Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತಃ ಶೋಷನಿದಾನಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||
View original
अथातः शोषनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
6. śōṣanidānam
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ಇಹ ಖಲು ಚತ್ವಾರಿ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನಾನಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಸಾಹಸಂ ಸನ್ಧಾರಣಂ ಕ್ಷಯೋ ವಿಷಮಾಶನಮಿತಿ||೩||
View original
इह खलु चत्वारि शोषस्यायतनानि भवन्ति; तद्यथा- साहसं सन्धारणं क्षयो विषमाशनमिति||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ತತ್ರ ಸಾಹಸಂ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಯದಾ ಪುರುಷೋ ದುರ್ಬಲೋ ಹಿ ಸನ್ ಬಲವತಾ ಸಹ ವಿಗೃಹ್ಣಾತಿ, ಅತಿಮಹತಾ ವಾ ಧನುಷಾ ವ್ಯಾಯಚ್ಛತಿ, ಜಲ್ಪತಿ ವಾಽಪ್ಯತಿಮಾತ್ರಮ್, ಅತಿಮಾತ್ರಂ ವಾ ಭಾರಮುದ್ವಹತಿ, ಅಪ್ಸು ವಾ ಪ್ಲವತೇ ಚಾತಿದೂರಮ್, ಉತ್ಸಾದನಪದಾಘಾತನೇ ವಾಽತಿಪ್ರಗಾಢಮಾಸೇವತೇ, ಅತಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ವಾಽಧ್ವಾನಂ ದ್ರುತಮಭಿಪತತಿ, ಅಭಿಹನ್ಯತೇ ವಾ, ಅನ್ಯದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿದೇವಂವಿಧಂ ವಿಷಮಮತಿಮಾತ್ರಂ ವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಜಾತಮಾರಭತೇ, ತಸ್ಯಾತಿಮಾತ್ರೇಣ ಕರ್ಮಣೋರಃ ಕ್ಷಣ್ಯತೇ| ತಸ್ಯೋರಃ ಕ್ಷತಮುಪಪ್ಲವತೇ ವಾಯುಃ| ಸ ತತ್ರಾವಸ್ಥಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುರಃಸ್ಥಮುಪಸಙ್ಗೃಹ್ಯ ಪಿತ್ತಂ ಚ ದೂಷಯನ್ ವಿಹರತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚ| ತಸ್ಯ ಯೋಂಽಶಃ ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶತಿ ತೇನಾಸ್ಯ ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದೋ ಜ್ವರಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ, ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಮಭ್ಯುಪೈತಿ ತೇನ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ ಉರಸ್ಯಾ ಅರೋಚಕಶ್ಚ , ಯಃ ಕಣ್ಠಮಭಿಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಕಣ್ಠಸ್ತೇನೋದ್ಧ್ವಂಸ್ಯತೇ ಸ್ವರಶ್ಚಾವಸೀದತಿ, ಯಃ ಪ್ರಾಣವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯನ್ವೇತಿ ತೇನ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶ್ಚ ಜಾಯತೇ, ಯಃ ಶಿರಸ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ ಶಿರಸ್ತೇನೋಪಹನ್ಯತೇ; ತತಃ ಕ್ಷಣನಾಚ್ಚೈವೋರಸೋ ವಿಷಮಗತಿತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯೋಃ ಕಣ್ಠಸ್ಯ ಚೋದ್ಧ್ವಂಸನಾತ್ ಕಾಸಃ ಸತತಮಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾಯತೇ, ಸ ಕಾಸಪ್ರಸಙ್ಗಾದುರಸಿ ಕ್ಷತೇ ಶೋಣಿತಂ ಷ್ಠೀವತಿ, ಶೋಣಿತಾಗಮನಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ; ಏವಮೇತೇ ಸಾಹಸಪ್ರಭವಾಃ ಸಾಹಸಿಕಮುಪದ್ರವಾಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ| ತತಃ ಸ ಉಪಶೋಷಣೈರೇತೈರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಃ ಶನೈಃ ಶನೈರುಪಶುಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷೋ ಮತಿಮಾನ್ ಬಲಮಾತ್ಮನಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ತದನುರೂಪಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾರಭೇತ ಕರ್ತುಂ; ಬಲಸಮಾಧಾನಂ ಹಿ ಶರೀರಂ, ಶರೀರಮೂಲಶ್ಚ ಪುರುಷ ಇತಿ||೪|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಸಾಹಸಂ ವರ್ಜಯೇತ್ ಕರ್ಮ ರಕ್ಷಞ್ಜೀವಿತಮಾತ್ಮನಃ| ಜೀವನ್ ಹಿ ಪುರುಷಸ್ತ್ವಿಷ್ಟಂ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮಶ್ನುತೇ||೫||
View original
तत्र साहसं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो दुर्बलो हि सन् बलवता सह विगृह्णाति, अतिमहता वा धनुषा व्यायच्छति, जल्पति वाऽप्यतिमात्रम्, अतिमात्रं वा भारमुद्वहति, अप्सु वा प्लवते चातिदूरम्, उत्सादनपदाघातने वाऽतिप्रगाढमासेवते, अतिप्रकृष्टं वाऽध्वानं द्रुतमभिपतति, अभिहन्यते वा, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं विषममतिमात्रं वा व्यायामजातमारभते, तस्यातिमात्रेण कर्मणोरः क्षण्यते| तस्योरः क्षतमुपप्लवते वायुः| स तत्रावस्थितः श्लेष्माणमुरःस्थमुपसङ्गृह्य पित्तं च दूषयन् विहरत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक् च| तस्य योंऽशः शरीरसन्धीनाविशति तेनास्य जृम्भाऽङ्गमर्दो ज्वरश्चोपजायते, यस्त्वामाशयमभ्युपैति तेन रोगा भवन्ति उरस्या अरोचकश्च , यः कण्ठमभिप्रपद्यते कण्ठस्तेनोद्ध्वंस्यते स्वरश्चावसीदति, यः प्राणवहानि स्रोतांस्यन्वेति तेन श्वासः प्रतिश्यायश्च जायते, यः शिरस्यवतिष्ठते शिरस्तेनोपहन्यते; ततः क्षणनाच्चैवोरसो विषमगतित्वाच्च वायोः कण्ठस्य चोद्ध्वंसनात् कासः सततमस्य सञ्जायते, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितागमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते; एवमेते साहसप्रभवाः साहसिकमुपद्रवाः स्पृशन्ति| ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् बलमात्मनः समीक्ष्य तदनुरूपाणि कर्माण्यारभेत कर्तुं; बलसमाधानं हि शरीरं, शरीरमूलश्च पुरुष इति||४|| भवति चात्र- साहसं वर्जयेत् कर्म रक्षञ्जीवितमात्मनः| जीवन् हि पुरुषस्त्विष्टं कर्मणः फलमश्नुते||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
ಸನ್ಧಾರಣಂ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಯದಾ ಪುರುಷೋ ರಾಜಸಮೀಪೇ ಭರ್ತುಃ ಸಮೀಪೇ ವಾ ಗುರೋರ್ವಾ ಪಾದಮೂಲೇ ದ್ಯೂತಸಭಮನ್ಯಂ ವಾ ಸತಾಂ ಸಮಾಜಂ ಸ್ತ್ರೀಮಧ್ಯಂ ವಾ ಸಮನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಯಾನೈರ್ವಾಽಪ್ಯುಚ್ಚಾವಚೈರಭಿಯಾನ್ ಭಯಾತ್ ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಧ್ರೀಮತ್ತ್ವಾದ್ಧೃಣಿತ್ವಾದ್ವಾ ನಿರುಣದ್ಧ್ಯಾಗತಾನ್ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷವೇಗಾನ್ ತದಾ ತಸ್ಯ ಸನ್ಧಾರಣಾದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ, ಸ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಸಮುದೀರ್ಯೋರ್ಧ್ವಮಧಸ್ತಿರ್ಯಕ್ ಚ ವಿಹರತಿ; ತತಶ್ಚಾಂಶವಿಶೇಷೇಣ ಪೂರ್ವವಚ್ಛರೀರಾವಯವವಿಶೇಷಂ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಶೂಲಮುಪಜನಯತಿ, ಭಿನತ್ತಿ ಪುರೀಷಮುಚ್ಛೋಷಯತಿ ವಾ, ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಚಾತಿರುಜತಿ, ಅಂಸಾವವಮೃದ್ಗಾತಿ, ಕಣ್ಠಮುರಶ್ಚಾವಧಮತಿ, ಶಿರಶ್ಚೋಪಹನ್ತಿ, ಕಾಸಂ ಶ್ವಾಸಂ ಜ್ವರಂ ಸ್ವರಭೇದಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಚೋಪಜನಯತಿ; ತತಃ ಸ ಉಪಶೋಷಣೈರೇತೈರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಃ ಶನೈಃ ಶನೈರುಪಶುಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷೋ ಮತಿಮಾನಾತ್ಮನಃ ಶಾರೀರೇಷ್ವೇವ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕರೇಷು ಪ್ರಯತೇತ ವಿಶೇಷೇಣ; ಶರೀರಂ ಹ್ಯಸ್ಯ ಮೂಲಂ, ಶರೀರಮೂಲಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ಭವತಿ||೬|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಸರ್ವಮನ್ಯತ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶರೀರಮನುಪಾಲಯೇತ್| ತದಭಾವೇ ಹಿ ಭಾವಾನಾಂ ಸರ್ವಾಭಾವಃ ಶರೀರಿಣಾಮ್||೭||
View original
सन्धारणं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषो राजसमीपे भर्तुः समीपे वा गुरोर्वा पादमूले द्यूतसभमन्यं वा सतां समाजं स्त्रीमध्यं वा समनुप्रविश्य यानैर्वाऽप्युच्चावचैरभियान् भयात् प्रसङ्गाद्ध्रीमत्त्वाद्धृणित्वाद्वा निरुणद्ध्यागतान् वातमूत्रपुरीषवेगान् तदा तस्य सन्धारणाद्वायुः प्रकोपमापद्यते, स प्रकुपितः पित्तश्लेष्माणौ समुदीर्योर्ध्वमधस्तिर्यक् च विहरति; ततश्चांशविशेषेण पूर्ववच्छरीरावयवविशेषं प्रविश्य शूलमुपजनयति, भिनत्ति पुरीषमुच्छोषयति वा, पार्श्वे चातिरुजति, अंसाववमृद्गाति, कण्ठमुरश्चावधमति, शिरश्चोपहन्ति, कासं श्वासं ज्वरं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शारीरेष्वेव योगक्षेमकरेषु प्रयतेत विशेषेण; शरीरं ह्यस्य मूलं, शरीरमूलश्च पुरुषो भवति||६|| भवति चात्र- सर्वमन्यत् परित्यज्य शरीरमनुपालयेत्| तदभावे हि भावानां सर्वाभावः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ಕ್ಷಯಃ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಯದಾ ಪುರುಷೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ಶೋಕಚಿನ್ತಾಪರಿಗತಹೃದಯೋ ಭವತಿ, ಈರ್ಷ್ಯೋತ್ಕಣ್ಠಾಭಯಕ್ರೋಧಾದಿಭಿರ್ವಾ ಸಮಾವಿಶ್ಯತೇ, ಕೃಶೋ ವಾ ಸನ್ ರೂಕ್ಷಾನ್ನಪಾನಸೇವೀ ಭವತಿ, ದುರ್ಬಲಪ್ರಕೃತಿರನಾಹಾರೋಽಲ್ಪಾಹಾರೋ ವಾ ಭವತಿ, ತದಾ ತಸ್ಯ ಹೃದಯಸ್ಥಾಯೀ ರಸಃ ಕ್ಷಯಮುಪೈತಿ; ಸ ತಸ್ಯೋಪಕ್ಷಯಾಚ್ಛೋಷಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಅಪ್ರತೀಕಾರಾಚ್ಚಾನುಬಧ್ಯತೇ ಯಕ್ಷ್ಮಣಾ ಯಥೋಪದೇಕ್ಷ್ಯಮಾಣರೂಪೇಣ|೮|
View original
क्षयः शोषस्यायतनमिति यदुक्तं तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषोऽतिमात्रं शोकचिन्तापरिगतहृदयो भवति, ईर्ष्योत्कण्ठाभयक्रोधादिभिर्वा समाविश्यते, कृशो वा सन् रूक्षान्नपानसेवी भवति, दुर्बलप्रकृतिरनाहारोऽल्पाहारो वा भवति, तदा तस्य हृदयस्थायी रसः क्षयमुपैति; स तस्योपक्षयाच्छोषं प्राप्नोति, अप्रतीकाराच्चानुबध्यते यक्ष्मणा यथोपदेक्ष्यमाणरूपेण|८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
ಯದಾ ವಾ ಪುರುಷೋಽತಿಹರ್ಷಾದತಿಪ್ರಸಕ್ತಭಾವಃ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವತಿಪ್ರಸಙ್ಗಮಾರಭತೇ, ತಸ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ರೇತಃ ಕ್ಷಯಮೇತಿ| ಕ್ಷಯಮಪಿ ಚೋಪಗಚ್ಛತಿ ರೇತಸಿ ಯದಿ ಮನಃ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯೋ ನೈವಾಸ್ಯ ನಿವರ್ತತೇ, ತಸ್ಯ ಚಾತಿಪ್ರಣೀತಸಙ್ಕಲ್ಪಸ್ಯ ಮೈಥುನಮಾಪದ್ಯಮಾನಸ್ಯ ನ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇಽತಿಮಾತ್ರೋಪಕ್ಷೀಣರೇತಸ್ತ್ವಾತ್, ತಥಾಽಸ್ಯ ವಾಯುರ್ವ್ಯಾಯಚ್ಛಮಾನಶರೀರಸ್ಯೈವ ಧಮನೀರನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಶೋಣಿತವಾಹಿನೀಸ್ತಾಭ್ಯಃ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ, ತಚ್ಛುಕ್ರಕ್ಷಯಾದಸ್ಯ ಪುನಃ ಶುಕ್ರಮಾರ್ಗೇಣ ಶೋಣಿತಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವಾತಾನುಸೃತಲಿಙ್ಗಮ್| ಅಥಾಸ್ಯ ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾಚ್ಛೋಣಿತಪ್ರವರ್ತನಾಚ್ಚ ಸನ್ಧಯಃ ಶಿಥಿಲೀಭವನ್ತಿ, ರೌಕ್ಷ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ, ಭೂಯಃ ಶರೀರಂ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾವಿಶತಿ , ವಾಯುಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯತೇ; ಸ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಶಿಕಂ ಶರೀರಮನುಸರ್ಪನ್ನುದೀರ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಪರಿಶೋಷಯತಿ ಮಾಂಸಶೋಣಿತೇ, ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ಸಂರುಜತಿ ಪಾರ್ಶ್ವೇ, ಅವಮೃದ್ಗಾತ್ಯಂಸೌ , ಕಣ್ಠಮುದ್ಧ್ವಂಸತಿ, ಶಿರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುಪತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಪ್ರತಿಪೂರಯತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ, ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್ ಕರೋತ್ಯಙ್ಗಮರ್ದಮರೋಚಕಾವಿಪಾಕೌ ಚ, ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕ್ಲೇಶಾತ್ ಪ್ರತಿಲೋಮಗತ್ವಾಚ್ಚ ವಾಯುರ್ಜ್ವರಂ ಕಾಸಂ ಶ್ವಾಸಂ ಸ್ವರಭೇದಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಚೋಪಜನಯತಿ; ಸ ಕಾಸಪ್ರಸಙ್ಗಾದುರಸಿ ಕ್ಷತೇ ಶೋಣಿತಂ ಷ್ಠೀವತಿ, ಶೋಣಿತಗಮನಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ, ತತಃ ಸ ಉಪಶೋಷಣೈರೇತೈರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಃ ಶನೈಃ ಶನೈರುಪಶುಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷೋ ಮತಿಮಾನಾತ್ಮನಃ ಶರೀರಮನುರಕ್ಷಞ್ಛುಕ್ರಮನುರಕ್ಷೇತ್| ಪರಾ ಹ್ಯೇಷಾ ಫಲನಿರ್ವೃತ್ತಿರಾಹಾರಸ್ಯೇತಿ||೮|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಆಹಾರಸ್ಯ ಪರಂ ಧಾಮ ಶುಕ್ರಂ ತದ್ರಕ್ಷ್ಯಮಾತ್ಮನಃ| ಕ್ಷಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ಬಹೂನ್ ರೋಗಾನ್ಮರಣಂ ವಾ ನಿಯಚ್ಛತಿ||೯||
View original
यदा वा पुरुषोऽतिहर्षादतिप्रसक्तभावः स्त्रीष्वतिप्रसङ्गमारभते, तस्यातिमात्रप्रसङ्गाद्रेतः क्षयमेति| क्षयमपि चोपगच्छति रेतसि यदि मनः स्त्रीभ्यो नैवास्य निवर्तते, तस्य चातिप्रणीतसङ्कल्पस्य मैथुनमापद्यमानस्य न शुक्रं प्रवर्ततेऽतिमात्रोपक्षीणरेतस्त्वात्, तथाऽस्य वायुर्व्यायच्छमानशरीरस्यैव धमनीरनुप्रविश्य शोणितवाहिनीस्ताभ्यः शोणितं प्रच्यावयति, तच्छुक्रक्षयादस्य पुनः शुक्रमार्गेण शोणितं प्रवर्तते वातानुसृतलिङ्गम्| अथास्य शुक्रक्षयाच्छोणितप्रवर्तनाच्च सन्धयः शिथिलीभवन्ति, रौक्ष्यमुपजायते, भूयः शरीरं दौर्बल्यमाविशति , वायुः प्रकोपमापद्यते; स प्रकुपितो वशिकं शरीरमनुसर्पन्नुदीर्य श्लेष्मपित्ते परिशोषयति मांसशोणिते, प्रच्यावयति श्लेष्मपित्ते संरुजति पार्श्वे, अवमृद्गात्यंसौ , कण्ठमुद्ध्वंसति, शिरः श्लेष्माणमुपत्क्लेश्य प्रतिपूरयति श्लेष्मणा, सन्धींश्च प्रपीडयन् करोत्यङ्गमर्दमरोचकाविपाकौ च, पित्तश्लेष्मोत्क्लेशात् प्रतिलोमगत्वाच्च वायुर्ज्वरं कासं श्वासं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं ष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते, ततः स उपशोषणैरेतैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैरुपशुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमानात्मनः शरीरमनुरक्षञ्छुक्रमनुरक्षेत्| परा ह्येषा फलनिर्वृत्तिराहारस्येति||८|| भवति चात्र- आहारस्य परं धाम शुक्रं तद्रक्ष्यमात्मनः| क्षयो ह्यस्य बहून् रोगान्मरणं वा नियच्छति||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
ವಿಷಮಾಶನಂ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನಮಿತಿ ಯದುಕ್ತಂ, ತದನುವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ- ಯದಾ ಪುರುಷಃ ಪಾನಾಶನಭಕ್ಷ್ಯಲೇಹ್ಯೋಪಯೋಗಾನ್ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಶಯವಿಷಮಾನಾಸೇವತೇ, ತದಾ ತಸ್ಯ ತೇಭ್ಯೋ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ವೈಷಮ್ಯಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ; ತೇ ವಿಷಮಾಃ ಶರೀರಮನುಸೃತ್ಯ ಯದಾ ಸ್ರೋತಸಾಮಯನಮುಖಾನಿ ಪ್ರತಿವಾರ್ಯಾವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ತದಾ ಜನ್ತುರ್ಯದ್ಯದಾಹಾರಜಾತಮಾಹರತಿ ತತ್ತದಸ್ಯ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಮೇವೋಪಜಾಯತೇ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ನಾನ್ಯಸ್ತಥಾ ಶರೀರಧಾತುಃ; ಸ ಪುರೀಷೋಪಷ್ಟಮ್ಭಾದ್ವರ್ತಯತಿ, ತಸ್ಮಾಚ್ಛುಷ್ಯತೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಪುರೀಷಮನುರಕ್ಷ್ಯಂ ತಥಾಽನ್ಯೇಷಾಮತಿಕೃಶದುರ್ಬಲಾನಾಂ; ತಸ್ಯಾನಾಪ್ಯಾಯಮಾನಸ್ಯ ವಿಷಮಾಶನೋಪಚಿತಾ ದೋಷಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗುಪದ್ರವೈರ್ಯುಞ್ಜನ್ತೋ ಭೂಯಃ ಶರೀರಮುಪಶೋಷಯನ್ತಿ| ತತ್ರ ವಾತಃ ಶೂಲಮಙ್ಗಮರ್ದಂ ಕಣ್ಠೋದ್ಧ್ವಂಸನಂ ಪಾರ್ಶ್ವಸಂರುಜನಮಂಸಾವಮರ್ದಂ ಸ್ವರಭೇದಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಚೋಪಜನಯತಿ; ಪಿತ್ತಂ ಜ್ವರಮತೀಸಾರಮನ್ತರ್ದಾಹಂ ಚ; ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಶಿರಸೋ ಗುರುತ್ವಮರೋಚಕಂ ಕಾಸಂ ಚ, ಸ ಕಾಸಪ್ರಸಙ್ಗಾದುರಸಿ ಕ್ಷತೇ ಶೋಣಿತಂ ನಿಷ್ಠೀವತಿ, ಶೋಣಿತಗಮನಾಚ್ಚಾಸ್ಯ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮುಪಜಾಯತೇ| ಏವಮೇತೇ ವಿಷಮಾಶನೋಪಚಿತಾಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಯಾಣಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಸ ತೈರುಪಶೋಷಣೈರುಪದ್ರವೈರುಪದ್ರುತಃ ಶನೈಃ ಶನೈಃ ಶುಷ್ಯತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಪುರುಷೋ ಮತಿಮಾನ್ ಪ್ರಕೃತಿಕರಣಸಂಯೋಗರಾಶಿದೇಶಕಾಲೋಪಯೋಗಸಂಸ್ಥೋಪಶಯಾದವಿಷಮಮಾಹಾರಮಾಹರೇತ್||೧೦|| ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಹಿತಾಶೀ ಸ್ಯಾನ್ಮಿತಾಶೀ ಸ್ಯಾತ್ಕಾಲಭೋಜೀ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಪಶ್ಯನ್ ರೋಗಾನ್ ಬಹೂನ್ ಕಷ್ಟಾನ್ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ವಿಷಮಾಶನಾತ್||೧೧||
View original
विषमाशनं शोषस्यायतनमिति यदुक्तं, तदनुव्याख्यास्यामः- यदा पुरुषः पानाशनभक्ष्यलेह्योपयोगान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयविषमानासेवते, तदा तस्य तेभ्यो वातपित्तश्लेष्माणो वैषम्यमापद्यन्ते; ते विषमाः शरीरमनुसृत्य यदा स्रोतसामयनमुखानि प्रतिवार्यावतिष्ठन्ते तदा जन्तुर्यद्यदाहारजातमाहरति तत्तदस्य मूत्रपुरीषमेवोपजायते भूयिष्ठं नान्यस्तथा शरीरधातुः; स पुरीषोपष्टम्भाद्वर्तयति, तस्माच्छुष्यतो विशेषेण पुरीषमनुरक्ष्यं तथाऽन्येषामतिकृशदुर्बलानां; तस्यानाप्यायमानस्य विषमाशनोपचिता दोषाः पृथक् पृथगुपद्रवैर्युञ्जन्तो भूयः शरीरमुपशोषयन्ति| तत्र वातः शूलमङ्गमर्दं कण्ठोद्ध्वंसनं पार्श्वसंरुजनमंसावमर्दं स्वरभेदं प्रतिश्यायं चोपजनयति; पित्तं ज्वरमतीसारमन्तर्दाहं च; श्लेष्मा तु प्रतिश्यायं शिरसो गुरुत्वमरोचकं कासं च, स कासप्रसङ्गादुरसि क्षते शोणितं निष्ठीवति, शोणितगमनाच्चास्य दौर्बल्यमुपजायते| एवमेते विषमाशनोपचितास्त्रयो दोषा राजयक्ष्याणमभिनिर्वर्तयन्ति| स तैरुपशोषणैरुपद्रवैरुपद्रुतः शनैः शनैः शुष्यति| तस्मात् पुरुषो मतिमान् प्रकृतिकरणसंयोगराशिदेशकालोपयोगसंस्थोपशयादविषममाहारमाहरेत्||१०|| भवति चात्र- हिताशी स्यान्मिताशी स्यात्कालभोजी जितेन्द्रियः| पश्यन् रोगान् बहून् कष्टान् बुद्धिमान् विषमाशनात्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ಏತೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಶೋಷಸ್ಯಾಯತನೈರುಪಸೇವಿತೈರ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ ಪ್ರಕೋಪಮಾಪದ್ಯನ್ತೇ| ತೇ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ನಾನಾವಿಧೈರುಪದ್ರವೈಃ ಶರೀರಮುಪಶೋಷಯನ್ತಿ| ತಂ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಂ ಕಷ್ಟತಮತ್ವಾದ್ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾಣಮಾಚಕ್ಷತೇ ಭಿಷಜಃ; ಯಸ್ಮಾದ್ವಾ ಪೂರ್ವಮಾಸೀದ್ಭಗವತಃ ಸೋಮಸ್ಯೋಡುರಾಜಸ್ಯ ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೇತಿ||೧೨||
View original
एतैश्चतुर्भिः शोषस्यायतनैरुपसेवितैर्वातपित्तश्लेष्माणः प्रकोपमापद्यन्ते| ते प्रकुपिता नानाविधैरुपद्रवैः शरीरमुपशोषयन्ति| तं सर्वरोगाणां कष्टतमत्वाद्राजयक्ष्माणमाचक्षते भिषजः; यस्माद्वा पूर्वमासीद्भगवतः सोमस्योडुराजस्य तस्माद्राजयक्ष्मेति||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ತಸ್ಯೇಮಾನಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ, ಕ್ಷವಥುರಭೀಕ್ಷ್ಣಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಸೇಕಃ, ಮುಖಮಾಧುರ್ಯಮ್, ಅನನ್ನಾಭಿಲಾಷಃ, ಅನ್ನಕಾಲೇ ಚಾಯಾಸಃ, ದೋಷದರ್ಶನಮದೋಷೇಷ್ವಲ್ಪದೋಷೇಷು ವಾ ಭಾವೇಷು ಪಾತ್ರೋದಕಾನ್ನಸೂಪಾಪೂಪೋಪದಂಶಪರಿವೇಶಕೇಷು, ಭುಕ್ತವತಶ್ಚಾಸ್ಯ ಹೃಲ್ಲಾಸಃ, ತಥೋಲ್ಲೇಖನಮಪ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾನ್ತರಾನ್ತರಾ, ಮುಖಸ್ಯ ಪಾದಯೋಶ್ಚ ಶೋಫಃ , ಪಾಣ್ಯೋಶ್ಚಾವೇಕ್ಷಣಮತ್ಯರ್ಥಮ್, ಅಕ್ಷ್ಣೋಃ ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾ ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ, ಬಾಹ್ವೋಶ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಜಿಜ್ಞಾಸಾ, ಸ್ತ್ರೀಕಾಮತಾ, ನಿರ್ಘೃಣಿತ್ವಂ, ಬೀಭತ್ಸದರ್ಶನತಾ ಚಾಸ್ಯ ಕಾಯೇ, ಸ್ವಪ್ನೇ ಚಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದರ್ಶನಮನುದಕಾನಾಮುದಕಸ್ಥಾನಾನಾಂ ಶೂನ್ಯಾನಾಂ ಚ ಗ್ರಾಮನಗರನಿಗಮಜನಪದಾನಾಂ ಶುಷ್ಕದಗ್ಧಭಗ್ನಾನಾಂ ಚ ವನಾನಾಂ ಕೃಕಲಾಸಮಯೂರವಾನರಶುಕಸರ್ಪಕಾಕೋಲೂಕಾದಿಭಿಃ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಮಧಿರೋಹಣಂ ಯಾನಂ ವಾ ಶ್ವೋಷ್ಟ್ರಖರವರಾಹೈಃ ಕೇಶಾಸ್ಥಿಭಸ್ಮತುಷಾಙ್ಗಾರರಾಶೀನಾಂ ಚಾಧಿರೋಹಣಮಿತಿ (ಶೋಷಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ)||೧೩||
View original
तस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- प्रतिश्यायः, क्षवथुरभीक्ष्णं, श्लेष्मप्रसेकः, मुखमाधुर्यम्, अनन्नाभिलाषः, अन्नकाले चायासः, दोषदर्शनमदोषेष्वल्पदोषेषु वा भावेषु पात्रोदकान्नसूपापूपोपदंशपरिवेशकेषु, भुक्तवतश्चास्य हृल्लासः, तथोल्लेखनमप्याहारस्यान्तरान्तरा, मुखस्य पादयोश्च शोफः , पाण्योश्चावेक्षणमत्यर्थम्, अक्ष्णोः श्वेतावभासता चातिमात्रं, बाह्वोश्च प्रमाणजिज्ञासा, स्त्रीकामता, निर्घृणित्वं, बीभत्सदर्शनता चास्य काये, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनमनुदकानामुदकस्थानानां शून्यानां च ग्रामनगरनिगमजनपदानां शुष्कदग्धभग्नानां च वनानां कृकलासमयूरवानरशुकसर्पकाकोलूकादिभिः संस्पर्शनमधिरोहणं यानं वा श्वोष्ट्रखरवराहैः केशास्थिभस्मतुषाङ्गारराशीनां चाधिरोहणमिति (शोषपूर्वरूपाणि भवन्ति)||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮೇಕಾದಶರೂಪಾಣಿ ತಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಶಿರಸಃ ಪರಿಪೂರ್ಣತ್ವಂ, ಕಾಸಃ, ಶ್ವಾಸಃ, ಸ್ವರಭೇದಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಛರ್ದನಂ, ಶೋಣಿತಷ್ಠೀವನಂ, ಪಾರ್ಶ್ವಸಂರೋಜನಮ್, ಅಂಸಾವಮರ್ದಃ, ಜ್ವರಃ, ಅತೀಸಾರಃ, ಅರೋಚಕಶ್ಚೇತಿ||೧೪||
View original
अत ऊर्ध्वमेकादशरूपाणि तस्य भवन्ति; तद्यथा- शिरसः परिपूर्णत्वं, कासः, श्वासः, स्वरभेदः, श्लेष्मणश्छर्दनं, शोणितष्ठीवनं, पार्श्वसंरोजनम्, अंसावमर्दः, ज्वरः, अतीसारः, अरोचकश्चेति||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ತತ್ರಾಪರಿಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಶೋಣಿತೋ ಬಲವಾನಜಾತಾರಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವೈರಪಿ ಶೋಷಲಿಙ್ಗೈರುಪದ್ರುತಃ ಸಾಧ್ಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಬಲವಾನುಪಚಿತೋ ಹಿ ಸಹತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಸ್ಯ ಕಾಮಂ ಸುಬಹುಲಿಙ್ಗೋಽಪ್ಯಲ್ಪಲಿಙ್ಗ ಏವ ಮನ್ತವ್ಯಃ||೧೫||
View original
तत्रापरिक्षीणबलमांसशोणितो बलवानजातारिष्टः सर्वैरपि शोषलिङ्गैरुपद्रुतः साध्यो ज्ञेयः| बलवानुपचितो हि सहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य कामं सुबहुलिङ्गोऽप्यल्पलिङ्ग एव मन्तव्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (16-17) · Śloka 17
ದುರ್ಬಲಂ ತ್ವತಿಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಶೋಣಿತಮಲ್ಪಲಿಙ್ಗಮಜಾತಾರಿಷ್ಟಮಪಿ ಬಹುಲಿಙ್ಗಂ ಜಾತಾರಿಷ್ಟಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್, ಅಸಹತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯೌಷಧಬಲಸ್ಯ; ತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್, ಕ್ಷಣೇನೈವ ಹಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವನ್ತ್ಯರಿಷ್ಟಾನಿ, ಅನಿಮಿತ್ತಶ್ಚಾರಿಷ್ಟಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಇತಿ||೧೬|| ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಚ ಯಃ ಶೋಷಸ್ಯಾವಬುಧ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಚ ತತ್ತ್ವೇನ ಸ ರಾಜ್ಞಃ ಕರ್ತುಮರ್ಹತಿ||೧೭||
View original
दुर्बलं त्वतिक्षीणबलमांसशोणितमल्पलिङ्गमजातारिष्टमपि बहुलिङ्गं जातारिष्टं च विद्यात्, असहत्वाद्व्याध्यौषधबलस्य; तं परिवर्जयेत्, क्षणेनैव हि प्रादुर्भवन्त्यरिष्टानि, अनिमित्तश्चारिष्टप्रादुर्भाव इति||१६|| तत्र श्लोकः- समुत्थानं च लिङ्गं च यः शोषस्यावबुध्यते| पूर्वरूपं च तत्त्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಶೋಷನಿದಾನಂ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने शोषनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon