹಿತಂ, ದಧಿದಧಿಮಣ್ಡೋದಶ್ವಿತ್ಕಟ್ವರಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕೋಪಸೇಕಂ ವಾ, ವಾರಾಹಮಾಹಿಷಾವಿಕಮಾತ್ಸ್ಯಗವ್ಯಪಿಶಿತಂ, ಪಿಣ್ಯಾಕಪಿಣ್ಡಾಲುಶುಷ್ಕಶಾಕೋಪಹಿತಂ, ಮೂಲಕಸರ್ಷಪಲಶುನಕರಞ್ಜಶಿಗ್ರುಮಧುಶಿಗ್ರು(ಖಡಯೂಷ ) ಭೂಸ್ತೃಣಸುಮುಖಸುರಸಕುಠೇರಕಗಣ್ಡೀರಕಾಲಮಾಲಕಪರ್ಣಾಸಕ್ಷವಕಫಣಿಜ್ಝಕೋಪದಂಶಂ, ಸುರಾಸೌವೀರತುಷೋದಕಮೈರೇಯಮೇದಕಮಧೂಲಕಶುಕ್ತಕುವಲಬದರಾಮ್ಲಪ್ರಾಯಾನುಪಾನಂ ವಾ, ಪಿಷ್ಟಾನ್ನೋತ್ತರಭೂಯಿಷ್ಠಮ್; ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತೋ ವಾಽತಿಮಾತ್ರಮತಿವೇಲಂ ವಾಽಽಮಂ ಪಯಃ ಪಿಬತಿ, ಪಯಸಾ ಸಮಶ್ನಾತಿ ರೌಹಿಣೀಕಂ , ಕಾಣಕಪೋತಂ ವಾ ಸರ್ಷಪತೈಲಕ್ಷಾರಸಿದ್ಧಂ, ಕುಲತ್ಥಪಿಣ್ಯಾಕಜಾಮ್ಬವಲಕುಚಪಕ್ವೈಃ ಶೌಕ್ತಿಕೈರ್ವಾ ಸಹ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬತ್ಯುಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಃ ; ತಸ್ಯೈವಮಾಚರತಃ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ಲೋಹಿತಂ ಚ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಮತಿವರ್ತತೇ|
ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಮಾಣಾತಿವೃತ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕುಪಿತಂ ಶರೀರಮನುಸರ್ಪದ್ಯದೇವ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಪ್ರಭವಾಣಾಂ ಲೋಹಿತವಹಾನಾಂ ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಲೋಹಿತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಗುರೂಣಿ ಮುಖಾನ್ಯಾಸಾದ್ಯ ಪ್ರತಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ ತದೇವ ಲೋಹಿತಂ ದೂಷಯತಿ||೪||
View original
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते|
तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
ಯದಾ ಜನ್ತುರಿತ್ಯಾದಿನಾ ನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಯವಕಃ ವ್ರೀಹಿವಿಶೇಷಃ; ಉದ್ದಾಲಃ ವನಕೋದ್ರವಃ; ಕೋರದೂಷಃ ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ನಪಾನೇ ಪಿತ್ತಹರ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯ ನಿಷ್ಪಾವಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನತ್ವೇನೇಹೋಕ್ತಕ್ಷೀರಾದೌ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದಧಿಮಣ್ಡಃ ಮಸ್ತು, ಉದಶ್ವಿತ್ ಅರ್ಧಜಲಂ ತಕ್ರಂ, ಕಟ್ವರಂ ನಿರ್ಜಲಂ, ಕಿಂವಾ ಅಮ್ಲಂ ತಕ್ರಮ್| ಮಧುಶಿಗ್ರುಃ ಸ್ವಲ್ಪಶೋಭಾಞ್ಜನಕಃ| ಖಡಯೂಷಃ ರಾಗಕರ್ಪೂರ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ| ಸುಮುಖಾದಯಃ ಫಣಿಜ್ಝಕಾನ್ತಾಃ ಪರ್ಣಾಸಭೇದಾಃ| ಉಪದಂಶಮಿತಿ ಮೂಲಕಾದೀನಿ ಖಾದಯಿತ್ವಾ ಯಾವಕಾದ್ಯನ್ನಂ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಧೂಲಕಃ ಗೋಧೂಮವಿಶೇಷಃ| ಶುಕ್ತಃ ಸನ್ಧಾನವಿಶೇಷಃ| ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಮುತ್ತರತ್ರ ಭೋಜನಸ್ಯ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯತ್ರ ತತ್ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನೋತ್ತರಭೂಯಿಷ್ಠಮ್| ಅತಿವೇಲಮಿತಿ ಪುನಃ ಪುನಃ| ರೌಹಿಣೀಕಂ ರೋಹಿಣೀಶಾಕಮ್| ಶೌಕ್ತಿಕೈರಿತಿ ಬದರೀಫಲೈಃ| ಆಮಮಿತ್ಯುತ್ತರೇಣ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಮತಿವರ್ತತೇ ಪ್ರವರ್ಧತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದೇವೇತ್ಯನೇನ ಏವಮಪಿ ಪ್ರಕುಪಿತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯ ಏವಾಂಶ ಉಕ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾನ್ ಭವತಿ ಸ ಏವ ರಕ್ತಂ ದೂಷಯತಿ ನಾನ್ಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಲೋಹಿತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಗುರೂಣಿ ಪ್ರವೃದ್ಧಲೋಹಿತಸ್ಯನ್ದೇನ ಗುರೂಣಿ ಉತ್ಸನ್ನಾನಿ ವಿವೃತಾನೀತಿ ಯಾವತ್| ಪ್ರತಿರುನ್ಧ್ಯಾತ್ ‘ವೃದ್ಧೇನ ಶೋಣಿತೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ‘ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಪಕ್ಷೇ ತು ‘ಶೋಣಿತಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ತೇನ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಪ್ರಭವಾಣಾಮಿತ್ಯಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಂ- ಲೋಹಿತವಹಾನಾಮಿತಿ| ಚಕಾರೋಽವಧಾರಣೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಚ ಯಕೃಚ್ಚೈವ ತದಧಿಷ್ಠಾಯ ವರ್ತತೇ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಕ್ತವಾಹೀನಿ ತನ್ಮೂಲಾನಿ ಹಿ ದೇಹಿನಾಮ್” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ||೪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ಸಂಸರ್ಗಾಲ್ಲೋಹಿತಪ್ರದೂಷಣಾಲ್ಲೋಹಿತಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವಿಧಾನಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ||೫||
View original
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
ಏವಂ ರಕ್ತದೂಷಕೇ ಪಿತ್ತೇ ಯಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಾ ಭವತಿ, ತದಾಹ- ಸಂಸರ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಲೋಹಿತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಲೋಹಿತಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವಿಧಾನಾದಿತಿ ಲೋಹಿತಸದೃಶಗನ್ಧವರ್ಣಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಏತೇನ, ‘ರಕ್ತಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಾ ನಿರುಕ್ತಿಃ, ‘ರಕ್ತೇ ದೂಷ್ಯೇ ಪಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ, ‘ರಕ್ತವತ್ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್’ ಇತಿ ತೃತೀಯಾ ದರ್ಶ್ಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ಸಂಸರ್ಗಾದ್ದೂಷಣಾತ್ತತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಾಖ್ಯಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ”- (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಏತದೇವ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ- ಯದ್- ರಕ್ತಗನ್ಧವರ್ಣಾನುವಿಧಾನಂ; ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ತು ಊರ್ಧ್ವಾದಿಭೇದೇನ ಕಫಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವೇಹ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ; ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ‘ಸಾನ್ದ್ರಂ ಸಪಾಣ್ಡು’ (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ||೫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಭುಕ್ತಸ್ಯ ವಿದಾಹಃ, ಶುಕ್ತಾಮ್ಲಗನ್ಧರಸ ಉದ್ಗಾರಃ, ಛರ್ದೇರಭೀಕ್ಷ್ಣಮಾಗಮನಂ, ಛರ್ದಿತಸ್ಯ ಬೀಭತ್ಸತಾ, ಸ್ವರಭೇದೋ, ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಸದನಂ, ಪರಿದಾಹಃ, ಮುಖಾದ್ಧೂಮಾಗಮ ಇವ, ಲೋಹಲೋಹಿತಮತ್ಸ್ಯಾಮಗನ್ಧಿತ್ವಮಿವ ಚಾಸ್ಯಸ್ಯ, ರಕ್ತಹರಿತಹಾರಿದ್ರತ್ವಮಙ್ಗಾವಯವಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಸ್ವೇದಲಾಲಾಸಿಙ್ಘಾಣಕಾಸ್ಯಕರ್ಣಮಲಪಿಡಕೋಲಿಕಾಪಿಡಕಾನಾಮ್ , ಅಙ್ಗವೇದನಾ, ಲೋಹಿತನೀಲಪೀತಶ್ಯಾವಾನಾಮರ್ಚಿಷ್ಮತಾಂ ಚ ರೂಪಾಣಾಂ ಸ್ವಪ್ನೇ ದರ್ಶನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ (ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ)||೬||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಛರ್ದಿತಸ್ಯ ಬೀಭತ್ಸತಾ ವೈವರ್ಣ್ಯವೈಗನ್ಧ್ಯಾದಿಯೋಗಾತ್| ಪಿಡಕೋಲಿಕಾ ನೇತ್ರಮಲಃ| ಅಙ್ಗವೇದನಾ ಅಙ್ಗಮರ್ದಃ||೬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ಉಪದ್ರವಾಸ್ತು ಖಲು ದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರಾತೀಸಾರಶೋಫಶೋಷಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಃ ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚ||೭||
View original
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
ವ್ಯಾಧೇರಸಾಧ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಖ್ಯಾಪಕಾನ್ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಾನುಪದ್ರವಾಖ್ಯಾನಾಹ- ಉಪದ್ರವಾಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇನೋಪದ್ರವಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಭೂತತ್ವೇನ ನಿದಾನಪಞ್ಚಕಾನತಿರಿಕ್ತತ್ವಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಚೈತೇ ಉಪದ್ರವಾಃ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನ ನಿಯತಾ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯನ್ತೇ; ಜ್ವರೇ ತೂಪದ್ರವಾ ನಿಯತಾ ನ ಸನ್ತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ನೋಕ್ತಾಃ; ಏವಂ ಗುಲ್ಮಾದಾವಪಿ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವೇನೋಪದ್ರವಕಥನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಸ್ವರಭೇದಶ್ಚೇತಿ ಪೃಥಕ್ಪಾಠೇನ ಸ್ವರಭೇದಸ್ಯ ಪ್ರಾಯೋಭಾವಿತ್ವಮಾಹ||೭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ಮಾರ್ಗೌ ಪುನರಸ್ಯ ದ್ವೌ ಊರ್ಧ್ವಂ, ಚಾಧಶ್ಚ|
ತದ್ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶರೀರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸರ್ಗಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಂ ಕರ್ಣನಾಸಿಕಾನೇತ್ರಾಸ್ಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ, ಬಹುವಾತೇ ತು ಶರೀರೇ ವಾತಸಂಸರ್ಗಾದಧಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಂ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ, ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತೇ ತು ಶರೀರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಸಂಸರ್ಗಾದ್ದ್ವಾವಪಿ ಮಾರ್ಗೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ತೌ ಮಾರ್ಗೌ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಂ ಸರ್ವೇಭ್ಯ ಏವ ಯಥೋಕ್ತೇಭ್ಯಃ ಖೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಚ್ಯವತೇ ಶರೀರಸ್ಯ||೮||
ತತ್ರ ಯದೂರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ತತ್ ಸಾಧ್ಯಂ, ವಿರೇಚನೋಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಾದ್ಬಹ್ವೌಷಧತ್ವಾಚ್ಚ; ಯದಧೋಭಾಗಂ ತದ್ಯಾಪ್ಯಂ, ವಮನೋಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಾದಲ್ಪೌಷಧತ್ವಾಚ್ಚ; ಯದುಭಯಭಾಗಂ ತದಸಾಧ್ಯಂ, ವಮನವಿರೇಚನಾಯೋಗಿತ್ವಾದನೌಷಧತ್ವಾಚ್ಚೇತಿ||೯||
View original
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च|
तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८||
तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿವಿಶೇಷಸ್ಯ ತಥಾ ಕಫಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಸ್ಯ ಚ ಮಾರ್ಗವಿಶೇಷಕೃತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಮಾರ್ಗಮಾಹ- ಮಾರ್ಗಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶರೀರೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ವಚನೇನ ಊರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಃ ಕಾರಣಾನ್ತರಚಿತೇನಾಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯತ್ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಜನ್ಯತ್ವಂ ಕಫಸ್ಯ, ತನ್ನಾವಶ್ಯಂ ಭವತಿ; ಅತ ಏವ “ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮುಷ್ಣರೂಕ್ಷಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್| ಅಧೋಗಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಪ್ರಾಯಃ” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಂ ಕೃತವಾನ್| ಏವಂ ‘ಬಹುವಾತೇ ತು’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಖೇಭ್ಯ ಇತಿ ರನ್ಧ್ರೇಭ್ಯಃ| ವಿರೇಚನೋಪಕ್ರಮಣೀಯತ್ವಾದಿತಿ ಏತಚ್ಚ ಶ್ಲೋಕೇನ ಸ್ವಯಮೇವ ವ್ಯಾಕರಿಷ್ಯತಿ||೮-೯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಸ್ತು ಖಲು ಪುರಾ ದಕ್ಷಯಜ್ಞೋದ್ಧ್ವಂಸೇ ರುದ್ರಕೋಪಾಮರ್ಷಾಗ್ನಿನಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಪರಿಗತಶರೀರಪ್ರಾಣಾನಾಮಭವಜ್ಜ್ವರಮನು||೧೦||
View original
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಮಾಹ- ರಕ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಪಯುಕ್ತಃ ಅಮರ್ಷಃ, ಅಮರ್ಷಃ ಅಭಿನಿವೇಶಃ; ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ಕೋಪಾಮರ್ಷಯೋರ್ಭೇದ ಉಕ್ತಃ; ಯಥಾ- “ಅಮರ್ಷಸಂರಮ್ಭವಿನಗ್ನಭಾವಾಃ ಸನ್ತರ್ಜನಾಭಿದ್ರವಣೌಷ್ಣ್ಯರೋಷಾಃ” (ಚಿ.ಅ.೯) ಇತಿ||೧೦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
ತಸ್ಯಾಶುಕಾರಿಣೋ ದಾವಾಗ್ನೇರಿವಾಪತಿತಸ್ಯಾತ್ಯಯಿಕಸ್ಯಾಶು ಪ್ರಶಾನ್ತ್ಯೈ ಪ್ರಯತಿತವ್ಯಂ ಮಾತ್ರಾಂ ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚಾಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣೇನಾಪತರ್ಪಣೇನ ವಾ ಮೃದುಮಧುರಶಿಶಿರತಿಕ್ತಕಷಾಯೈರಭ್ಯವಹಾರ್ಯೈಃ ಪ್ರದೇಹಪರಿಷೇಕಾವಗಾಹಸಂಸ್ಪರ್ಶನೈರ್ವಮನಾದ್ಯೈರ್ವಾ ತತ್ರಾವಹಿತೇನೇತಿ||೧೧||
View original
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
ಸನ್ತರ್ಪಣೇನೇತಿ ಅಧೋಗಸ್ಯ, ಅಪತರ್ಪಣೇನೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ| ಸಂಸ್ಪೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಂ ಮುಕ್ತಾದಿ||೧೧||
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಾಧ್ಯಂ ಲೋಹಿತಪಿತ್ತಂ ತದ್ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ|
ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಯೋಗಿತ್ವಾದ್ಬಹುತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ಚ||೧೨||
ವಿರೇಚನಂ ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜಯಾರ್ಥೇ ಪರಮೌಷಧಮ್|
ಯಶ್ಚ ತತ್ರಾನ್ವಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತಸ್ಯ ಚಾನಧಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೩||
ಭವೇದ್ಯೋಗಾವಹಂ ತತ್ರ ಮಧುರಂ ಚೈವ ಭೇಷಜಮ್|
ತಸ್ಮಾತ್ ಸಾಧ್ಯಂ ಮತಂ ರಕ್ತಂ ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ||೧೪||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते|
विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२||
विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्|
यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३||
भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्|
तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ವಿರೇಚನಯೋಗ್ಯತಾಂ ವಿವೇಚಯತಿ- ವಿರೇಚನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಧಾನಮನುಬನ್ಧಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಖ್ಯವ್ಯಾಧಿರ್ಜೇತವ್ಯಃ; ತತ್ರ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಜಯಾರ್ಥೇ ವಿರೇಚನಂ ತಾವತ್ ಪರಮೌಷಧಂ, “ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೫) ಇತಿ ವಚನಾದಿತಿ ಭಾವಃ, ಯಶ್ಚ ತತ್ರಾನ್ವಯಃ ಅನುಬನ್ಧಸ್ವರೂಪಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ತಸ್ಯ ಚ ಜಯಾರ್ಥೇ ಅನಧಮಮಧಮಂ ನ ಭವತಿ ಮಧ್ಯಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ವಚನಂ ಹಿ- “ಪಿತ್ತಂ ವಾ ಕಫಪಿತ್ತಂ ವಾ ಪಿತ್ತಾಶಯಗತಂ ಹರೇತ್| ಸ್ರಂಸನಂ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತಿ| ಯೋಗಾವಹಂ ಚ ತತ್ರೇತಿ ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ತದ್ವಿರೇಚನಂ ಯೋಗಾವಹಂ ಭವತಿ, ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಹರಣರೂಪತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನೇನ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಮುಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಧಾನಕಾರಣೇ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಧಾನಶಮಕ(ನ)ತ್ವಾತ್, ತಥಾ ಮಧ್ಯಕುಪಿತೇ ಚ ಕಫೇ ಮಧ್ಯಭೇಷಜತ್ವಾತ್, ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಹರಣರೂಪತಯಾ ಚ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದ್ ವಿರೇಚನಮೂರ್ಧ್ವಗೇ ಸಾಧು ಭೇಷಜಮ್| ಮಧುರಂ ಚೈವ ಭೇಷಜಮಿತ್ಯತ್ರ ಏವಶಬ್ದೋಽಪ್ಯರ್ಥಃ; ತೇನ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ತಾವದ್ಭೇಷಜೇ ಭವತ ಏವ ಪಿತ್ತಕಫಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್, ಮಧುರಮಪಿ ಲಙ್ಘನಾದಿನಾ ಕಫೇ ಜಿತೇ ಭೇಷಜಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨-೧೪||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
ರಕ್ತಂ ತು ಯದಧೋಭಾಗಂ ತದ್ಯಾಪ್ಯಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಮ್|
ವಮನಸ್ಯಾಲ್ಪಯೋಗಿತ್ವಾದಲ್ಪತ್ವಾದ್ಭೇಷಜಸ್ಯ ಚ||೧೫||
ವಮನಂ ಹಿ ನ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹರಣೇ ಶ್ರೇಷ್ಠಮುಚ್ಯತೇ|
ಯಶ್ಚ ತತ್ರಾನ್ವಯೋ ವಾಯುಸ್ತಚ್ಛಾನ್ತೌ ಚಾವರಂ ಸ್ಮೃತಮ್||೧೬||
ತಚ್ಚಾಯೋಗಾವಹಂ ತತ್ರ ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಕಾನಿ ಚ|
ತಸ್ಮಾದ್ಯಾಪ್ಯಂ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಯದುಕ್ತಮನುಲೋಮಗಮ್ ||೧೭||
View original
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्|
वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५||
वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते|
यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६||
तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च|
तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
ಅಧೋಗೇ ವಮನಸ್ಯಾಯೋಗಿತಾಂ ವಿವೇಚಯತಿ- ವಮನಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮೂಲಸ್ಯ ಹರಣೇ ನ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ವಮನಂ; ವಮನಂ ಹಿ ಕಫಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ಹರತಿ, ನ ಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ತಚ್ಛಾನ್ತೌ ಚಾವರಮಿತಿ ವಾತಹರಣೇ ತ್ವಪ್ರಧಾನಮೇವ ವಮನಂ, ವಾತಹರಣೇಽಯುಕ್ತತ್ವಾದೇವ ವಮನಸ್ಯ| ತಚ್ಚಾಯೋಗಾವಹಮಿತಿ ತದ್ವಮನಂ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಹರಣರೂಪತಯಾ ಯೋಗಾವಹಮಪಿ ಸತ್ ಪಿತ್ತವಾತಯೋರುಕ್ತೇನ ನ್ಯಾಯೇನಾಯೌಗಿಕತ್ವೇನಾಯೋಗಾವಹಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಕಾನಿ ಚ ಅಯೋಗಾವಹಾನೀತಿ ಯೋಜನಾ, ಕಷಾಯತಿಕ್ತಯೋರ್ವಾತಪ್ರತಿಕೂಲತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಂ ಮಧುರಮೇಕಮವಶಿಷ್ಟಮಧೋಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭೇಷಜಂ ಭವತಿ; ತೇನಾಲ್ಪೌಷಧತ್ವಂ ಸಿದ್ಧಮ್| ಅಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾನಾಂ ತು ಪಿತ್ತವಿರುದ್ಧತ್ವೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಪ್ರಸಕ್ತಿರಪಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ||೧೫-೧೭||
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತು ಯನ್ಮಾರ್ಗೌ ದ್ವಾವಪಿ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ|
ಅಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದೇವ ಕಾರಣಾತ್||೧೮||
ನಹಿ ಸಂಶೋಧನಂ ಕಿಞ್ಚಿದಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಗಮ್|
ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಂ ಚ ಹರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಧೀಯತೇ||೧೯||
ಏವಮೇವೋಪಶಮನಂ ಸರ್ವಶೋ ನಾಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ|
ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷು ಚ ದೋಷೇಷು ಸರ್ವಜಿಚ್ಛಮನಂ ಮತಮ್ ||೨೦||
ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ತ್ರಿವಿಧೋದರ್ಕಂ ರಕ್ತಂ ಮಾರ್ಗವಿಶೇಷತಃ|೨೧|
View original
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते|
असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८||
नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्|
प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९||
एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते|
संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०||
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದಿತಿ ವಮನವಿರೇಚನಾಯೌಗಿಕತ್ವಾದನೌಷಧತ್ವಾಚ್ಚ| ವಮನವಿರೇಚನಾಯೌಗಿಕತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯತಿ- ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶೋಧನಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೇನ ಬಸ್ತಿಶಿರೋವಿರೇಚನಯೋರಪಿ ಪ್ರತಿಕ್ಷೇಪಂ ಸೂಚಯತಿ| ಯದಧೋಭಾಗಂ ವಿರೇಚನಂ ತದಧೋಭಾಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕೋಪಯತಿ, ಯದೂರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ವಮನಂ ತದೂರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕೋಪಯತಿ; ಅತೋ ನಾಸ್ತ್ಯುಭಯಮಾರ್ಗೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಶೋಧನಮ್| ಅಥಾನುಗುಣಮೇವ ಶೋಧನಂ ಕಫಚ್ಛರ್ದ್ಯಾಮಿವ ವಮನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿಮಹಿಮ್ನಾ ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಹರಣಮೇವ ಭೇಷಜಂ ಭವತಿ ನಾನ್ಯದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥಾತ್ರೈವಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಮಾ ಭವತು ಭೇಷಜಂ, ಸಂಶಮನಂ ಭೇಷಜಂ ಭವತ್ವಿತ್ಯಾಹ- ಏವಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಉಭಯಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತ್ವೇನ ವಾತಕಫಾನುಬನ್ಧತ್ವಾದ್ ಯಥಾ ಯೌಗಿಕಂ ಸಂಶೋಧನಂ ನಾಸ್ತಿ ತಥೋಪಶಮನಮಪಿ ಯುಗಪದ್ವಾತಕಫಶಮಕತ್ವಾಭಾವಾನ್ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಶೋ ನ ವಿದ್ಯತ ಇತಿ ಕಿಞ್ಚಿದಪಿ ನ ವಿದ್ಯತ ಇತಿ| ಏತದೇವೋಪಶಮನಭೇಷಜಾಭಾವಂ ಸ್ಫೋಟಯತಿ- ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟೇಷ್ವಿತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷ್ವಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಸರ್ವಜಿದಿತಿ ಅನುಬನ್ಧಭೂತವಾತಕಫಮೂಲಭೂತಪಿತ್ತಜಿತ್; ಮಧುರಂ ಹಿ ಕಫಕಾರಿ, ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ ತು ವಾತಕರೌ, ಶೇಷಾಸ್ತು ಪಿತ್ತಕರಾ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ| ಕಿಂವಾ, ಏವಮೇವೇತಿ ವಿನಾ ಭೇಷಜಂ ನೋಪಶಮನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತ್ರಿವಿಧೋದರ್ಕಮಿತಿ ತ್ರಿವಿಧಾಯತೀಯಫಲಂ, ತಚ್ಚ ಸಾಧ್ಯತ್ವ ಯಾಪ್ಯತ್ವ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯತ್ವರೂಪಮ್||೧೮-೨೦||-
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ಏಭ್ಯಸ್ತು ಖಲು ಹೇತುಭ್ಯಃ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸಾಧ್ಯಂ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||೨೧||
ಪ್ರೇಷ್ಯೋಪಕರಣಾಭಾವಾದ್ದೌರಾತ್ಮ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯದೋಷತಃ|
ಅಕರ್ಮತಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಕಶ್ಚಿದ್ರೋಗೋಽತಿವರ್ತತೇ||೨೨||
ತತ್ರಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮೇಕಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿಕ್ರಮಾತ್|೨೩|
View original
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१||
प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः|
अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२||
तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
ಅಸಾಧ್ಯತೋಪೋದ್ಧಾತೇನೇತರವ್ಯಾಧಿಸಾಧಾರಣಾನ್ಯಪ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಪತ್ತಿಕಾರಣಾನ್ಯಾಹ- ಏಭ್ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪಕರಣಾಭಾವಾದಿತಿ ಭೇಷಜಾಭಾವಾತ್| ದೌರಾತ್ಮ್ಯಾದಿತಿ ಆತುರಸ್ಯಾನಾತ್ಮವತ್ತ್ವಾತ್| ಅಕರ್ಮತ ಇತ್ಯತ್ರ ಕುತ್ಸಾಯಾಂ ನಞ್, ಅಪುತ್ರ ಇತಿ ಯಥಾ; ತೇನ, ಅಕರ್ಮತಃ ಅಸಮ್ಯಕ್ಚಿಕಿತ್ಸಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ ಅಕರ್ಮತ ಇತಿ ಅಧರ್ಮಾದಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಜನಕಾತ್| ಕಶ್ಚಿದಿತಿವಚನೇನ ಅಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ನ ಸರ್ವೇ ತಿಲಾಲಕಮಶಕಾದಯೋಽವಶ್ಯಮಸಾಧ್ಯಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ, ತೇಷಾಮಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಪಿ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಪ್ರೇಷ್ಯಾದಿದೋಷೇಣ ಪ್ರಕೃತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ| ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮೇಕಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಮೇವ ಪರಂ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿಕ್ರಮಾದಿತಿ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಪರಿಕ್ರಮಾದುಭಯಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಿಂವಾ, ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಯೋಃ ಪರಿಕ್ರಮಃ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿಕ್ರಮಃ, ತಸ್ಮಾತ್; ತತ್ರ ಸಾಧ್ಯಪರಿಕ್ರಮೋ ಯಾಪ್ಯಮಾರ್ಗಗಾಮಿತ್ವಮ್, ಏವಂ ಯಾಪ್ಯಸ್ಯ ಪರಿಕ್ರಮೋಽಸಾಧ್ಯಮಾರ್ಗಗಾಮಿತ್ವಮ್| ಅಯಂ ಚ ಮಾರ್ಗಪರಿಕ್ರಮಃ ಮಾರ್ಗಪರಿತ್ಯಾಗಾದಪರಿತ್ಯಾಗಾದ್ವಾಽಸಾಧ್ಯ ಏವ; ಅಪರಿತ್ಯಾಗೇ ತಾವದುಭಯಮಾರ್ಗತ್ವೇನೈವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ; ಪರಿತ್ಯಾಗೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಂ, ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ- “ಮಾರ್ಗಾನ್ಮಾರ್ಗಂ ಚರೇದ್ಯದ್ವಾ ತಚ್ಚ ರಕ್ತಮಸಿದ್ಧಿಮತ್” (ಚಿ.ಅ.೪) ಇತಿ| ಕಿಂವಾ, ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿಕ್ರಮಾದಿತಿ ಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಯಾಪ್ಯತ್ವೇನ ಪರಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧-೨೨||-
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಮಿದಂ ತಸ್ಯೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೨೩||
ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಮಥವಾ ನೀಲಂ ಯದ್ವಾ ಶಕ್ರಧನುಷ್ಪ್ರಭಮ್|
ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಸಾಧ್ಯಂ ತದ್ವಾಸಸೋ ರಞ್ಜನಂ ಚ ಯತ್||೨೪||
ಭೃಶಂ ಪೂತ್ಯತಿಮಾತ್ರಂ ಚ ಸರ್ವೋಪದ್ರವವಚ್ಚ ಯತ್|
ಬಲಮಾಂಸಕ್ಷಯೇ ಯಚ್ಚ ತಚ್ಚ ರಕ್ತಮಸಿದ್ಧಿಮತ್||೨೫||
ಯೇನ ಚೋಪಹತೋ ರಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇನ ಮಾನವಃ|
ಪಶ್ಯೇದ್ದೃಶ್ಯಂ ವಿಯಚ್ಚಾಪಿ ತಚ್ಚಾಸಾಧ್ಯಂ ನ ಸಂಶಯಃ||೨೬||
View original
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३||
यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्|
रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४||
भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्|
बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५||
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः|
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯಾಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಾಕ್ಷಣಿಕೀಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ- ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚ ಕೃಷ್ಣಾದಯೋ ವರ್ಣಾ ಗಮ್ಭೀರಧಾತುಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ಭವನ್ತಿ, ತತಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮೇವ| ವಾಸಸೋ ರಞ್ಜನಂ ಚ ಯದಿತಿ ಪ್ರಕ್ಷಾಲಿತಮಪಿ ಸದ್ವಾಸೋ ರಞ್ಜಯತಿ, ನ ಕ್ಷಾಲನೇನಾಪೈತೀತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್; ಅನ್ಯಥಾ ‘ಸರ್ವಮೇವ ರಕ್ತಂ ವಾಸಸೋ ರಞ್ಜನಂ ಭವತಿ’ ಇತಿ ವಚನಮನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಂವಾ ‘ಅರಞ್ಜನಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ತೇನ, ರಕ್ತಸ್ಯ ವಾಸಸೋ ರಞ್ಜಕಸ್ಯಾರಞ್ಜನಮೇವ ವಿಕೃತಿಃ| ಭೃಶಂ ಪೂತೀತಿ ಧಾತ್ವನ್ತರಸಮ್ಬನ್ಧಾದತಿದುರ್ಗನ್ಧಿ| ಸರ್ವೋಪದ್ರವವದಿತಿ ಉಕ್ತದೌರ್ಬಲ್ಯಾದ್ಯುಪದ್ರವಯುಕ್ತಮ್| ದೃಶ್ಯಂ ಘಟಪಟಾದಿ| ವಿಯದ್ ಆಕಾಶಮ್| ರಕ್ತಂ ರಕ್ತವರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಾಕಾಶಮಪಿ ದೃಶ್ಯಂ ಭವತಿ ಮೀಮಾಂಸಕನಯೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಯ ಆಕಾಶೇ ಏವಾಸಾಧ್ಯರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ರಕ್ತತ್ವಂ ಪ್ರತೀಯತ ಇತಿ ನ ಪುನರುಕ್ತಮ್||೨೩-೨೬||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
ತತ್ರಾಸಾಧ್ಯಂ ಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಂ, ಯಾಪ್ಯಂ ಯತ್ನೇನ ಯಾಪಯೇತ್|
ಸಾಧ್ಯಂ ಚಾವಹಿತಃ ಸಿದ್ಧೈರ್ಭೇಷಜೈಃ ಸಾಧಯೇದ್ಭಿಷಕ್||೨೭||
View original
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्|
साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
ಯತ್ನೇನೇತಿ ವಚನಾದ್ಯಾಪ್ಯಯಾಪನಂ ಯತ್ನಂ ವಿನಾ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೭||
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಕಾರಣಂ ನಾಮನಿರ್ವೃತ್ತಿಂ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯುಪದ್ರವಾನ್|
ಮಾರ್ಗೌ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಂ ಚ ಸಾಧ್ಯತ್ವಂ ನ ಚ ಹೇತುಮತ್||೨೮||
ನಿದಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಜಹಾರ ಪುನರ್ವಸುಃ|
ವೀತಮೋಹರಜೋದೋಷಲೋಭಮಾನಮದಸ್ಪೃಹಃ||೨೯||
View original
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्|
मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८||
निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः|
वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ನಾಮನಿರ್ವೃತ್ತಿಮಿತಿ ಲೋಹಿತಸಂಸರ್ಗಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನ ಚೇತಿ ನ ಚ ಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್; ಅನೇನ ಚ ಯಾಪ್ಯಮಪಿ ಸಙ್ಗೃಹೀತಮ್, ಅಸಾಧ್ಯಭೇದೋ ಹಿ ಯಾಪ್ಯಮ್| ಹೇತುಮದಿತಿ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಯೌಗಿಕತ್ವಾದಿಹೇತುವರ್ಣನಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ವೀತಾ ಅಪಗತಾ ಮೋಹಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೨೮-೨೯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಂ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||