Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
അഥാതോ രക്തപിത്തനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨|| പിത്തം യഥാഭൂതം ലോഹിതപിത്തമിതി സഞ്ജ്ഞാം ലഭതേ, തദ് വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൩||
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२|| पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
യദാ ജന്തുര്യവകോദ്ദാലകകോരദൂഷപ്രായാണ്യന്നാനി ഭുങ്ക്തേ, ഭൃശോഷ്ണതീക്ഷ്ണമപി ചാന്യദന്നജാതം നിഷ്പാവമാഷകുലത്ഥസൂപക്ഷാരോപസംഹിതം, ദധിദധിമണ്ഡോദശ്വിത്കട്വരാമ്ലകാഞ്ജികോപസേകം വാ, വാരാഹമാഹിഷാവികമാത്സ്യഗവ്യപിശിതം, പിണ്യാകപിണ്ഡാലുശുഷ്കശാകോപഹിതം, മൂലകസര്ഷപലശുനകരഞ്ജശിഗ്രുമധുശിഗ്രു(ഖഡയൂഷ ) ഭൂസ്തൃണസുമുഖസുരസകുഠേരകഗണ്ഡീരകാലമാലകപര്ണാസക്ഷവകഫണിജ്ഝകോപദംശം, സുരാസൌവീരതുഷോദകമൈരേയമേദകമധൂലകശുക്തകുവലബദരാമ്ലപ്രായാനുപാനം വാ, പിഷ്ടാന്നോത്തരഭൂയിഷ്ഠമ്; ഉഷ്ണാഭിതപ്തോ വാऽതിമാത്രമതിവേലം വാऽऽമം പയഃ പിബതി, പയസാ സമശ്നാതി രൌഹിണീകം , കാണകപോതം വാ സര്ഷപതൈലക്ഷാരസിദ്ധം, കുലത്ഥപിണ്യാകജാമ്ബവലകുചപക്വൈഃ ശൌക്തികൈര്വാ സഹ ക്ഷീരം പിബത്യുഷ്ണാഭിതപ്തഃ ; തസ്യൈവമാചരതഃ പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ, ലോഹിതം ച സ്വപ്രമാണമതിവര്തതേ| തസ്മിന് പ്രമാണാതിവൃത്തേ പിത്തം പ്രകുപിതം ശരീരമനുസര്പദ്യദേവ യകൃത്പ്ലീഹപ്രഭവാണാം ലോഹിതവഹാനാം ച സ്രോതസാം ലോഹിതാഭിഷ്യന്ദഗുരൂണി മുഖാന്യാസാദ്യ പ്രതിരുന്ധ്യാത് തദേവ ലോഹിതം ദൂഷയതി||൪||
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते| तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
സംസര്ഗാല്ലോഹിതപ്രദൂഷണാല്ലോഹിതഗന്ധവര്ണാനുവിധാനാച്ച പിത്തം ലോഹിതപിത്തമിത്യാചക്ഷതേ||൫||
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അനന്നാഭിലാഷഃ, ഭുക്തസ്യ വിദാഹഃ, ശുക്താമ്ലഗന്ധരസ ഉദ്ഗാരഃ, ഛര്ദേരഭീക്ഷ്ണമാഗമനം, ഛര്ദിതസ്യ ബീഭത്സതാ, സ്വരഭേദോ, ഗാത്രാണാം സദനം, പരിദാഹഃ, മുഖാദ്ധൂമാഗമ ഇവ, ലോഹലോഹിതമത്സ്യാമഗന്ധിത്വമിവ ചാസ്യസ്യ, രക്തഹരിതഹാരിദ്രത്വമങ്ഗാവയവശകൃന്മൂത്രസ്വേദലാലാസിങ്ഘാണകാസ്യകര്ണമലപിഡകോലികാപിഡകാനാമ് , അങ്ഗവേദനാ, ലോഹിതനീലപീതശ്യാവാനാമര്ചിഷ്മതാം ച രൂപാണാം സ്വപ്നേ ദര്ശനമഭീക്ഷ്ണമിതി (ലോഹിതപിത്തപൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി)||൬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ഉപദ്രവാസ്തു ഖലു ദൌര്ബല്യാരോചകാവിപാകശ്വാസകാസജ്വരാതീസാരശോഫശോഷപാണ്ഡുരോഗാഃ സ്വരഭേദശ്ച||൭||
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
മാര്ഗൌ പുനരസ്യ ദ്വൌ ഊര്ധ്വം, ചാധശ്ച| തദ്ബഹുശ്ലേഷ്മണി ശരീരേ ശ്ലേഷ്മസംസര്ഗാദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യമാനം കര്ണനാസികാനേത്രാസ്യേഭ്യഃ പ്രച്യവതേ, ബഹുവാതേ തു ശരീരേ വാതസംസര്ഗാദധഃ പ്രതിപദ്യമാനം മൂത്രപുരീഷമാര്ഗാഭ്യാം പ്രച്യവതേ, ബഹുശ്ലേഷ്മവാതേ തു ശരീരേ ശ്ലേഷ്മവാതസംസര്ഗാദ്ദ്വാവപി മാര്ഗൌ പ്രതിപദ്യതേ, തൌ മാര്ഗൌ പ്രതിപദ്യമാനം സര്വേഭ്യ ഏവ യഥോക്തേഭ്യഃ ഖേഭ്യഃ പ്രച്യവതേ ശരീരസ്യ||൮|| തത്ര യദൂര്ധ്വഭാഗം തത് സാധ്യം, വിരേചനോപക്രമണീയത്വാദ്ബഹ്വൌഷധത്വാച്ച; യദധോഭാഗം തദ്യാപ്യം, വമനോപക്രമണീയത്വാദല്പൌഷധത്വാച്ച; യദുഭയഭാഗം തദസാധ്യം, വമനവിരേചനായോഗിത്വാദനൌഷധത്വാച്ചേതി||൯||
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च| तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८|| तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
രക്തപിത്തപ്രകോപസ്തു ഖലു പുരാ ദക്ഷയജ്ഞോദ്ധ്വംസേ രുദ്രകോപാമര്ഷാഗ്നിനാ പ്രാണിനാം പരിഗതശരീരപ്രാണാനാമഭവജ്ജ്വരമനു||൧൦||
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
തസ്യാശുകാരിണോ ദാവാഗ്നേരിവാപതിതസ്യാത്യയികസ്യാശു പ്രശാന്ത്യൈ പ്രയതിതവ്യം മാത്രാം ദേശം കാലം ചാഭിസമീക്ഷ്യ സന്തര്പണേനാപതര്പണേന വാ മൃദുമധുരശിശിരതിക്തകഷായൈരഭ്യവഹാര്യൈഃ പ്രദേഹപരിഷേകാവഗാഹസംസ്പര്ശനൈര്വമനാദ്യൈര്വാ തത്രാവഹിതേനേതി||൧൧||
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
ഭവന്തി ചാത്ര- സാധ്യം ലോഹിതപിത്തം തദ്യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ| വിരേചനസ്യ യോഗിത്വാദ്ബഹുത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച||൧൨|| വിരേചനം തു പിത്തസ്യ ജയാര്ഥേ പരമൌഷധമ്| യശ്ച തത്രാന്വയഃ ശ്ലേഷ്മാ തസ്യ ചാനധമം സ്മൃതമ്||൧൩|| ഭവേദ്യോഗാവഹം തത്ര മധുരം ചൈവ ഭേഷജമ്| തസ്മാത് സാധ്യം മതം രക്തം യദൂര്ധ്വം പ്രതിപദ്യതേ||൧൪||
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते| विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२|| विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्| यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३|| भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्| तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
രക്തം തു യദധോഭാഗം തദ്യാപ്യമിതി നിശ്ചിതമ്| വമനസ്യാല്പയോഗിത്വാദല്പത്വാദ്ഭേഷജസ്യ ച||൧൫|| വമനം ഹി ന പിത്തസ്യ ഹരണേ ശ്രേഷ്ഠമുച്യതേ| യശ്ച തത്രാന്വയോ വായുസ്തച്ഛാന്തൌ ചാവരം സ്മൃതമ്||൧൬|| തച്ചായോഗാവഹം തത്ര കഷായം തിക്തകാനി ച| തസ്മാദ്യാപ്യം സമാഖ്യാതം യദുക്തമനുലോമഗമ് ||൧൭||
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्| वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५|| वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते| यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६|| तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च| तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
രക്തപിത്തം തു യന്മാര്ഗൌ ദ്വാവപി പ്രതിപദ്യതേ| അസാധ്യമിതി തജ്ജ്ഞേയം പൂര്വോക്താദേവ കാരണാത്||൧൮|| നഹി സംശോധനം കിഞ്ചിദസ്ത്യസ്യ പ്രതിമാര്ഗഗമ്| പ്രതിമാര്ഗം ച ഹരണം രക്തപിത്തേ വിധീയതേ||൧൯|| ഏവമേവോപശമനം സര്വശോ നാസ്യ വിദ്യതേ| സംസൃഷ്ടേഷു ച ദോഷേഷു സര്വജിച്ഛമനം മതമ് ||൨൦|| ഇത്യുക്തം ത്രിവിധോദര്കം രക്തം മാര്ഗവിശേഷതഃ|൨൧|
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते| असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८|| नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्| प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९|| एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते| संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०|| इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ഏഭ്യസ്തു ഖലു ഹേതുഭ്യഃ കിഞ്ചിത്സാധ്യം ന സിധ്യതി||൨൧|| പ്രേഷ്യോപകരണാഭാവാദ്ദൌരാത്മ്യാദ്വൈദ്യദോഷതഃ| അകര്മതശ്ച സാധ്യത്വം കശ്ചിദ്രോഗോऽതിവര്തതേ||൨൨|| തത്രാസാധ്യത്വമേകം സ്യാത് സാധ്യയാപ്യപരിക്രമാത്|൨൩|
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१|| प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः| अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२|| तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
രക്തപിത്തസ്യ വിജ്ഞാനമിദം തസ്യോപദിശ്യതേ||൨൩|| യത് കൃഷ്ണമഥവാ നീലം യദ്വാ ശക്രധനുഷ്പ്രഭമ്| രക്തപിത്തമസാധ്യം തദ്വാസസോ രഞ്ജനം ച യത്||൨൪|| ഭൃശം പൂത്യതിമാത്രം ച സര്വോപദ്രവവച്ച യത്| ബലമാംസക്ഷയേ യച്ച തച്ച രക്തമസിദ്ധിമത്||൨൫|| യേന ചോപഹതോ രക്തം രക്തപിത്തേന മാനവഃ| പശ്യേദ്ദൃശ്യം വിയച്ചാപി തച്ചാസാധ്യം ന സംശയഃ||൨൬||
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३|| यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्| रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४|| भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्| बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५|| येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः| पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
തത്രാസാധ്യം പരിത്യാജ്യം, യാപ്യം യത്നേന യാപയേത്| സാധ്യം ചാവഹിതഃ സിദ്ധൈര്ഭേഷജൈഃ സാധയേദ്ഭിഷക്||൨൭||
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्| साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
തത്ര ശ്ലോകൌ- കാരണം നാമനിര്വൃത്തിം പൂര്വരൂപാണ്യുപദ്രവാന്| മാര്ഗൌ ദോഷാനുബന്ധം ച സാധ്യത്വം ന ച ഹേതുമത്||൨൮|| നിദാനേ രക്തപിത്തസ്യ വ്യാജഹാര പുനര്വസുഃ| വീതമോഹരജോദോഷലോഭമാനമദസ്പൃഹഃ||൨൯||
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्| मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८|| निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः| वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ രക്തപിത്തനിദാനം നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon