Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ രക്തപിത്തനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
പിത്തം യഥാഭൂതം ലോഹിതപിത്തമിതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ, തദ് വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩||
View original
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
ആദ്യോത്പത്തൌ ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തോത്പത്തേര്ജ്വരമനു രക്തപിത്തനിദാനമുച്യതേ| പിത്തം യഥാഭൂതമിത്യാദിനാ പിത്തമേവാവസ്ഥാവശാല്ലോഹിതപിത്തമിത്യുച്യത ഇതി ദര്ശയതി, നതു രക്തം ച പിത്തം ച രക്തപിത്തമിതി||൧-൩||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
യദാ ജന്തുര്യവകോദ്ദാലകകോരദൂഷപ്രായാണ്യന്നാനി ഭുങ്ക്തേ, ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണമപി ചാന്യദന്നജാതം നിഷ്പാവമാഷകുലത്ഥസൂപക്ഷാരോപസംഹിതം, ദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിത്കട്വരാമ്ലകാഞ്ജികോപസേകം വാ, വാരാഹമാഹിഷാവികമാത്സ്യഗവ്യപിശിതം, പിണ്യാകപിണ്ഡാലുശുഷ്കശാകോപഹിതം, മൂലകസര്ഷപലശുനകരഞ്ജശിഗ്രുമധുശിഗ്രു(ഖഡയൂഷ ) ഭൂസ്തൃണസുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകോപദംശം, സുരാസൌവീരതുഷോദകമൈരേയമേദകമധൂലകശുക്തകുവലബദരാമ്ലപ്രായാനുപാനം വാ, പിഷ്ടാന്നോത്തരഭൂയിഷ്ഠമ്; ഉഷ്ണാഭിതപ്തോ വാऽതിമാത്രമതിവേലം വാऽऽമം പയഃ പിബതി, പയസാ സമശ്നാതി രൌഹിണീകം , കാണകപോതം വാ സര്ഷപതൈലക്ഷാരസിദ്ധം, കുലത്ഥപിണ്യാകജാമ്ബവലകുചപക്വൈഃ ശൌക്തികൈര്വാ സഹ ക്ഷീരം പിബത്യുഷ്ണാഭിതപ്തഃ ; തസ്യൈവമാചരതഃ പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, ലോഹിതം ച സ്വപ്രമാണമതിവര്തതേ|
തസ്മിന് പ്രമാണാതിവൃത്തേ പിത്തം പ്രകുപിതം ശരീരമനുസര്പദ്യദേവ യകൃത്പ്ലീഹപ്രഭവാണാം ലോഹിതവഹാനാം ച സ്രോതസാം ലോഹിതാഭിഷ്യന്ദഗുരൂണി മുഖാന്യാസാദ്യ പ്രതിരുന്ധ്യാത് തദേവ ലോഹിതം ദൂഷയതി||൪||
View original
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते|
तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
യദാ ജന്തുരിത്യാദിനാ നിദാനമുച്യതേ| യവകഃ വ്രീഹിവിശേഷഃ; ഉദ്ദാലഃ വനകോദ്രവഃ; കോരദൂഷഃ യദ്യപ്യന്നപാനേ പിത്തഹര ഉക്തസ്തഥാऽപ്യസ്യ നിഷ്പാവാദിയുക്തസ്യ സംയോഗമഹിമ്നാ രക്തപിത്തനിദാനത്വം ജ്ഞേയമ്, ഏവമന്യത്രാപി രക്തപിത്തനിദാനത്വേനേഹോക്തക്ഷീരാദൌ ജ്ഞേയമ്| ദധിമണ്ഡഃ മസ്തു, ഉദശ്വിത് അര്ധജലം തക്രം, കട്വരം നിര്ജലം, കിംവാ അമ്ലം തക്രമ്| മധുശിഗ്രുഃ സ്വല്പശോഭാഞ്ജനകഃ| ഖഡയൂഷഃ രാഗകര്പൂര ഇതി ഖ്യാതഃ| സുമുഖാദയഃ ഫണിജ്ഝകാന്താഃ പര്ണാസഭേദാഃ| ഉപദംശമിതി മൂലകാദീനി ഖാദയിത്വാ യാവകാദ്യന്നം ഭുങ്ക്തേ ഇത്യര്ഥഃ| മധൂലകഃ ഗോധൂമവിശേഷഃ| ശുക്തഃ സന്ധാനവിശേഷഃ| പിഷ്ടാന്നമുത്തരത്ര ഭോജനസ്യ ഭൂയിഷ്ഠം യത്ര തത് പിഷ്ടാന്നോത്തരഭൂയിഷ്ഠമ്| അതിവേലമിതി പുനഃ പുനഃ| രൌഹിണീകം രോഹിണീശാകമ്| ശൌക്തികൈരിതി ബദരീഫലൈഃ| ആമമിത്യുത്തരേണ സമ്ബധ്യതേ| സ്വപ്രമാണമതിവര്തതേ പ്രവര്ധത ഇത്യര്ഥഃ| യദേവേത്യനേന ഏവമപി പ്രകുപിതസ്യ പിത്തസ്യ യ ഏവാംശ ഉക്തസമ്പ്രാപ്തിമാന് ഭവതി സ ഏവ രക്തം ദൂഷയതി നാന്യ ഇതി ദര്ശയതി| ലോഹിതാഭിഷ്യന്ദഗുരൂണി പ്രവൃദ്ധലോഹിതസ്യന്ദേന ഗുരൂണി ഉത്സന്നാനി വിവൃതാനീതി യാവത്| പ്രതിരുന്ധ്യാത് ‘വൃദ്ധേന ശോണിതേന’ ഇതി ശേഷഃ; ‘പ്രതിപദ്യതേ’ ഇതി പാഠപക്ഷേ തു ‘ശോണിതമ്’ ഇതി ശേഷഃ, തേന ശോണിതം പ്രതിപദ്യത ഇത്യര്ഥഃ| യകൃത്പ്ലീഹപ്രഭവാണാമിത്യസ്യ വിശേഷണം- ലോഹിതവഹാനാമിതി| ചകാരോऽവധാരണേ| വക്ഷ്യതി ച രക്തപിത്തചികിത്സിതേ- “പ്ലീഹാനം ച യകൃച്ചൈവ തദധിഷ്ഠായ വര്തതേ| സ്രോതാംസി രക്തവാഹീനി തന്മൂലാനി ഹി ദേഹിനാമ്” (ചി.അ.൪) ഇതി||൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
സംസര്ഗാല്ലോഹിതപ്രദൂഷണാല്ലോഹിതഗന്ധവര്ണാനുവിധാനാച്ച പിത്തം ലോഹിതപിത്തമിത്യാചക്ഷതേ||൫||
View original
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
ഏവം രക്തദൂഷകേ പിത്തേ യഥാ രക്തപിത്തസഞ്ജ്ഞാ ഭവതി, തദാഹ- സംസര്ഗാദിത്യാദി| സംസര്ഗാത് ലോഹിതസമ്ബന്ധാത്| ലോഹിതഗന്ധവര്ണാനുവിധാനാദിതി ലോഹിതസദൃശഗന്ധവര്ണയുക്തത്വാത്| ഏതേന, ‘രക്തയുക്തം പിത്തം രക്തപിത്തമ്’ ഇതി പ്രഥമാ നിരുക്തിഃ, ‘രക്തേ ദൂഷ്യേ പിത്തമ്’ ഇതി ദ്വിതീയാ, ‘രക്തവത് പിത്തം രക്തപിത്തമ്’ ഇതി തൃതീയാ ദര്ശ്യതേ| ഉക്തം ച ചികിത്സിതേ- “സംസര്ഗാദ്ദൂഷണാത്തത്തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ”- (ചി.അ.൪) ഇതി| ഏതദേവ ച രക്തപിത്തസ്യ സാമാന്യലക്ഷണം- യദ്- രക്തഗന്ധവര്ണാനുവിധാനം; വിശേഷലക്ഷണം തു ഊര്ധ്വാദിഭേദേന കഫാദിസമ്ബന്ധാദേവേഹ ബോദ്ധവ്യം; ചികിത്സിതേऽപി ‘സാന്ദ്രം സപാണ്ഡു’ (ചി.അ.൪) ഇത്യാദിനാ ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അനന്നാഭിലാഷഃ, ഭുക്തസ്യ വിദാഹഃ, ശുക്താമ്ലഗന്ധരസ ഉദ്ഗാരഃ, ഛര്ദേരഭീക്ഷ്ണമാഗമനം, ഛര്ദിതസ്യ ബീഭത്സതാ, സ്വരഭേദോ, ഗാത്രാണാം സദനം, പരിദാഹഃ, മുഖാദ്ധൂമാഗമ ഇവ, ലോഹലോഹിതമത്സ്യാമഗന്ധിത്വമിവ ചാസ്യസ്യ, രക്തഹരിതഹാരിദ്രത്വമങ്ഗാവയവശകൃന്മൂത്രസ്വേദലാലാസിങ്ഘാണകാസ്യകര്ണമലപിഡകോലികാപിഡകാനാമ് , അങ്ഗവേദനാ, ലോഹിതനീലപീതശ്യാവാനാമര്ചിഷ്മതാം ച രൂപാണാം സ്വപ്നേ ദര്ശനമഭീക്ഷ്ണമിതി (ലോഹിതപിത്തപൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി)||൬||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
പൂര്വരൂപേ ഛര്ദിതസ്യ ബീഭത്സതാ വൈവര്ണ്യവൈഗന്ധ്യാദിയോഗാത്| പിഡകോലികാ നേത്രമലഃ| അങ്ഗവേദനാ അങ്ഗമര്ദഃ||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു ദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകശ്വാസകാസജ്വരാതീസാരശോഫശോഷപാണ്ഡുരോഗാഃ സ്വരഭേദശ്ച||൭||
View original
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
വ്യാധേരസാധ്യത്വസ്യ ധര്മസ്യ ഖ്യാപകാന് ലിങ്ഗവിശേഷാനുപദ്രവാഖ്യാനാഹ- ഉപദ്രവാസ്ത്വിത്യാദി| ഏതേനോപദ്രവസ്യ ലിങ്ഗഭൂതത്വേന നിദാനപഞ്ചകാനതിരിക്തത്വമ്| രക്തപിത്തേ ചൈതേ ഉപദ്രവാഃ പ്രായോഭാവിത്വേന നിയതാ ഇത്യഭിധീയന്തേ; ജ്വരേ തൂപദ്രവാ നിയതാ ന സന്തി, തേന തത്ര നോക്താഃ; ഏവം ഗുല്മാദാവപി പ്രായോഭാവിത്വേനോപദ്രവകഥനം വ്യാഖ്യേയമ്| സ്വരഭേദശ്ചേതി പൃഥക്പാഠേന സ്വരഭേദസ്യ പ്രായോഭാവിത്വമാഹ||൭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
മാര്ഗൌ പുനരസ്യ ദ്വൌ ഊര്ധ്വം, ചാധശ്ച|
തദ്ബഹുശ്ലേഷ്മണി ശരീരേ ശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യമാനം കര്ണനാസികാനേത്രാസ്യേഭ്യഃ പ്രച്യവതേ, ബഹുവാതേ തു ശരീരേ വാതസംസര്ഗാദധഃ പ്രതിപദ്യമാനം മൂത്രപുരീഷമാര്ഗാഭ്യാം പ്രച്യവതേ, ബഹുശ്ലേഷ്മവാതേ തു ശരീരേ ശ്ലേഷ്മവാതസംസര്ഗാദ്ദ്വാവപി മാര്ഗൌ പ്രതിപദ്യതേ, തൌ മാര്ഗൌ പ്രതിപദ്യമാനം സര്വേഭ്യ ഏവ യഥോക്തേഭ്യഃ ഖേഭ്യഃ പ്രച്യവതേ ശരീരസ്യ||൮||
തത്ര യദൂര്ധ്വഭാഗം തത് സാധ്യം, വിരേചനോപക്രമണീയത്വാദ്ബഹ്വൌഷധത്വാച്ച; യദധോഭാഗം തദ്യാപ്യം, വമനോപക്രമണീയത്വാദല്പൌഷധത്വാച്ച; യദുഭയഭാഗം തദസാധ്യം, വമനവിരേചനായോഗിത്വാദനൌഷധത്വാച്ചേതി||൯||
View original
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च|
तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८||
तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
സാധ്യത്വാദിവിശേഷസ്യ തഥാ കഫാദിസമ്ബന്ധസ്യ ച മാര്ഗവിശേഷകൃതസ്യ പ്രതിപാദനാര്ഥം മാര്ഗമാഹ- മാര്ഗാവിത്യാദി| ബഹുശ്ലേഷ്മണി ശരീരേ ശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദിതി വചനേന ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ ശ്ലേഷ്മസമ്ബന്ധഃ കാരണാന്തരചിതേനാപി ശ്ലേഷ്മണാ ഭവതീതി ദര്ശയതി| യത്തു രക്തപിത്തനിദാനജന്യത്വം കഫസ്യ, തന്നാവശ്യം ഭവതി; അത ഏവ “സ്നിഗ്ധോഷ്ണമുഷ്ണരൂക്ഷം ച രക്തപിത്തസ്യ കാരണമ്| അധോഗസ്യോത്തരം പ്രായഃ” (ചി.അ.൪) ഇത്യാദൌ പ്രായഃശബ്ദം കൃതവാന്| ഏവം ‘ബഹുവാതേ തു’ ഇത്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| ഖേഭ്യ ഇതി രന്ധ്രേഭ്യഃ| വിരേചനോപക്രമണീയത്വാദിതി ഏതച്ച ശ്ലോകേന സ്വയമേവ വ്യാകരിഷ്യതി||൮-൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
രക്തപിത്തപ്രകോപസ്തു ഖലു പുരാ ദക്ഷയജ്ഞോദ്ധ്വംസേ രുദ്രകോപാമര്ഷാഗ്നിനാ പ്രാണിനാം പരിഗതശരീരപ്രാണാനാമഭവജ്ജ്വരമനു||൧൦||
View original
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
രക്തപിത്തസ്യാപ്യാഗ്നേയത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം പൂര്വോത്പത്തിമാഹ- രക്തേത്യാദി| കോപയുക്തഃ അമര്ഷഃ, അമര്ഷഃ അഭിനിവേശഃ; അന്യത്രാപി ച കോപാമര്ഷയോര്ഭേദ ഉക്തഃ; യഥാ- “അമര്ഷസംരമ്ഭവിനഗ്നഭാവാഃ സന്തര്ജനാഭിദ്രവണൌഷ്ണ്യരോഷാഃ” (ചി.അ.൯) ഇതി||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
തസ്യാശുകാരിണോ ദാവാഗ്നേരിവാപതിതസ്യാത്യയികസ്യാശു പ്രശാന്ത്യൈ പ്രയതിതവ്യം മാത്രാം ദേശം കാലം ചാഭിസമീക്ഷ്യ സന്തര്പണേനാപതര്പണേന വാ മൃദുമധുരശിശിരതിക്തകഷായൈരഭ്യവഹാര്യൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകാവഗാഹസംസ്പര്ശനൈര്വമനാദ്യൈര്വാ തത്രാവഹിതേനേതി||൧൧||
View original
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
സന്തര്പണേനേതി അധോഗസ്യ, അപതര്പണേനേതി ഊര്ധ്വഗസ്യ| സംസ്പൃശ്യത ഇതി സംസ്പര്ശനം മുക്താദി||൧൧||
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- സാധ്യം ലോഹിതപിത്തം തദ്യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ|
വിരേചനസ്യ യോഗിത്വാദ്ബഹുത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച||൧൨||
വിരേചനം തു പിത്തസ്യ ജയാര്ഥേ പരമൌഷധമ്|
യശ്ച തത്രാന്വയഃ ശ്ലേഷ്മാ തസ്യ ചാനധമം സ്മൃതമ്||൧൩||
ഭവേദ്യോഗാവഹം തത്ര മധുരം ചൈവ ഭേഷജമ്|
തസ്മാത് സാധ്യം മതം രക്തം യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ||൧൪||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते|
विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२||
विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्|
यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३||
भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्|
तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
ഊര്ധ്വഗസ്യ വിരേചനയോഗ്യതാം വിവേചയതി- വിരേചനമിത്യാദി| ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ പിത്തം പ്രധാനമനുബന്ധശ്ച ശ്ലേഷ്മാ, രക്തപിത്താഖ്യവ്യാധിര്ജേതവ്യഃ; തത്ര പിത്തസ്യ ജയാര്ഥേ വിരേചനം താവത് പരമൌഷധം, “വിരേചനം പിത്തഹരാണാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി വചനാദിതി ഭാവഃ, യശ്ച തത്രാന്വയഃ അനുബന്ധസ്വരൂപഃ ശ്ലേഷ്മാ, തസ്യ ച ജയാര്ഥേ അനധമമധമം ന ഭവതി മധ്യമമിത്യര്ഥഃ; വചനം ഹി- “പിത്തം വാ കഫപിത്തം വാ പിത്താശയഗതം ഹരേത്| സ്രംസനം” (ചി.അ.൩) ഇതി| യോഗാവഹം ച തത്രേതി തത്രോര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ തദ്വിരേചനം യോഗാവഹം ഭവതി, പ്രതിമാര്ഗഹരണരൂപത്വാദിത്യര്ഥഃ; അനേന ച വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വമുച്യതേ| ഏവം വ്യാധിപ്രധാനകാരണേ പിത്തേ പ്രധാനശമക(ന)ത്വാത്, തഥാ മധ്യകുപിതേ ച കഫേ മധ്യഭേഷജത്വാത്, പ്രതിമാര്ഗഹരണരൂപതയാ ച വ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാദ് വിരേചനമൂര്ധ്വഗേ സാധു ഭേഷജമ്| മധുരം ചൈവ ഭേഷജമിത്യത്ര ഏവശബ്ദോऽപ്യര്ഥഃ; തേന, തിക്തകഷായൌ താവദ്ഭേഷജേ ഭവത ഏവ പിത്തകഫപ്രത്യനീകത്വാത്, മധുരമപി ലങ്ഘനാദിനാ കഫേ ജിതേ ഭേഷജം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൨-൧൪||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
രക്തം തു യദധോഭാഗം തദ്യാപ്യമിതി നിശ്ചിതമ്|
വമനസ്യാല്പയോഗിത്വാദല്പത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച||൧൫||
വമനം ഹി ന പിത്തസ്യ ഹരണേ ശ്രേഷ്ഠമുച്യതേ|
യശ്ച തത്രാന്വയോ വായുസ്തച്ഛാന്തൌ ചാവരം സ്മൃതമ്||൧൬||
തച്ചായോഗാവഹം തത്ര കഷായം തിക്തകാനി ച|
തസ്മാദ്യാപ്യം സമാഖ്യാതം യദുക്തമനുലോമഗമ് ||൧൭||
View original
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्|
वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५||
वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते|
यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६||
तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च|
तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
അധോഗേ വമനസ്യായോഗിതാം വിവേചയതി- വമനം ഹീത്യാദി| പിത്തസ്യ രക്തപിത്തമൂലസ്യ ഹരണേ ന ശ്രേഷ്ഠം വമനം; വമനം ഹി കഫാനുഗം പിത്തം ഹരതി, ന പിത്തേ പ്രാധാന്യേന ക്രിയതേ| തച്ഛാന്തൌ ചാവരമിതി വാതഹരണേ ത്വപ്രധാനമേവ വമനം, വാതഹരണേऽയുക്തത്വാദേവ വമനസ്യ| തച്ചായോഗാവഹമിതി തദ്വമനം പ്രതിമാര്ഗഹരണരൂപതയാ യോഗാവഹമപി സത് പിത്തവാതയോരുക്തേന ന്യായേനായൌഗികത്വേനായോഗാവഹമിത്യര്ഥഃ| കഷായം തിക്തകാനി ച അയോഗാവഹാനീതി യോജനാ, കഷായതിക്തയോര്വാതപ്രതികൂലത്വാദിത്യര്ഥഃ; ഏവം മധുരമേകമവശിഷ്ടമധോഗേ രക്തപിത്തേ ഭേഷജം ഭവതി; തേനാല്പൌഷധത്വം സിദ്ധമ്| അമ്ലലവണകടുകാനാം തു പിത്തവിരുദ്ധത്വേന രക്തപിത്തേ പ്രസക്തിരപി നാസ്തീതി ഭാവഃ||൧൫-൧൭||
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
രക്തപിത്തം തു യന്മാര്ഗൌ ദ്വാവപി പ്രതിപദ്യതേ|
അസാധ്യമിതി തജ്ജ്ഞേയം പൂര്വോക്താദേവ കാരണാത്||൧൮||
നഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്ത്യസ്യ പ്രതിമാര്ഗഗമ്|
പ്രതിമാര്ഗം ച ഹരണം രക്തപിത്തേ വിധീയതേ||൧൯||
ഏവമേവോപശമനം സര്വശോ നാസ്യ വിദ്യതേ|
സംസൃഷ്ടേഷു ച ദോഷേഷു സര്വജിച്ഛമനം മതമ് ||൨൦||
ഇത്യുക്തം ത്രിവിധോദര്കം രക്തം മാര്ഗവിശേഷതഃ|൨൧|
View original
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते|
असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८||
नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्|
प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९||
एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते|
संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०||
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
പൂര്വോക്താദിതി വമനവിരേചനായൌഗികത്വാദനൌഷധത്വാച്ച| വമനവിരേചനായൌഗികത്വം വ്യുത്പാദയതി- ന ഹീത്യാദി| സംശോധനമിതി സാമാന്യവചനേന ബസ്തിശിരോവിരേചനയോരപി പ്രതിക്ഷേപം സൂചയതി| യദധോഭാഗം വിരേചനം തദധോഭാഗം രക്തപിത്തം കോപയതി, യദൂര്ധ്വഭാഗം വമനം തദൂര്ധ്വഭാഗം രക്തപിത്തം കോപയതി; അതോ നാസ്ത്യുഭയമാര്ഗേ രക്തപിത്തേ ശോധനമ്| അഥാനുഗുണമേവ ശോധനം കഫച്ഛര്ദ്യാമിവ വമനം രക്തപിത്തേ ഭവതീത്യാഹ- പ്രതിമാര്ഗം ചേത്യാദി| രക്തപിത്തവ്യാധിമഹിമ്നാ പ്രതിമാര്ഗഹരണമേവ ഭേഷജം ഭവതി നാന്യദിത്യര്ഥഃ| അഥാത്രൈവം സംശോധനം മാ ഭവതു ഭേഷജം, സംശമനം ഭേഷജം ഭവത്വിത്യാഹ- ഏവമേവേത്യാദി| ഉഭയമാര്ഗാനുസാരിത്വേന വാതകഫാനുബന്ധത്വാദ് യഥാ യൌഗികം സംശോധനം നാസ്തി തഥോപശമനമപി യുഗപദ്വാതകഫശമകത്വാഭാവാന്നാസ്തീത്യര്ഥഃ| സര്വശോ ന വിദ്യത ഇതി കിഞ്ചിദപി ന വിദ്യത ഇതി| ഏതദേവോപശമനഭേഷജാഭാവം സ്ഫോടയതി- സംസൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| സംസൃഷ്ടേഷ്വിതി സന്നിപാതേഷ്വിതി ബോദ്ധവ്യമ്| സര്വജിദിതി അനുബന്ധഭൂതവാതകഫമൂലഭൂതപിത്തജിത്; മധുരം ഹി കഫകാരി, തിക്തകഷായൌ തു വാതകരൌ, ശേഷാസ്തു പിത്തകരാ ഏവേതി ഭാവഃ| കിംവാ, ഏവമേവേതി വിനാ ഭേഷജം നോപശമനം രക്തപിത്തസ്യ ഭവതീതി യോജനീയമ്| ത്രിവിധോദര്കമിതി ത്രിവിധായതീയഫലം, തച്ച സാധ്യത്വ യാപ്യത്വ പ്രത്യാഖ്യേയത്വരൂപമ്||൧൮-൨൦||-
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ഏഭ്യസ്തു ഖലു ഹേതുഭ്യഃ കിഞ്ചിത്സാധ്യം ന സിധ്യതി||൨൧||
പ്രേഷ്യോപകരണാഭാവാദ്ദൌരാത്മ്യാദ്വൈദ്യദോഷതഃ|
അകര്മതശ്ച സാധ്യത്വം കശ്ചിദ്രോഗോऽതിവര്തതേ||൨൨||
തത്രാസാധ്യത്വമേകം സ്യാത് സാധ്യയാപ്യപരിക്രമാത്|൨൩|
View original
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१||
प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः|
अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२||
तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
അസാധ്യതോപോദ്ധാതേനേതരവ്യാധിസാധാരണാന്യപ്യസാധ്യതാപത്തികാരണാന്യാഹ- ഏഭ്യസ്ത്വിത്യാദി| ഉപകരണാഭാവാദിതി ഭേഷജാഭാവാത്| ദൌരാത്മ്യാദിതി ആതുരസ്യാനാത്മവത്ത്വാത്| അകര്മത ഇത്യത്ര കുത്സായാം നഞ്, അപുത്ര ഇതി യഥാ; തേന, അകര്മതഃ അസമ്യക്ചികിത്സാത ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ അകര്മത ഇതി അധര്മാദസാധ്യവ്യാധിജനകാത്| കശ്ചിദിതിവചനേന അചികിത്സയാ ന സര്വേ തിലാലകമശകാദയോऽവശ്യമസാധ്യാ ഭവന്തീതി ദര്ശയതി, തേഷാമചികിത്സായാമപി സാധ്യത്വാത്| പ്രേഷ്യാദിദോഷേണ പ്രകൃതേ രക്തപിത്തേऽസാധ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി രക്തപിത്തേ| അസാധ്യത്വമേകമിതി അസാധ്യത്വമേവ പരം സ്യാത്| സാധ്യയാപ്യപരിക്രമാദിതി സാധ്യയാപ്യമാര്ഗാഭ്യാം പരിക്രമാദുഭയമാര്ഗാനുസാരിത്വാദിത്യര്ഥഃ; കിംവാ, സാധ്യയാപ്യയോഃ പരിക്രമഃ സാധ്യയാപ്യപരിക്രമഃ, തസ്മാത്; തത്ര സാധ്യപരിക്രമോ യാപ്യമാര്ഗഗാമിത്വമ്, ഏവം യാപ്യസ്യ പരിക്രമോऽസാധ്യമാര്ഗഗാമിത്വമ്| അയം ച മാര്ഗപരിക്രമഃ മാര്ഗപരിത്യാഗാദപരിത്യാഗാദ്വാऽസാധ്യ ഏവ; അപരിത്യാഗേ താവദുഭയമാര്ഗത്വേനൈവാസാധ്യത്വം; പരിത്യാഗേऽസാധ്യത്വമുക്തം, വക്ഷ്യതി ഹി ചികിത്സിതേ- “മാര്ഗാന്മാര്ഗം ചരേദ്യദ്വാ തച്ച രക്തമസിദ്ധിമത്” (ചി.അ.൪) ഇതി| കിംവാ, സാധ്യയാപ്യപരിക്രമാദിതി സാധ്യസ്യ യാപ്യത്വേന പരിക്രമാദിത്യര്ഥഃ||൨൧-൨൨||-
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
രക്തപിത്തസ്യ വിജ്ഞാനമിദം തസ്യോപദിശ്യതേ||൨൩||
യത് കൃഷ്ണമഥവാ നീലം യദ്വാ ശക്രധനുഷ്പ്രഭമ്|
രക്തപിത്തമസാധ്യം തദ്വാസസോ രഞ്ജനം ച യത്||൨൪||
ഭൃശം പൂത്യതിമാത്രം ച സര്വോപദ്രവവച്ച യത്|
ബലമാംസക്ഷയേ യച്ച തച്ച രക്തമസിദ്ധിമത്||൨൫||
യേന ചോപഹതോ രക്തം രക്തപിത്തേന മാനവഃ|
പശ്യേദ്ദൃശ്യം വിയച്ചാപി തച്ചാസാധ്യം ന സംശയഃ||൨൬||
View original
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३||
यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्|
रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४||
भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्|
बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५||
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः|
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
ഊര്ധ്വഗസ്യാപി രക്തപിത്തസ്യ ലാക്ഷണികീമസാധ്യതാമാഹ- രക്തപിത്തസ്യേത്യാദി| ഏതേ ച കൃഷ്ണാദയോ വര്ണാ ഗമ്ഭീരധാതുസമ്ബന്ധാദ്ഭവന്തി, തതശ്ചാസാധ്യത്വം യുക്തമേവ| വാസസോ രഞ്ജനം ച യദിതി പ്രക്ഷാലിതമപി സദ്വാസോ രഞ്ജയതി, ന ക്ഷാലനേനാപൈതീതി ബോദ്ധവ്യമ്; അന്യഥാ ‘സര്വമേവ രക്തം വാസസോ രഞ്ജനം ഭവതി’ ഇതി വചനമനര്ഥകം സ്യാത്| കിംവാ ‘അരഞ്ജനമ്’ ഇതി പാഠഃ; തേന, രക്തസ്യ വാസസോ രഞ്ജകസ്യാരഞ്ജനമേവ വികൃതിഃ| ഭൃശം പൂതീതി ധാത്വന്തരസമ്ബന്ധാദതിദുര്ഗന്ധി| സര്വോപദ്രവവദിതി ഉക്തദൌര്ബല്യാദ്യുപദ്രവയുക്തമ്| ദൃശ്യം ഘടപടാദി| വിയദ് ആകാശമ്| രക്തം രക്തവര്ണമിത്യര്ഥഃ| യദ്യപ്യാകാശമപി ദൃശ്യം ഭവതി മീമാംസകനയേ, തഥാऽപി പ്രായ ആകാശേ ഏവാസാധ്യരക്തപിത്തേ രക്തത്വം പ്രതീയത ഇതി ന പുനരുക്തമ്||൨൩-൨൬||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
തത്രാസാധ്യം പരിത്യാജ്യം, യാപ്യം യത്നേന യാപയേത്|
സാധ്യം ചാവഹിതഃ സിദ്ധൈര്ഭേഷജൈഃ സാധയേദ്ഭിഷക്||൨൭||
View original
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्|
साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
യത്നേനേതി വചനാദ്യാപ്യയാപനം യത്നം വിനാ ന ഭവതീതി ദര്ശയതി||൨൭||
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
തത്ര ശ്ലോകൌ- കാരണം നാമനിര്വൃത്തിം പൂര്വരൂപാണ്യുപദ്രവാന്|
മാര്ഗൌ ദോഷാനുബന്ധം ച സാധ്യത്വം ന ച ഹേതുമത്||൨൮||
നിദാനേ രക്തപിത്തസ്യ വ്യാജഹാര പുനര്വസുഃ|
വീതമോഹരജോദോഷലോഭമാനമദസ്പൃഹഃ||൨൯||
View original
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्|
मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८||
निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः|
वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
കാരണമിത്യാദി സങ്ഗ്രഹഃ| നാമനിര്വൃത്തിമിതി ലോഹിതസംസര്ഗാദിത്യാദിനാ| ന ചേതി ന ച സാധ്യത്വമ്; അനേന ച യാപ്യമപി സങ്ഗൃഹീതമ്, അസാധ്യഭേദോ ഹി യാപ്യമ്| ഹേതുമദിതി വിരേചനസ്യ യൌഗികത്വാദിഹേതുവര്ണനം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| വീതാ അപഗതാ മോഹാദയോ യസ്യ സ തഥാ||൨൮-൨൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||