Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
అథాతో రక్తపిత్తనిదానం వ్యాఖ్యాస్యామః||1||
ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
పిత్తం యథాభూతం లోహితపిత్తమితి సంజ్ఞాం లభతే, తద్ వ్యాఖ్యాస్యామః||3||
View original
अथातो रक्तपित्तनिदानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
पित्तं यथाभूतं लोहितपित्तमिति सञ्ज्ञां लभते, तद् व्याख्यास्यामः||३||
ఆద్యోత్పత్తౌ జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తోత్పత్తేర్జ్వరమను రక్తపిత్తనిదానముచ్యతే| పిత్తం యథాభూతమిత్యాదినా పిత్తమేవావస్థావశాల్లోహితపిత్తమిత్యుచ్యత ఇతి దర్శయతి, నతు రక్తం చ పిత్తం చ రక్తపిత్తమితి||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
యదా జంతుర్యవకోద్దాలకకోరదూషప్రాయాణ్యన్నాని భుంక్తే, భృశోష్ణతీక్ష్ణమపి చాన్యదన్నజాతం నిష్పావమాషకులత్థసూపక్షారోపసంహితం, దధిదధిమండోదశ్విత్కట్వరామ్లకాంజికోపసేకం వా, వారాహమాహిషావికమాత్స్యగవ్యపిశితం, పిణ్యాకపిండాలుశుష్కశాకోపహితం, మూలకసర్షపలశునకరంజశిగ్రుమధుశిగ్రు(ఖడయూష ) భూస్తృణసుముఖసురసకుఠేరకగండీరకాలమాలకపర్ణాసక్షవకఫణిజ్ఝకోపదంశం, సురాసౌవీరతుషోదకమైరేయమేదకమధూలకశుక్తకువలబదరామ్లప్రాయానుపానం వా, పిష్టాన్నోత్తరభూయిష్ఠం; ఉష్ణాభితప్తో వాఽతిమాత్రమతివేలం వాఽఽమం పయః పిబతి, పయసా సమశ్నాతి రౌహిణీకం , కాణకపోతం వా సర్షపతైలక్షారసిద్ధం, కులత్థపిణ్యాకజాంబవలకుచపక్వైః శౌక్తికైర్వా సహ క్షీరం పిబత్యుష్ణాభితప్తః ; తస్యైవమాచరతః పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే, లోహితం చ స్వప్రమాణమతివర్తతే|
తస్మిన్ ప్రమాణాతివృత్తే పిత్తం ప్రకుపితం శరీరమనుసర్పద్యదేవ యకృత్ప్లీహప్రభవాణాం లోహితవహానాం చ స్రోతసాం లోహితాభిష్యందగురూణి ముఖాన్యాసాద్య ప్రతిరుంధ్యాత్ తదేవ లోహితం దూషయతి||4||
View original
यदा जन्तुर्यवकोद्दालककोरदूषप्रायाण्यन्नानि भुङ्क्ते, भृशोष्णतीक्ष्णमपि चान्यदन्नजातं निष्पावमाषकुलत्थसूपक्षारोपसंहितं, दधिदधिमण्डोदश्वित्कट्वराम्लकाञ्जिकोपसेकं वा, वाराहमाहिषाविकमात्स्यगव्यपिशितं, पिण्याकपिण्डालुशुष्कशाकोपहितं, मूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुमधुशिग्रु(खडयूष ) भूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकोपदंशं, सुरासौवीरतुषोदकमैरेयमेदकमधूलकशुक्तकुवलबदराम्लप्रायानुपानं वा, पिष्टान्नोत्तरभूयिष्ठम्; उष्णाभितप्तो वाऽतिमात्रमतिवेलं वाऽऽमं पयः पिबति, पयसा समश्नाति रौहिणीकं , काणकपोतं वा सर्षपतैलक्षारसिद्धं, कुलत्थपिण्याकजाम्बवलकुचपक्वैः शौक्तिकैर्वा सह क्षीरं पिबत्युष्णाभितप्तः ; तस्यैवमाचरतः पित्तं प्रकोपमापद्यते, लोहितं च स्वप्रमाणमतिवर्तते|
तस्मिन् प्रमाणातिवृत्ते पित्तं प्रकुपितं शरीरमनुसर्पद्यदेव यकृत्प्लीहप्रभवाणां लोहितवहानां च स्रोतसां लोहिताभिष्यन्दगुरूणि मुखान्यासाद्य प्रतिरुन्ध्यात् तदेव लोहितं दूषयति||४||
యదా జంతురిత్యాదినా నిదానముచ్యతే| యవకః వ్రీహివిశేషః; ఉద్దాలః వనకోద్రవః; కోరదూషః యద్యప్యన్నపానే పిత్తహర ఉక్తస్తథాఽప్యస్య నిష్పావాదియుక్తస్య సంయోగమహిమ్నా రక్తపిత్తనిదానత్వం జ్ఞేయం, ఏవమన్యత్రాపి రక్తపిత్తనిదానత్వేనేహోక్తక్షీరాదౌ జ్ఞేయం| దధిమండః మస్తు, ఉదశ్విత్ అర్ధజలం తక్రం, కట్వరం నిర్జలం, కింవా అమ్లం తక్రం| మధుశిగ్రుః స్వల్పశోభాంజనకః| ఖడయూషః రాగకర్పూర ఇతి ఖ్యాతః| సుముఖాదయః ఫణిజ్ఝకాంతాః పర్ణాసభేదాః| ఉపదంశమితి మూలకాదీని ఖాదయిత్వా యావకాద్యన్నం భుంక్తే ఇత్యర్థః| మధూలకః గోధూమవిశేషః| శుక్తః సంధానవిశేషః| పిష్టాన్నముత్తరత్ర భోజనస్య భూయిష్ఠం యత్ర తత్ పిష్టాన్నోత్తరభూయిష్ఠం| అతివేలమితి పునః పునః| రౌహిణీకం రోహిణీశాకం| శౌక్తికైరితి బదరీఫలైః| ఆమమిత్యుత్తరేణ సంబధ్యతే| స్వప్రమాణమతివర్తతే ప్రవర్ధత ఇత్యర్థః| యదేవేత్యనేన ఏవమపి ప్రకుపితస్య పిత్తస్య య ఏవాంశ ఉక్తసంప్రాప్తిమాన్ భవతి స ఏవ రక్తం దూషయతి నాన్య ఇతి దర్శయతి| లోహితాభిష్యందగురూణి ప్రవృద్ధలోహితస్యందేన గురూణి ఉత్సన్నాని వివృతానీతి యావత్| ప్రతిరుంధ్యాత్ ‘వృద్ధేన శోణితేన’ ఇతి శేషః; ‘ప్రతిపద్యతే’ ఇతి పాఠపక్షే తు ‘శోణితం’ ఇతి శేషః, తేన శోణితం ప్రతిపద్యత ఇత్యర్థః| యకృత్ప్లీహప్రభవాణామిత్యస్య విశేషణం- లోహితవహానామితి| చకారోఽవధారణే| వక్ష్యతి చ రక్తపిత్తచికిత్సితే- “ప్లీహానం చ యకృచ్చైవ తదధిష్ఠాయ వర్తతే| స్రోతాంసి రక్తవాహీని తన్మూలాని హి దేహినాం” (చి.అ.4) ఇతి||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
సంసర్గాల్లోహితప్రదూషణాల్లోహితగంధవర్ణానువిధానాచ్చ పిత్తం లోహితపిత్తమిత్యాచక్షతే||5||
View original
संसर्गाल्लोहितप्रदूषणाल्लोहितगन्धवर्णानुविधानाच्च पित्तं लोहितपित्तमित्याचक्षते||५||
ఏవం రక్తదూషకే పిత్తే యథా రక్తపిత్తసంజ్ఞా భవతి, తదాహ- సంసర్గాదిత్యాది| సంసర్గాత్ లోహితసంబంధాత్| లోహితగంధవర్ణానువిధానాదితి లోహితసదృశగంధవర్ణయుక్తత్వాత్| ఏతేన, ‘రక్తయుక్తం పిత్తం రక్తపిత్తం’ ఇతి ప్రథమా నిరుక్తిః, ‘రక్తే దూష్యే పిత్తం’ ఇతి ద్వితీయా, ‘రక్తవత్ పిత్తం రక్తపిత్తం’ ఇతి తృతీయా దర్శ్యతే| ఉక్తం చ చికిత్సితే- “సంసర్గాద్దూషణాత్తత్తు సామాన్యాద్గంధవర్ణయోః| రక్తస్య పిత్తమాఖ్యాతం రక్తపిత్తం మనీషిభిః”- (చి.అ.4) ఇతి| ఏతదేవ చ రక్తపిత్తస్య సామాన్యలక్షణం- యద్- రక్తగంధవర్ణానువిధానం; విశేషలక్షణం తు ఊర్ధ్వాదిభేదేన కఫాదిసంబంధాదేవేహ బోద్ధవ్యం; చికిత్సితేఽపి ‘సాంద్రం సపాండు’ (చి.అ.4) ఇత్యాదినా లక్షణం వక్ష్యతి||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
తస్యేమాని పూర్వరూపాణి భవంతి; తద్యథా- అనన్నాభిలాషః, భుక్తస్య విదాహః, శుక్తామ్లగంధరస ఉద్గారః, ఛర్దేరభీక్ష్ణమాగమనం, ఛర్దితస్య బీభత్సతా, స్వరభేదో, గాత్రాణాం సదనం, పరిదాహః, ముఖాద్ధూమాగమ ఇవ, లోహలోహితమత్స్యామగంధిత్వమివ చాస్యస్య, రక్తహరితహారిద్రత్వమంగావయవశకృన్మూత్రస్వేదలాలాసింఘాణకాస్యకర్ణమలపిడకోలికాపిడకానాం , అంగవేదనా, లోహితనీలపీతశ్యావానామర్చిష్మతాం చ రూపాణాం స్వప్నే దర్శనమభీక్ష్ణమితి (లోహితపిత్తపూర్వరూపాణి భవంతి)||6||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अनन्नाभिलाषः, भुक्तस्य विदाहः, शुक्ताम्लगन्धरस उद्गारः, छर्देरभीक्ष्णमागमनं, छर्दितस्य बीभत्सता, स्वरभेदो, गात्राणां सदनं, परिदाहः, मुखाद्धूमागम इव, लोहलोहितमत्स्यामगन्धित्वमिव चास्यस्य, रक्तहरितहारिद्रत्वमङ्गावयवशकृन्मूत्रस्वेदलालासिङ्घाणकास्यकर्णमलपिडकोलिकापिडकानाम् , अङ्गवेदना, लोहितनीलपीतश्यावानामर्चिष्मतां च रूपाणां स्वप्ने दर्शनमभीक्ष्णमिति (लोहितपित्तपूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
పూర్వరూపే ఛర్దితస్య బీభత్సతా వైవర్ణ్యవైగంధ్యాదియోగాత్| పిడకోలికా నేత్రమలః| అంగవేదనా అంగమర్దః||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ఉపద్రవాస్తు ఖలు దౌర్బల్యారోచకావిపాకశ్వాసకాసజ్వరాతీసారశోఫశోషపాండురోగాః స్వరభేదశ్చ||7||
View original
उपद्रवास्तु खलु दौर्बल्यारोचकाविपाकश्वासकासज्वरातीसारशोफशोषपाण्डुरोगाः स्वरभेदश्च||७||
వ్యాధేరసాధ్యత్వస్య ధర్మస్య ఖ్యాపకాన్ లింగవిశేషానుపద్రవాఖ్యానాహ- ఉపద్రవాస్త్విత్యాది| ఏతేనోపద్రవస్య లింగభూతత్వేన నిదానపంచకానతిరిక్తత్వం| రక్తపిత్తే చైతే ఉపద్రవాః ప్రాయోభావిత్వేన నియతా ఇత్యభిధీయంతే; జ్వరే తూపద్రవా నియతా న సంతి, తేన తత్ర నోక్తాః; ఏవం గుల్మాదావపి ప్రాయోభావిత్వేనోపద్రవకథనం వ్యాఖ్యేయం| స్వరభేదశ్చేతి పృథక్పాఠేన స్వరభేదస్య ప్రాయోభావిత్వమాహ||7||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
మార్గౌ పునరస్య ద్వౌ ఊర్ధ్వం, చాధశ్చ|
తద్బహుశ్లేష్మణి శరీరే శ్లేష్మసంసర్గాదూర్ధ్వం ప్రతిపద్యమానం కర్ణనాసికానేత్రాస్యేభ్యః ప్రచ్యవతే, బహువాతే తు శరీరే వాతసంసర్గాదధః ప్రతిపద్యమానం మూత్రపురీషమార్గాభ్యాం ప్రచ్యవతే, బహుశ్లేష్మవాతే తు శరీరే శ్లేష్మవాతసంసర్గాద్ద్వావపి మార్గౌ ప్రతిపద్యతే, తౌ మార్గౌ ప్రతిపద్యమానం సర్వేభ్య ఏవ యథోక్తేభ్యః ఖేభ్యః ప్రచ్యవతే శరీరస్య||8||
తత్ర యదూర్ధ్వభాగం తత్ సాధ్యం, విరేచనోపక్రమణీయత్వాద్బహ్వౌషధత్వాచ్చ; యదధోభాగం తద్యాప్యం, వమనోపక్రమణీయత్వాదల్పౌషధత్వాచ్చ; యదుభయభాగం తదసాధ్యం, వమనవిరేచనాయోగిత్వాదనౌషధత్వాచ్చేతి||9||
View original
मार्गौ पुनरस्य द्वौ ऊर्ध्वं, चाधश्च|
तद्बहुश्लेष्मणि शरीरे श्लेष्मसंसर्गादूर्ध्वं प्रतिपद्यमानं कर्णनासिकानेत्रास्येभ्यः प्रच्यवते, बहुवाते तु शरीरे वातसंसर्गादधः प्रतिपद्यमानं मूत्रपुरीषमार्गाभ्यां प्रच्यवते, बहुश्लेष्मवाते तु शरीरे श्लेष्मवातसंसर्गाद्द्वावपि मार्गौ प्रतिपद्यते, तौ मार्गौ प्रतिपद्यमानं सर्वेभ्य एव यथोक्तेभ्यः खेभ्यः प्रच्यवते शरीरस्य||८||
तत्र यदूर्ध्वभागं तत् साध्यं, विरेचनोपक्रमणीयत्वाद्बह्वौषधत्वाच्च; यदधोभागं तद्याप्यं, वमनोपक्रमणीयत्वादल्पौषधत्वाच्च; यदुभयभागं तदसाध्यं, वमनविरेचनायोगित्वादनौषधत्वाच्चेति||९||
సాధ్యత్వాదివిశేషస్య తథా కఫాదిసంబంధస్య చ మార్గవిశేషకృతస్య ప్రతిపాదనార్థం మార్గమాహ- మార్గావిత్యాది| బహుశ్లేష్మణి శరీరే శ్లేష్మసంసర్గాదితి వచనేన ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే శ్లేష్మసంబంధః కారణాంతరచితేనాపి శ్లేష్మణా భవతీతి దర్శయతి| యత్తు రక్తపిత్తనిదానజన్యత్వం కఫస్య, తన్నావశ్యం భవతి; అత ఏవ “స్నిగ్ధోష్ణముష్ణరూక్షం చ రక్తపిత్తస్య కారణం| అధోగస్యోత్తరం ప్రాయః” (చి.అ.4) ఇత్యాదౌ ప్రాయఃశబ్దం కృతవాన్| ఏవం ‘బహువాతే తు’ ఇత్యత్రాపి వ్యాఖ్యేయం| ఖేభ్య ఇతి రంధ్రేభ్యః| విరేచనోపక్రమణీయత్వాదితి ఏతచ్చ శ్లోకేన స్వయమేవ వ్యాకరిష్యతి||8-9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
రక్తపిత్తప్రకోపస్తు ఖలు పురా దక్షయజ్ఞోద్ధ్వంసే రుద్రకోపామర్షాగ్నినా ప్రాణినాం పరిగతశరీరప్రాణానామభవజ్జ్వరమను||10||
View original
रक्तपित्तप्रकोपस्तु खलु पुरा दक्षयज्ञोद्ध्वंसे रुद्रकोपामर्षाग्निना प्राणिनां परिगतशरीरप्राणानामभवज्ज्वरमनु||१०||
రక్తపిత్తస్యాప్యాగ్నేయత్వప్రతిపాదనార్థం పూర్వోత్పత్తిమాహ- రక్తేత్యాది| కోపయుక్తః అమర్షః, అమర్షః అభినివేశః; అన్యత్రాపి చ కోపామర్షయోర్భేద ఉక్తః; యథా- “అమర్షసంరంభవినగ్నభావాః సంతర్జనాభిద్రవణౌష్ణ్యరోషాః” (చి.అ.9) ఇతి||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
తస్యాశుకారిణో దావాగ్నేరివాపతితస్యాత్యయికస్యాశు ప్రశాంత్యై ప్రయతితవ్యం మాత్రాం దేశం కాలం చాభిసమీక్ష్య సంతర్పణేనాపతర్పణేన వా మృదుమధురశిశిరతిక్తకషాయైరభ్యవహార్యైః ప్రదేహపరిషేకావగాహసంస్పర్శనైర్వమనాద్యైర్వా తత్రావహితేనేతి||11||
View original
तस्याशुकारिणो दावाग्नेरिवापतितस्यात्ययिकस्याशु प्रशान्त्यै प्रयतितव्यं मात्रां देशं कालं चाभिसमीक्ष्य सन्तर्पणेनापतर्पणेन वा मृदुमधुरशिशिरतिक्तकषायैरभ्यवहार्यैः प्रदेहपरिषेकावगाहसंस्पर्शनैर्वमनाद्यैर्वा तत्रावहितेनेति||११||
సంతర్పణేనేతి అధోగస్య, అపతర్పణేనేతి ఊర్ధ్వగస్య| సంస్పృశ్యత ఇతి సంస్పర్శనం ముక్తాది||11||
Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14
భవంతి చాత్ర- సాధ్యం లోహితపిత్తం తద్యదూర్ధ్వం ప్రతిపద్యతే|
విరేచనస్య యోగిత్వాద్బహుత్వాద్భేషజస్య చ||12||
విరేచనం తు పిత్తస్య జయార్థే పరమౌషధం|
యశ్చ తత్రాన్వయః శ్లేష్మా తస్య చానధమం స్మృతం||13||
భవేద్యోగావహం తత్ర మధురం చైవ భేషజం|
తస్మాత్ సాధ్యం మతం రక్తం యదూర్ధ్వం ప్రతిపద్యతే||14||
View original
भवन्ति चात्र- साध्यं लोहितपित्तं तद्यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते|
विरेचनस्य योगित्वाद्बहुत्वाद्भेषजस्य च||१२||
विरेचनं तु पित्तस्य जयार्थे परमौषधम्|
यश्च तत्रान्वयः श्लेष्मा तस्य चानधमं स्मृतम्||१३||
भवेद्योगावहं तत्र मधुरं चैव भेषजम्|
तस्मात् साध्यं मतं रक्तं यदूर्ध्वं प्रतिपद्यते||१४||
ఊర్ధ్వగస్య విరేచనయోగ్యతాం వివేచయతి- విరేచనమిత్యాది| ఊర్ధ్వగే రక్తపిత్తే పిత్తం ప్రధానమనుబంధశ్చ శ్లేష్మా, రక్తపిత్తాఖ్యవ్యాధిర్జేతవ్యః; తత్ర పిత్తస్య జయార్థే విరేచనం తావత్ పరమౌషధం, “విరేచనం పిత్తహరాణాం” (సూ.అ.25) ఇతి వచనాదితి భావః, యశ్చ తత్రాన్వయః అనుబంధస్వరూపః శ్లేష్మా, తస్య చ జయార్థే అనధమమధమం న భవతి మధ్యమమిత్యర్థః; వచనం హి- “పిత్తం వా కఫపిత్తం వా పిత్తాశయగతం హరేత్| స్రంసనం” (చి.అ.3) ఇతి| యోగావహం చ తత్రేతి తత్రోర్ధ్వగే రక్తపిత్తే తద్విరేచనం యోగావహం భవతి, ప్రతిమార్గహరణరూపత్వాదిత్యర్థః; అనేన చ వ్యాధిప్రత్యనీకత్వముచ్యతే| ఏవం వ్యాధిప్రధానకారణే పిత్తే ప్రధానశమక(న)త్వాత్, తథా మధ్యకుపితే చ కఫే మధ్యభేషజత్వాత్, ప్రతిమార్గహరణరూపతయా చ వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాద్ విరేచనమూర్ధ్వగే సాధు భేషజం| మధురం చైవ భేషజమిత్యత్ర ఏవశబ్దోఽప్యర్థః; తేన, తిక్తకషాయౌ తావద్భేషజే భవత ఏవ పిత్తకఫప్రత్యనీకత్వాత్, మధురమపి లంఘనాదినా కఫే జితే భేషజం భవతీత్యర్థః||12-14||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
రక్తం తు యదధోభాగం తద్యాప్యమితి నిశ్చితం|
వమనస్యాల్పయోగిత్వాదల్పత్వాద్భేషజస్య చ||15||
వమనం హి న పిత్తస్య హరణే శ్రేష్ఠముచ్యతే|
యశ్చ తత్రాన్వయో వాయుస్తచ్ఛాంతౌ చావరం స్మృతం||16||
తచ్చాయోగావహం తత్ర కషాయం తిక్తకాని చ|
తస్మాద్యాప్యం సమాఖ్యాతం యదుక్తమనులోమగం ||17||
View original
रक्तं तु यदधोभागं तद्याप्यमिति निश्चितम्|
वमनस्याल्पयोगित्वादल्पत्वाद्भेषजस्य च||१५||
वमनं हि न पित्तस्य हरणे श्रेष्ठमुच्यते|
यश्च तत्रान्वयो वायुस्तच्छान्तौ चावरं स्मृतम्||१६||
तच्चायोगावहं तत्र कषायं तिक्तकानि च|
तस्माद्याप्यं समाख्यातं यदुक्तमनुलोमगम् ||१७||
అధోగే వమనస్యాయోగితాం వివేచయతి- వమనం హీత్యాది| పిత్తస్య రక్తపిత్తమూలస్య హరణే న శ్రేష్ఠం వమనం; వమనం హి కఫానుగం పిత్తం హరతి, న పిత్తే ప్రాధాన్యేన క్రియతే| తచ్ఛాంతౌ చావరమితి వాతహరణే త్వప్రధానమేవ వమనం, వాతహరణేఽయుక్తత్వాదేవ వమనస్య| తచ్చాయోగావహమితి తద్వమనం ప్రతిమార్గహరణరూపతయా యోగావహమపి సత్ పిత్తవాతయోరుక్తేన న్యాయేనాయౌగికత్వేనాయోగావహమిత్యర్థః| కషాయం తిక్తకాని చ అయోగావహానీతి యోజనా, కషాయతిక్తయోర్వాతప్రతికూలత్వాదిత్యర్థః; ఏవం మధురమేకమవశిష్టమధోగే రక్తపిత్తే భేషజం భవతి; తేనాల్పౌషధత్వం సిద్ధం| అమ్లలవణకటుకానాం తు పిత్తవిరుద్ధత్వేన రక్తపిత్తే ప్రసక్తిరపి నాస్తీతి భావః||15-17||
Adhikarana 11 (18-20) · Śloka 21
రక్తపిత్తం తు యన్మార్గౌ ద్వావపి ప్రతిపద్యతే|
అసాధ్యమితి తజ్జ్ఞేయం పూర్వోక్తాదేవ కారణాత్||18||
నహి సంశోధనం కించిదస్త్యస్య ప్రతిమార్గగం|
ప్రతిమార్గం చ హరణం రక్తపిత్తే విధీయతే||19||
ఏవమేవోపశమనం సర్వశో నాస్య విద్యతే|
సంసృష్టేషు చ దోషేషు సర్వజిచ్ఛమనం మతం ||20||
ఇత్యుక్తం త్రివిధోదర్కం రక్తం మార్గవిశేషతః|21|
View original
रक्तपित्तं तु यन्मार्गौ द्वावपि प्रतिपद्यते|
असाध्यमिति तज्ज्ञेयं पूर्वोक्तादेव कारणात्||१८||
नहि संशोधनं किञ्चिदस्त्यस्य प्रतिमार्गगम्|
प्रतिमार्गं च हरणं रक्तपित्ते विधीयते||१९||
एवमेवोपशमनं सर्वशो नास्य विद्यते|
संसृष्टेषु च दोषेषु सर्वजिच्छमनं मतम् ||२०||
इत्युक्तं त्रिविधोदर्कं रक्तं मार्गविशेषतः|२१|
పూర్వోక్తాదితి వమనవిరేచనాయౌగికత్వాదనౌషధత్వాచ్చ| వమనవిరేచనాయౌగికత్వం వ్యుత్పాదయతి- న హీత్యాది| సంశోధనమితి సామాన్యవచనేన బస్తిశిరోవిరేచనయోరపి ప్రతిక్షేపం సూచయతి| యదధోభాగం విరేచనం తదధోభాగం రక్తపిత్తం కోపయతి, యదూర్ధ్వభాగం వమనం తదూర్ధ్వభాగం రక్తపిత్తం కోపయతి; అతో నాస్త్యుభయమార్గే రక్తపిత్తే శోధనం| అథానుగుణమేవ శోధనం కఫచ్ఛర్ద్యామివ వమనం రక్తపిత్తే భవతీత్యాహ- ప్రతిమార్గం చేత్యాది| రక్తపిత్తవ్యాధిమహిమ్నా ప్రతిమార్గహరణమేవ భేషజం భవతి నాన్యదిత్యర్థః| అథాత్రైవం సంశోధనం మా భవతు భేషజం, సంశమనం భేషజం భవత్విత్యాహ- ఏవమేవేత్యాది| ఉభయమార్గానుసారిత్వేన వాతకఫానుబంధత్వాద్ యథా యౌగికం సంశోధనం నాస్తి తథోపశమనమపి యుగపద్వాతకఫశమకత్వాభావాన్నాస్తీత్యర్థః| సర్వశో న విద్యత ఇతి కించిదపి న విద్యత ఇతి| ఏతదేవోపశమనభేషజాభావం స్ఫోటయతి- సంసృష్టేష్విత్యాది| సంసృష్టేష్వితి సన్నిపాతేష్వితి బోద్ధవ్యం| సర్వజిదితి అనుబంధభూతవాతకఫమూలభూతపిత్తజిత్; మధురం హి కఫకారి, తిక్తకషాయౌ తు వాతకరౌ, శేషాస్తు పిత్తకరా ఏవేతి భావః| కింవా, ఏవమేవేతి వినా భేషజం నోపశమనం రక్తపిత్తస్య భవతీతి యోజనీయం| త్రివిధోదర్కమితి త్రివిధాయతీయఫలం, తచ్చ సాధ్యత్వ యాప్యత్వ ప్రత్యాఖ్యేయత్వరూపం||18-20||-
Adhikarana 12 (21-22) · Śloka 23
ఏభ్యస్తు ఖలు హేతుభ్యః కించిత్సాధ్యం న సిధ్యతి||21||
ప్రేష్యోపకరణాభావాద్దౌరాత్మ్యాద్వైద్యదోషతః|
అకర్మతశ్చ సాధ్యత్వం కశ్చిద్రోగోఽతివర్తతే||22||
తత్రాసాధ్యత్వమేకం స్యాత్ సాధ్యయాప్యపరిక్రమాత్|23|
View original
एभ्यस्तु खलु हेतुभ्यः किञ्चित्साध्यं न सिध्यति||२१||
प्रेष्योपकरणाभावाद्दौरात्म्याद्वैद्यदोषतः|
अकर्मतश्च साध्यत्वं कश्चिद्रोगोऽतिवर्तते||२२||
तत्रासाध्यत्वमेकं स्यात् साध्ययाप्यपरिक्रमात्|२३|
అసాధ్యతోపోద్ధాతేనేతరవ్యాధిసాధారణాన్యప్యసాధ్యతాపత్తికారణాన్యాహ- ఏభ్యస్త్విత్యాది| ఉపకరణాభావాదితి భేషజాభావాత్| దౌరాత్మ్యాదితి ఆతురస్యానాత్మవత్త్వాత్| అకర్మత ఇత్యత్ర కుత్సాయాం నఞ్, అపుత్ర ఇతి యథా; తేన, అకర్మతః అసమ్యక్చికిత్సాత ఇత్యర్థః; కింవా అకర్మత ఇతి అధర్మాదసాధ్యవ్యాధిజనకాత్| కశ్చిదితివచనేన అచికిత్సయా న సర్వే తిలాలకమశకాదయోఽవశ్యమసాధ్యా భవంతీతి దర్శయతి, తేషామచికిత్సాయామపి సాధ్యత్వాత్| ప్రేష్యాదిదోషేణ ప్రకృతే రక్తపిత్తేఽసాధ్యత్వం దర్శయన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి రక్తపిత్తే| అసాధ్యత్వమేకమితి అసాధ్యత్వమేవ పరం స్యాత్| సాధ్యయాప్యపరిక్రమాదితి సాధ్యయాప్యమార్గాభ్యాం పరిక్రమాదుభయమార్గానుసారిత్వాదిత్యర్థః; కింవా, సాధ్యయాప్యయోః పరిక్రమః సాధ్యయాప్యపరిక్రమః, తస్మాత్; తత్ర సాధ్యపరిక్రమో యాప్యమార్గగామిత్వం, ఏవం యాప్యస్య పరిక్రమోఽసాధ్యమార్గగామిత్వం| అయం చ మార్గపరిక్రమః మార్గపరిత్యాగాదపరిత్యాగాద్వాఽసాధ్య ఏవ; అపరిత్యాగే తావదుభయమార్గత్వేనైవాసాధ్యత్వం; పరిత్యాగేఽసాధ్యత్వముక్తం, వక్ష్యతి హి చికిత్సితే- “మార్గాన్మార్గం చరేద్యద్వా తచ్చ రక్తమసిద్ధిమత్” (చి.అ.4) ఇతి| కింవా, సాధ్యయాప్యపరిక్రమాదితి సాధ్యస్య యాప్యత్వేన పరిక్రమాదిత్యర్థః||21-22||-
Adhikarana 13 (23-26) · Śloka 26
రక్తపిత్తస్య విజ్ఞానమిదం తస్యోపదిశ్యతే||23||
యత్ కృష్ణమథవా నీలం యద్వా శక్రధనుష్ప్రభం|
రక్తపిత్తమసాధ్యం తద్వాససో రంజనం చ యత్||24||
భృశం పూత్యతిమాత్రం చ సర్వోపద్రవవచ్చ యత్|
బలమాంసక్షయే యచ్చ తచ్చ రక్తమసిద్ధిమత్||25||
యేన చోపహతో రక్తం రక్తపిత్తేన మానవః|
పశ్యేద్దృశ్యం వియచ్చాపి తచ్చాసాధ్యం న సంశయః||26||
View original
रक्तपित्तस्य विज्ञानमिदं तस्योपदिश्यते||२३||
यत् कृष्णमथवा नीलं यद्वा शक्रधनुष्प्रभम्|
रक्तपित्तमसाध्यं तद्वाससो रञ्जनं च यत्||२४||
भृशं पूत्यतिमात्रं च सर्वोपद्रववच्च यत्|
बलमांसक्षये यच्च तच्च रक्तमसिद्धिमत्||२५||
येन चोपहतो रक्तं रक्तपित्तेन मानवः|
पश्येद्दृश्यं वियच्चापि तच्चासाध्यं न संशयः||२६||
ఊర్ధ్వగస్యాపి రక్తపిత్తస్య లాక్షణికీమసాధ్యతామాహ- రక్తపిత్తస్యేత్యాది| ఏతే చ కృష్ణాదయో వర్ణా గంభీరధాతుసంబంధాద్భవంతి, తతశ్చాసాధ్యత్వం యుక్తమేవ| వాససో రంజనం చ యదితి ప్రక్షాలితమపి సద్వాసో రంజయతి, న క్షాలనేనాపైతీతి బోద్ధవ్యం; అన్యథా ‘సర్వమేవ రక్తం వాససో రంజనం భవతి’ ఇతి వచనమనర్థకం స్యాత్| కింవా ‘అరంజనం’ ఇతి పాఠః; తేన, రక్తస్య వాససో రంజకస్యారంజనమేవ వికృతిః| భృశం పూతీతి ధాత్వంతరసంబంధాదతిదుర్గంధి| సర్వోపద్రవవదితి ఉక్తదౌర్బల్యాద్యుపద్రవయుక్తం| దృశ్యం ఘటపటాది| వియద్ ఆకాశం| రక్తం రక్తవర్ణమిత్యర్థః| యద్యప్యాకాశమపి దృశ్యం భవతి మీమాంసకనయే, తథాఽపి ప్రాయ ఆకాశే ఏవాసాధ్యరక్తపిత్తే రక్తత్వం ప్రతీయత ఇతి న పునరుక్తం||23-26||
Adhikarana 14 (27) · Śloka 27
తత్రాసాధ్యం పరిత్యాజ్యం, యాప్యం యత్నేన యాపయేత్|
సాధ్యం చావహితః సిద్ధైర్భేషజైః సాధయేద్భిషక్||27||
View original
तत्रासाध्यं परित्याज्यं, याप्यं यत्नेन यापयेत्|
साध्यं चावहितः सिद्धैर्भेषजैः साधयेद्भिषक्||२७||
యత్నేనేతి వచనాద్యాప్యయాపనం యత్నం వినా న భవతీతి దర్శయతి||27||
Adhikarana 15 (28-29) · Śloka 29
తత్ర శ్లోకౌ- కారణం నామనిర్వృత్తిం పూర్వరూపాణ్యుపద్రవాన్|
మార్గౌ దోషానుబంధం చ సాధ్యత్వం న చ హేతుమత్||28||
నిదానే రక్తపిత్తస్య వ్యాజహార పునర్వసుః|
వీతమోహరజోదోషలోభమానమదస్పృహః||29||
View original
तत्र श्लोकौ- कारणं नामनिर्वृत्तिं पूर्वरूपाण्युपद्रवान्|
मार्गौ दोषानुबन्धं च साध्यत्वं न च हेतुमत्||२८||
निदाने रक्तपित्तस्य व्याजहार पुनर्वसुः|
वीतमोहरजोदोषलोभमानमदस्पृहः||२९||
కారణమిత్యాది సంగ్రహః| నామనిర్వృత్తిమితి లోహితసంసర్గాదిత్యాదినా| న చేతి న చ సాధ్యత్వం; అనేన చ యాప్యమపి సంగృహీతం, అసాధ్యభేదో హి యాప్యం| హేతుమదితి విరేచనస్య యౌగికత్వాదిహేతువర్ణనం సంగృహ్ణాతి| వీతా అపగతా మోహాదయో యస్య స తథా||28-29||
Adhikarana puShpikA · Śloka 2
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే నిదానస్థానే రక్తపిత్తనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने रक्तपित्तनिदानं नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం నిదానస్థానే రక్తపిత్తనిదానం నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||