1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કતિધાપુરુષીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

નિદાનસ્થાને જ્ઞાતહેત્વાદિના તથા વિમાને પ્રતીતરસદોષાદિમાનેન કર્તવ્યચિકિત્સાયા અધિકરણં શરીરં જ્ઞાતવ્યં ભવતિ; યતોઽપ્રતિપન્નેઽશેષવિશેષતઃ શરીરે ન શરીરવિજ્ઞાનાધીના ચિકિત્સા સાધ્વી ભવતિ; અતઃ શરીરં કારણોત્પત્તિસ્થિતિવૃદ્ધ્યાદિવિશેષૈઃ પ્રતિપાદયિતું શારીરં સ્થાનમુચ્યતે| અત્રાપિ ચાત્યન્તદુઃખોપરમમોક્ષકારણચિકિત્સોપયુક્તપુરુષભેદાદિપ્રતિપાદકતયા પ્રધાનત્વેન કતિધાપુરુષીયોઽધ્યાયોઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

કતિધા પુરુષો ધીમન્! ધાતુભેદેન ભિદ્યતે| પુરુષઃ કારણં કસ્માત્, પ્રભવઃ પુરુષસ્ય કઃ||૩|| કિમજ્ઞો જ્ઞઃ, સ નિત્યઃ કિં કિમનિત્યો નિદર્શિતઃ| પ્રકૃતિઃ કા, વિકારાઃ કે, કિં લિઙ્ગં પુરુષસ્ય ચ||૪|| નિષ્ક્રિયં ચ સ્વતન્ત્રં ચ વશિનં સર્વગં વિભુમ્| વદન્ત્યાત્માનમાત્મજ્ઞાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં સાક્ષિણં તથા||૫|| નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયા તસ્ય ભગવન્! વિદ્યતે કથમ્| સ્વતન્ત્રશ્ચેદનિષ્ટાસુ કથં યોનિષુ જાયતે||૬|| વશી યદ્યસુખૈઃ કસ્માદ્ભાવૈરાક્રમ્યતે બલાત્| સર્વાઃ સર્વગતત્વાચ્ચ વેદનાઃ કિં ન વેત્તિ સઃ||૭|| ન પશ્યતિ વિભુઃ કસ્માચ્છૈલકુડ્યતિરસ્કૃતમ્| ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રમથવા કિં પૂર્વમિતિ સંશયઃ||૮|| જ્ઞેયં ક્ષેત્રં વિના પૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞો હિ ન યુજ્યતે| ક્ષેત્રં ચ યદિ પૂર્વં સ્યાત્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્યાદશાશ્વતઃ||૯|| સાક્ષિભૂતશ્ચ કસ્યાયં કર્તા હ્યન્યો ન વિદ્યતે| સ્યાત્ કથં ચાવિકારસ્ય વિશેષો વેદનાકૃતઃ||૧૦|| અથ ચાર્તસ્ય ભગવંસ્તિસૃણાં કાં ચિકિત્સતિ| અતીતાં વેદનાં વૈદ્યો વર્તમાનાં ભવિષ્યતીમ્||૧૧|| ભવિષ્યન્ત્યા અસમ્પ્રાપ્તિરતીતાયા અનાગમઃ| સામ્પ્રતિક્યા અપિ સ્થાનં નાસ્ત્યર્તેઃ સંશયો હ્યતઃ||૧૨|| કારણં વેદનાનાં કિં, કિમધિષ્ઠાનમુચ્યતે| ક્વ ચૈતા વેદનાઃ સર્વા નિવૃત્તિં યાન્ત્યશેષતઃ||૧૩|| સર્વવિત્ સર્વસન્ન્યાસી સર્વસંયોગનિઃસૃતઃ| એકઃ પ્રશાન્તો ભૂતાત્મા કૈર્લિઙ્ગૈરુપલભ્યતે||૧૪|| ઇત્યગ્નિવેશસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મતિમતાં વરઃ| સર્વં યથાવત્ પ્રોવાચ પ્રશાન્તાત્મા પુનર્વસુઃ||૧૫||

કતિધેતિ કતિપ્રકારઃ| પુરુષ ઇત્યનેન ચાવિશેષેણ પુરુષશબ્દાભિધેયોઽર્થોભિધીયતે; યતઃ ‘ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા’ ઇત્યાદિના, તથા ચતુર્વિંશતિકભેદભિન્નશ્ચ કર્મપુરુષ એવ શરીરી વાચ્યઃ, તથા ‘ચેતનાધાતુરપ્યેકઃ સ્મૃતઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ’ ઇત્યનેનાત્મૈવ શરીરરહિતઃ પુરુષશબ્દાર્થત્વેન વાચ્યઃ| પુરુષધારણાદ્ધાતુઃ; તેન ધાતુભેદેનેતિ પુરુષધારણાર્થભેદેન| ધીમન્નિતિ વિશેષણેન ય એવ ધીમાન્ સ એવ પુરુષભેદાદિકમિમં વક્ષ્યમાણં સુસૂક્ષ્મં વક્તું સમર્થ ઇતિ દર્શયતિ| પુરુષઃ કારણં કસ્માદિતિ કસ્માદ્ધેતોઃ પુરુષઃ સંસારે પ્રધાનં સ્થાયિકારણમિત્યર્થઃ| પ્રભવત્યસ્માદિતિ પ્રભવઃ કારણમ્| યોનિષ્વિતિ જાતિષુ| સર્વા ઇતિ પરપુરુષગતા અપિ| ક્ષેત્રજ્ઞઃ આત્મા| ક્ષેત્રમ્ અવ્યક્તવર્જિતં સર્વં વક્ષ્યમાણમ્| જ્ઞેયમિત્યાદિ| અસતિ ક્ષેત્રે ક્ષેત્રજ્ઞાનાભાવાન્ન ક્ષેત્રજ્ઞત્વમુપપદ્યતે ઇતિ ભાવઃ| સાક્ષિભૂત ઇતિ સાક્ષિસદૃશઃ| વિશેષો વેદનાકૃત ઇતિ પુત્રાદિજ્ઞાનરૂપવેદનાજનિતો હર્ષાદિવિશેષ ઇત્યર્થઃ| તિસૃણામિતિ અતીતાનાગતવર્તમાનાનાં દુઃખરૂપાણાં મધ્યે કાં ચિકિત્સતિ| અતીતામિત્યાદૌ કિંશબ્દોઽધ્યાહાર્યઃ, તેન કિમતીતાં ચિકિત્સતિ, કિં વર્તમાનાં, કિંવા ભવિષ્યતીમિતિ યોજ્યમ્| સ્થાનં નાસ્તીતિ ક્ષણિકત્વેન ચિકિત્સાયાઃ પ્રવૃત્તિયોગ્યકાલાવસ્થાનં નાસ્તિ| વેદનાનાં કારણમધિષ્ઠાનં ચ યદ્યપિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયેઽપ્યુક્તં, તથાઽપીહ પ્રકરણવશાદ્વિશેષપ્રતીત્યાકાઙ્ક્ષયા ચ વિશિષ્ટાઃ પુનઃ પ્રશ્નાઃ| પ્રશ્નાર્થાશ્ચામી ઉત્તરગ્રન્થે આચાર્યેણ પ્રપઞ્ચનીયા ઇતિ નેહ વ્યાકરણીયાઃ||૩-૧૫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ| ચેતનાધાતુરપ્યેકઃ સ્મૃતઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૧૬||

ખાદય ઇત્યાદિ| ખાદયઃ “ખં વાયુરગ્નિરાપઃ ક્ષિતિસ્તથા” ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ; ચેતનાષષ્ઠા ઇત્યત્ર ચેતનાશબ્દેન ચેતનાધારઃ સમનસ્ક આત્મા ગૃહ્યતે; ખાદિગ્રહણેન ચેન્દ્રિયાણિ ખાદિમયાન્યવરુદ્ધાનિ| અયં ચ વૈશેષિકદર્શનપરિગૃહીતશ્ચિકિત્સાશાસ્ત્રવિષયઃ પુરુષઃ; અયમેવ “પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષઃ” (સુ. સૂ. ૧) ઇત્યનેન સુશ્રુતેનાપ્યુક્તઃ| સ્મૃત ઇતિ ભાષયા પૂર્વાચાર્યાણામપ્યયં પુરુષશબ્દવાચ્યોઽભિપ્રેતો નાસ્મત્કલ્પિત ઇતિ દર્શયતિ| પુરિ શરીરે શેતે ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા ય આત્મા પુરુષશબ્દેનોચ્યતે તમાહ- ચેતનેત્યાદિ| અત્ર પુરુષ ઇતિ કર્તવ્યે યત્ ‘પુરુષસઞ્જ્ઞક’ ઇતિ કરોતિ તેન ન ચેતનાધાતુરૂપઃ પુરુષશ્ચિકિત્સાયમભિપ્રેતઃ, કિન્તુ શાસ્ત્રાન્તરવ્યવહારાનુરોધાદિહાપ્યયં પુરુષશબ્દેન સઞ્જ્ઞિત ઇતિ દર્શયતિ; ચિકિત્સાવિષયસ્તુ ષડ્ધાતુક એવ પુરુષઃ, અત એવ તત્ર સઞ્જ્ઞિતગ્રહણં ન કૃતમ્| અયં ચ પુરુષશબ્દો ગવાદાવપિ ષડ્ધાતુસમુદાયે યદ્યપિ વર્તતે, તથાઽપિ સર્વપ્રધાને નર એવ વિશેષેણ વર્તતે; તેન નાતિપ્રસિદ્ધો ગવાદૌ પુરુષશબ્દઃ||૧૬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

પુનશ્ચ ધાતુભેદેન ચતુર્વિંશતિકઃ સ્મૃતઃ| મનો દશેન્દ્રિયાણ્યર્થાઃ પ્રકૃતિશ્ચાષ્ટધાતુકી||૧૭||

ષડ્ધાતુરૂપમેવ પુરુષં પુનઃ સાઙ્ખ્યદર્શનભેદાચ્ચતુર્વિંશતિકભેદેનાહ- પુનશ્ચેત્યાદિ| ચતુર્વિંશતિકમેવ વિભજતે- મન ઇત્યાદિ| યદ્યપિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વમયોઽયં પુરુષઃ સાઙ્ખ્યૈરુચ્યતે, યદાહ- “મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત| ષોડશકસ્તુ વિકારો ન પ્રકૃતિર્ન વિકૃતિઃ પુરુષઃ” (સાં.કા.૩) ઇતિ, તથાઽપીહ પ્રકૃતિવ્યતિરિક્તં ચોદાસીનં પુરુષમવ્યક્તત્વસાધર્મ્યાદવ્યક્તાયાં પ્રકૃતાવેવ પ્રક્ષિપ્ય અવ્યક્તશબ્દેનૈવ ગૃહ્ણાતિ; તેન ‘ચતુર્વિંશતિકઃ પુરુષઃ’ ઇત્યવિરુદ્ધમ્| ઉદાસીનસ્ય હિ સૂક્ષ્મસ્ય ભેદપ્રતિપાદનમિહાનતિપ્રયોજનમિતિ ન કૃતમ્| દશેન્દ્રિયાણીતિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ, પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ| અષ્ટધાતુકીતિ ખાદિપઞ્ચકબુદ્ધ્યવ્યક્તાહઙ્કારરૂપા; વક્ષ્યતિ હિ- “ખાદીનિ બુદ્ધિરવ્યક્તમહઙ્કારસ્તથાઽષ્ટમઃ” ઇતિ||૧૭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

લક્ષણં મનસો જ્ઞાનસ્યાભાવો ભાવ એવ ચ| સતિ હ્યાત્મેન્દ્રિયાર્થાનાં સન્નિકર્ષે ન વર્તતે||૧૮|| વૈવૃત્ત્યાન્મનસો જ્ઞાનં સાન્નિધ્યાત્તચ્ચ વર્તતે| અણુત્વમથ ચૈકત્વં દ્વૌ ગુણૌ મનસઃ સ્મૃતૌ||૧૯||

અત્ર ચતુર્વિંશતિકે પ્રથમોદ્દિષ્ટં મનો લક્ષયિતુમાહ- લક્ષણમિત્યાદિ| યથા જ્ઞાનસ્યાભાવો જ્ઞાનસ્ય ભાવશ્ચ મનોગમકો ભવતિ તદાહ- સતીત્યાદિ| વૈવૃત્ત્યાન્મનસ ઇતિ ઇન્દ્રિયેણાસંયોગાત્, સાન્નિધ્યાદિતિ ઇન્દ્રિયેણ મનસઃ સમ્બન્ધાત્| એવં મન્યતે- યદા યુગપદિન્દ્રિયાર્થા ઇન્દ્રિયૈઃ સંયુજ્યન્તે તદા ક્વચિદિન્દ્રિયાર્થે જ્ઞાનં ભવતિ ક્વચિન્ન ભવતીતિ દૃષ્ટં, તેનેમૌ જ્ઞાનભાવાભાવૌ જ્ઞાનકારણાન્તરં દર્શયતઃ; યચ્ચ તત્ કારણાન્તરં તન્મનઃ| તચ્ચ કારણં મનોરૂપં યદ્યાત્મવદ્યુગપત્ સર્વેન્દ્રિયવ્યાપકં સ્વીક્રિયતે કિંવા અનેકસઙ્ખ્યમિન્દ્રિયવત્ સ્વીક્રિયતે, તદા પુનરપિ યુગપદિન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધે પઞ્ચભિર્જ્ઞાનૈર્ભવિતવ્યં વિભુના વા મનસા, અનેકૈર્વા મનોભિર્યુગપદધિષ્ઠિતત્વાદિન્દ્રિયાણાં; ન ચ ભવન્તિ યુગપજ્જ્ઞાનાનિ, તસ્માદ્યુગપજ્જ્ઞાનાનુદયાલ્લિઙ્ગાન્મનોઽણુરૂપમેકં ચ સિધ્યતીત્યાહ- અણુત્વમિત્યાદિ||૧૮-૧૯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

ચિન્ત્યં વિચાર્યમૂહ્યં ચ ધ્યેયં સઙ્કલ્પ્યમેવ ચ| યત્કિઞ્ચિન્મનસો જ્ઞેયં તત્ સર્વં હ્યર્થસઞ્જ્ઞકમ્||૨૦|| ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ કર્મ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ| ઊહો વિચારશ્ચ, તતઃ પરં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે||૨૧||

મનોગુણમભિધાય મનોવિષયમાહ- ચિન્ત્યમિત્યાદિ| ચિન્ત્યં કર્તવ્યતયા અકર્તવ્યતયા વા યન્મનસા ચિન્ત્યતે| વિચાર્યમ્ ઉપપત્ત્યનુપપત્તિભ્યાં યદ્વિમૃશ્યતે| ઊહ્યં ચ યત્ સમ્ભાવનયા ઊહ્યતે ‘એવમેતદ્ભવિષ્યતિ ’ ઇતિ| ધ્યેયં ભાવનાજ્ઞાનવિષયમ્| સઙ્કલ્પ્યં ગુણવત્તયા દોષવત્તયા વાઽવધારણાવિષયમ્| યત્ કિઞ્ચિદિત્યનેન સુખાદ્યનુક્તવિષયાવરોધઃ| મનસો જ્ઞેયમિતિ ઇન્દ્રિયનિરપેક્ષમનોગ્રાહ્યમ્| એતે ચ મનોઽર્થાઃ શબ્દાદિરૂપા એવ; તેન ષષ્ઠાર્થકલ્પનયા ન ચતુર્વિંશતિસઙ્ખ્યાતિરેકઃ| સુખાદયસ્તુ શબ્દાદિવ્યતિરિક્તા મનોઽર્થા બુદ્ધિભેદગ્રહણેનૈવ ગ્રાહ્યાઃ| મનોવિષયમભિધાય મનઃ કર્માહ- ઇન્દ્રિયેત્યાદિ| ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠાનં મનસઃ કર્મ, તથા સ્વસ્ય નિગ્રહો મનસઃ કર્મ; મનો હ્યનિષ્ટવિષયપ્રસૃતં મનસૈવ નિયમ્યતે, “મનશ્ચ ગુણાન્તરયુક્તં સદ્વિષયાન્તરાન્નિયમયતિ” ઇત્યાહુરેકે| યદુક્તમ્- “વિષયપ્રવણં ચિત્તં ધૃતિભ્રંશાન્ન શક્યતે| નિયન્તુમહિતાદર્થાદ્ધૃતિર્હિ નિયમાત્મિકા” ઇતિ| તેન, ધૃત્યા કારણભૂતયા (મન ) આત્માનં નિયમયતીતિ ન સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધઃ| મનઃ કર્માન્તરમાહ- ઊહો વિચારશ્ચેતિ|- અત્રોહ આલોચન(ના)જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પ(ક)મ્, વિચારો હેયોપાદેયતયા વિકલ્પનમ્| ચતુર્વિધં હિ વિકલ્પકારણં સાઙ્ખ્યા મન્યન્તે; તત્ર બાહ્યમિન્દ્રિયરૂપમ્, આભ્યન્તરં તુ મનોઽહઙ્કારો બુદ્ધિશ્ચેતિ ત્રિતયમ્| તત્રેન્દ્રિયાણ્યાલોચયન્તિ નિર્વિકલ્પેન ગૃહ્ણન્તીત્યર્થઃ, મનસ્તુ સઙ્કલ્પયતિ હેયોપાદેયતયા કલ્પયતીત્યર્થઃ, અહઙ્કારોઽભિમન્યતે ‘મમેદમહમત્રાધિકૃતઃ’ ઇતિ મન્યત ઇત્યર્થઃ, બુદ્ધિરધ્યવસ્યતિ ‘ત્યજામ્યેનં દોષવન્તમુપાદદામ્યેનં ગુણવન્તમ્’ ઇત્યધ્યવસાયં કરોતીત્યર્થઃ| ઊહસ્તુ યદ્યપિ બાહ્યચક્ષુરાદિકર્મ, તથાઽપિ તત્રાપિ મનોઽધિષ્ઠાનમસ્તીતિ મનઃ- કર્મતયોક્તઃ| વચનં હિ “સાન્તઃકરણા બુદ્ધિઃ સર્વં વિષયમવગાહતે યસ્માત્| તસ્માત્ત્રિવિધં કરણં દ્વારિ, દ્વારાણિ શેષાણિ” (સાં. કા. ૩૫) ઇતિ | તતઃ પરં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તત ઇતિ ઊહવિચારાનન્તરં બુદ્ધિરધ્યવસાયં કરોતીત્યર્થઃ| અહઙ્કારવ્યાપારશ્ચાભિમનનમિહાનુક્તોઽપિ બુદ્ધિવ્યાપારેણૈવ સૂચિતો જ્ઞેયઃ| બુદ્ધિર્હિત્યજામ્યેનમુપાદદામીતિ વાઽધ્યવસાયં કુર્વતી અહઙ્કારાભિમત એવ વિષયે ભવતિ; તેન બુદ્ધિવ્યાપારેણૈવાહઙ્કારવ્યાપારોઽપિ ગૃહ્યતે| બુદ્ધૌ હિ સર્વકરણવ્યાપારાર્પણં ભવતિ| યદુક્તમ્- “એતે પ્રદીપકલ્પાઃ પરસ્પરવિલક્ષણા ગુણવિશેષાઃ| કૃત્સ્નં પુરુષસ્યાર્થં પ્રકાશ્ય બુદ્ધૌ પ્રયચ્છન્તિ ” (સાં.કા.૩૬)||૨૦-૨૧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયાર્થો હિ સમનસ્કેન ગૃહ્યતે| કલ્પ્યતે મનસા તૂર્ધ્વં ગુણતો દોષતોઽથવા||૨૨|| જાયતે વિષયે તત્ર યા બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા| વ્યવસ્યતિ તયા વક્તું કર્તું વા બુદ્ધિપૂર્વકમ્||૨૩||

એતદેવોહવિચારપૂર્વકત્વં બુદ્ધેર્વિવૃણોતિ- ઇન્દ્રિયેણેત્યાદિ| ગૃહ્યતે ઇતિ ઊહમાત્રેણ નિર્વિકલ્પેન ગૃહ્યતે| ગુણત ઇતિ ઉપાદેયતયા| દોષત ઇતિ હેયતયા| બુદ્ધ્યધ્યવસાયં વિવૃણોતિ- જાયત ઇત્યાદિ| વિષયે તત્રેતિ મનસા કલ્પિતે વિષયે| નિશ્ચયાત્મિકેતિ સ્થિરસ્વરૂપા અધ્યવસાયરૂપેત્યર્થઃ| વ્યવસ્યતીતિ અનુષ્ઠાનં કરોતિ, ઉદ્યુક્તો ભવતીત્યર્થઃ; બુદ્ધ્યધ્યવસિતમર્થં વક્તું કર્તું વાઽનુતિષ્ઠતીતિ યાવત્| બુદ્ધિપૂર્વકમિત્યનેન યદેવ બુદ્ધિપૂર્વકમનુષ્ઠાનં તદેવૈવંવિધં ભવતિ નોન્મત્તાદ્યનુષ્ઠાનમિતિ દર્શયતિ||૨૨-૨૩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

એકૈકાધિકયુક્તાનિ ખાદીનામિન્દ્રિયાણિ તુ| પઞ્ચ કર્માનુમેયાનિ યેભ્યો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે||૨૪||

મનોઽભિધાયેન્દ્રિયાણ્યભિધત્તે, તત્રાપિ જ્યાયસ્ત્વાદ્ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, પ્રાગાહ- એકૈકેત્યાદિ| ખાદીનાં મધ્યે એકૈકેનાધિકેન ભૂતેન યુક્તાનીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ ચક્ષુરાદીનિ; એકૈકાધિકપદેન પઞ્ચાપિ પાઞ્ચભૌતિકાનિ, પરં ચક્ષુષિ તેજોઽધિકમિત્યાદ્યુક્તં સૂચયતિ| કર્માનુમેયાનીતિ કાર્યાનુમેયાનિ; કાર્યં ચક્ષુર્બુદ્ધ્યાદિ| યેભ્યો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તત ઇતિ યાનિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ, તાનીમાનિ પઞ્ચેતિ દર્શયતિ| યદ્યપિ ચ સાઙ્ખ્યે આહઙ્કારિકાણીન્દ્રિયાણિ, યદુક્તં- “સાત્ત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્” (સાં.કા.૨૫) ઇતિ, તથાઽપિ મતભેદાદ્ભૌતિકત્વમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયં; કિંવા, ઔપચારિકમેતદ્ભૌતિકત્વમિન્દ્રિયાણાં જ્ઞેયમ્; ઉપચારબીજં ચ યદ્ગુણભૂયિષ્ઠં યદિન્દ્રિયં ગૃહ્ણાતિ, તત્તદ્ભૂયિષ્ઠમિત્યુચ્યતે; ચક્ષુસ્તેજો ગૃહ્ણાતિ, તેન તૈજસમુચ્યત ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્||૨૪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

હસ્તૌ પાદૌ ગુદોપસ્થં વાગિન્દ્રિયમથાપિ ચ| કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પાદૌ ગમનકર્મણિ||૨૫|| પાયૂપસ્થં વિસર્ગાર્થં હસ્તૌ ગ્રહણધારણે| જિહ્વા વાગિન્દ્રિયં વાક્ ચ સત્યા જ્યોતિસ્તમોઽનૃતા||૨૬||

અથ કર્મેન્દ્રિયાણ્યાહ- હસ્તાવિત્યાદિ| હસ્તાવેકં પાદૌ ચૈકમિન્દ્રિયમેકરૂપકર્મકર્તૃતયા| ગુદોપસ્થં ચૈકૈકમ્| વાચ ઉપાદાનહાનાર્થં ભેદમાહ- વાક્ ચેત્યાદિ| જ્યોતિરિવ જ્યોતિઃ, ધર્મકર્તૃત્વેનોભયલોકપ્રકાશકારિત્વાત્ ; એતદ્વિપર્યયેણ તમઃ અનૃતા||૨૫-૨૬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ||૨૭||

સમ્પ્રત્યુદ્દેશક્રમાનુરોધાદર્થેઽભિધાતવ્યેઽર્થાનાં પ્રકૃતિગ્રહણગૃહીતપઞ્ચભૂતગુણતયા પરાધીનત્વાદષ્ટધાતુપ્રકૃતિગૃહીતાનિ ભૂતાન્યેવ તાવદાહ- મહાભૂતાનીત્યાદિ| શબ્દાદયો યથાસઙ્ખ્યં ખાદીનાં નૈસર્ગિકા ગુણા જ્ઞેયાઃ| યસ્તુ ગુણોત્કર્ષોઽભિધાતવ્યઃ સ હિ અનુપ્રવિષ્ટભૂતસમ્બન્ધાદેવ | તેન પૃથિવ્યાં ચતુર્ભૂતપ્રવેશાત્ પઞ્ચગુણત્વમ્, એવં જલાદાવપિ ચતુર્ગુણત્વાદિ જ્ઞેયમ્||૨૭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

તેષામેકગુણઃ પૂર્વો ગુણવૃદ્ધિઃ પરે પરે| પૂર્વઃ પૂર્વગુણશ્ચૈવ ક્રમશો ગુણિષુ સ્મૃતઃ||૨૮||

નૈસર્ગિકં ગુણમભિધાય ભૂતાન્તરપ્રવેશકૃતં ગુણમાહ- તેષામિત્યાદિ| એકગુણઃ પૂર્વ ઇતિ પૂર્વો ધાતુઃ ખરૂપઃ શબ્દૈકગુણઃ| પુંલિઙ્ગતા ચ ખાદીનાં ધાતુરૂપતાબુદ્ધિસ્થીકૃતત્વાત્ ; ઉક્તં હિ- “ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ” ઇતિ| યથા યથા ચ પરત્વં તથા તથા ચ ગુણવૃદ્ધિર્યથાસઙ્ખ્યમ્| નનુ, એતાવતાઽપ્યેકગુણત્વદ્વિગુણત્વાદિ ન નિયમેન જ્ઞાયતે કો ગુણઃ ક્વ ભૂતે ઇત્યાહ- પૂર્વ ઇત્યાદિ|- ગુણિષુ ખાદિષુ ધાતુષુ પૂર્વો ગુણઃ ક્રમેણ યથાસઙ્ખ્યં વર્તતે; ન કેવલં પૂર્વઃ કિન્તુ પૂર્વસ્યાપિ યો ગુણઃ, સ ચ પૂર્વગુણ ઉત્તરે ભૂતે વર્તતે| તેન ખે પૂર્વે પૂર્વઃ શબ્દ(બ્દો)ગુણો વર્તતે; વાયૌ તુ સ્પર્શઃ ક્રમપ્રાપ્તઃ પૂર્વો ભવતિ, પૂર્વગુણશ્ચ શબ્દ ઇતિ દ્વિગુણત્વમ્; એવમગ્ન્યાદૌ ચ જ્ઞેયમ્| ગન્ધસ્તૂત્તરગુણાન્તરાભાવાન્ન પૂર્વો ભવતિ, તથાઽપિ ‘ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ’ ઇતિ ગ્રન્થે તદ્ગુણા ઇતિપદાપેક્ષયા ગન્ધસ્ય પૂર્વત્વં કલ્પનીયં; કિંવા, પૂર્વ ઇતિ છત્રિણો ગચ્છન્તીતિન્યાયેનોક્તં, તેનાપૂર્વોઽપિ ગન્ધઃ ક્રમાગતઃ પૃથિવ્યાં જ્ઞેયઃ||૨૮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં ભૂજલાનિલતેજસામ્| આકાશસ્યાપ્રતીઘાતો દૃષ્ટં લિઙ્ગં યથાક્રમમ્||૨૯|| લક્ષણં સર્વમેવૈતત્ સ્પર્શનેન્દ્રિયગોચરમ્| સ્પર્શનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયઃ સ્પર્શો હિ સવિપર્યયઃ||૩૦||

ભૂતાનામસાધારણં લક્ષણમાહ- ખરેત્યાદિ| અપ્રતીઘાતઃ અપ્રતિહનનમસ્પર્શત્વમિતિ યાવત્; સ્પર્શવદ્ધિ ગતિવિઘાતકં ભવતિ નાકાશઃ, અસ્પર્શવત્ત્વાત્| સર્વમેવૈતદિતિ ખરત્વાદિ| સ્પર્શનેન્દ્રિયગોચરમિતિ સ્પર્શનેન્દ્રિયજ્ઞેયમ્| કથમેતત્ સર્વં સ્પર્શનેન્દ્રિયજ્ઞેયમિત્યાહ- સ્પર્શનેત્યાદિ| સવિપર્યય ઇતિ સ્પર્શાભાવ ઇત્યર્થઃ| યદિન્દ્રિયં યદ્ગૃહ્ણાતિ, તત્તસ્યાભાવમપિ ગૃહ્ણાતિ; તેન, આકાશસ્યાસ્પર્શત્વમપિ સ્પર્શનેન્દ્રિયગ્રાહ્યમિતિ યુક્તમ્| દ્રવત્વં ચલત્વં ચ સાઙ્ખ્યમતે સ્પર્શનગ્રાહ્યત્વાત્ સ્થૂલભૂતવાતધર્મઃ સ્પર્શ એવ; યદ્ધિ સ્પર્શનેન ગૃહ્યતે, તત્ સર્વં મહાભૂતવાતપરિણામ એવ| એતાનિ ચ ખાદીનિ સૂક્ષ્માણિ તન્માત્રરૂપાણિ જ્ઞેયાનિ, સ્થૂલભૂતાનિ તુ ખાદીનિ વિકારતયા તત્રોક્તાનિ| પ્રકૃતિવર્ગે સૂક્ષ્મરૂપાસ્તન્માત્રા ઉક્તાઃ| વચનં હિ- “તન્માત્રાણ્યવિશેષાસ્તેભ્યો ભૂતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચભ્યઃ| એતે સ્મૃતા વિશેષાઃ શાન્તા ઘોરાશ્ચ મૂઢાશ્ચ” (સાં.કા.૩૮) ઇતિ; તેનેહાપિ ખાદીનિ તન્માત્રશબ્દોક્તાનિ સૂક્ષ્માણિ બોદ્ધવ્યાનિ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ગુણાઃ શરીરે ગુણિનાં નિર્દિષ્ટાશ્ચિહ્નમેવ ચ|૩૧|

ભૂતાનાં સૂક્ષ્માણાં શરીરસ્થાનાં લિઙ્ગાન્તરાણ્યાહ- ગુણા ઇત્યાદિ| ગુણાઃ શબ્દાદયઃ| ગુણિનામિતિ સૂક્ષ્મરૂપભૂતાનામ્| એવચગ્રહણાત્ શબ્દાદયશ્ચ વ્યક્તાઃ સૂક્ષ્માણાં શરીરસ્થાનાં ભૂતાનાં લક્ષણં ભવન્તીતિ વાક્યાર્થઃ|૩૧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

અર્થાઃ શબ્દાદયો જ્ઞેયા ગોચરા વિષયા ગુણાઃ||૩૧||

અર્થાનાહ- અર્થા ઇત્યાદિ| અર્થશબ્દેન તુ યે શબ્દાદયોઽભિધીયન્તે તે સ્થૂલખાદિરૂપા એવ જ્ઞેયાઃ; યેનાકાશપરિણામ એવ શબ્દઃ, વાતપરિણામઃ સ્પર્શ ઇત્યાદિ દર્શનમ્| શબ્દાદિગ્રહણેનાત્રાકાશાદિગ્રહણં યત્, તદાકાશાદિપરિણામા એવ શબ્દાદય ઇતિ યુક્તમેવ| એતેન યચ્છ્રોત્રગ્રાહ્યં તત્ સર્વમાકાશં શબ્દશ્ચ, યત્ સ્પર્શેન ગૃહ્યતે તત્ સર્વં વાયુઃ સ્પર્શશ્ચેત્યાદિ જ્ઞેયમ્||૩૧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

યા યદિન્દ્રિયમાશ્રિત્ય જન્તોર્બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે| યાતિ સા તેન નિર્દેશં મનસા ચ મનોભવા||૩૨|| ભેદાત્ કાર્યેન્દ્રિયાર્થાનાં બહ્વ્યો વૈ બુદ્ધયઃ સ્મૃતાઃ| આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનામેકૈકા સન્નિકર્ષજા||૩૩|| અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠતલજસ્તન્ત્રીવીણાનખોદ્ભવઃ| દૃષ્ટઃ શબ્દો યથા બુદ્ધિર્દૃષ્ટા સંયોગજા તથા||૩૪||

સમ્પ્રતિ પ્રકૃતિગણપ્રવિષ્ટાયા બુદ્ધેરુપદર્શનાર્થં તસ્યા બુદ્ધેર્વૃત્તિભેદાત્ જ્ઞાનવિશેષરૂપાણ્યાહ- યેત્યાદિ| યદિન્દ્રિયમાશ્રિત્યેતિ યદિન્દ્રિયપ્રણાલિકામાશ્રિત્ય મહચ્છબ્દાખ્યસ્ય બુદ્ધિતત્ત્વસ્ય વૃત્તિવિશેષરૂપાણિ જ્ઞાનાનીન્દ્રિયપ્રણાલિકયા ભવન્તિ, તદિન્દ્રિયજન્યત્વેનૈવ તાનિ વ્યપદિશ્યન્તે- ચક્ષુર્બુદ્ધિઃ, શ્રોત્રબુદ્ધિરિત્યાદિવ્યપદેશેન | મનોભવા ચ બુદ્ધિશ્ચિન્ત્યાદિવિષયા મનસા નિર્દિશ્યતે; મનોબુદ્ધિરિતિ વ્યપદિશ્યત ઇત્યર્થઃ| ઇન્દ્રિયમનોભેદેન ષટ્ત્વં બુદ્ધીનાં પ્રતિપાદ્ય બુદ્ધિબહુત્વં પ્રાહ- ભેદાદિત્યાદિ| કાર્યસ્ય ઇન્દ્રિયાર્થસ્ય ચ ભેદાત્ તત્સમ્બન્ધેન ભિદ્યમાના બહ્વ્યો બુદ્ધયો ભવન્તિ; કાર્યં સુખદુઃખભેદાઃ; સુખદુઃખપ્રપઞ્ચેન હિ તક્તાર્યેણ કારણં જ્ઞાનમપિ બહુ ભવતિ| ઇદાનીં સર્વબાહ્યજ્ઞાનસાધનમાહ- આત્મેત્યાદિ| આત્મા અવ્યક્તમ્| એકૈકેતિ પ્રત્યેકમ્| બુદ્ધેરનેકાત્માદિમેલકજન્યત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ - અઙ્ગુલીત્યાદિ| અનેન દૃષ્ટાન્તેન શબ્દદ્વયમાહ; અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠતલજશબ્દ એકઃ, અયં ચાઙ્ગુષ્ઠયન્ત્રિતમધ્યમાઙ્ગુલ્યાઃ કરતલસંયોગાજ્જાયમાનતલશબ્દ ઉચ્યતે; તન્ત્રીવીણાનખોદ્ભવશ્ચ વીણાશબ્દ એકઃ; અન્યે ત્વેકમેવાઙ્ગુલ્યાદિજં વીણાશબ્દં વર્ણયન્તિ| એતેન, યથા શબ્દોઽઙ્ગુલાદ્યન્યતમવૈકલ્યેઽપિ ન ભવતિ, તથા બુદ્ધિરપ્યાત્માદીનામન્યતમવૈકલ્યેઽપિ ન ભવતીતિ દર્શયતિ||૩૨-૩૪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

બુદ્ધીન્દ્રિયમનોર્થાનાં વિદ્યાદ્યોગધરં પરમ્| ચતુર્વિંશતિકો હ્યેષ રાશિઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૩૫||

અત્ર ચ બુદ્ધિવૃત્તીનાં જ્ઞાનાનાં કથનેનૈવાહઙ્કારોઽપિ સૂચિત એવ; યતોઽહઙ્કારોપજીવિતૈવાત્માદિસંવલિતેયં બુદ્ધિઃ ‘અહં પશ્યામિ’ ઇત્યાદિરૂપા ભવતિ; તેન બુદ્ધેરહઙ્કારસ્ય ચોક્તત્વાદવશિષ્ટમવ્યકં કાર્યદ્વારા બ્રૂતે- બુદ્ધીત્યાદિ| પરમિતિ અવ્યક્તમ્| બુદ્ધ્યાદીનાં યોગં મેલકં ધરતીતિ યોગધરમ્; અવ્યક્તં હિ પ્રકૃતિરૂપં પુરુષાર્થપ્રવૃત્તં બુદ્ધ્યાદિમેલકં ભોગસમ્પાદકં સૃજતિ| એવં વ્યુત્પાદિતં ચતુર્વિંશતિકમુપસંહરતિ- ચતુર્વિંશતિક ઇત્યાદિ| યદિ વા કર્મેન્દ્રિયાણ્યભિધાય મહાભૂતાનીત્યાદિના અર્થા એવાશ્રયભૂતખાદિકથનેનોચ્યન્તે, યા યદિન્દ્રિયમાશ્રિત્યેત્યાદિના તુ સ્ફુટોપલભ્યમાના બુદ્ધિવૃત્તિભેદા ઉચ્યન્તે, બુદ્ધ્યહઙ્કારતન્માત્રાણ્યવ્યક્તાનિ તુ સૂક્ષ્માણિ નોક્તાનિ, તાનિ સર્વાણ્યેવ બુદ્ધીન્દ્રિયમનોર્થાનામિત્યાદિગ્રન્થે પરશબ્દેનોચ્યન્તે, તેન યોગધરં પરમિત્યનેન મૂલપ્રકૃતિસ્તથા પ્રકૃતિવિકૃતયશ્ચ મહદાદયઃ સપ્તોચ્યન્તે; એવં ચતુર્વિંશતિકો રાશિર્ભવતિ| પરત્વં ચ વિકારાપેક્ષયા પ્રકૃતીનામુપપન્નમેવ||૩૫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

રજસ્તમોભ્યાં યુક્તસ્ય સંયોગોઽયમનન્તવાન્| તાભ્યાં નિરાકૃતાભ્યાં તુ સત્ત્વવૃદ્ધ્યા નિવર્તતે||૩૬||

સમ્પ્રત્યેવંરૂપપુરુષસ્ય સકારણં સંસરણં મોક્ષહેતું ચાહ- રજ ઇત્યાદિ| સંયોગોઽયમિતિ ચતુર્વિંશતિરાશિરૂપો મેલકઃ| તાભ્યામિતિ રજસ્તમોભ્યામ્| સત્ત્વવૃદ્ધ્યા કારણભૂતયા રજસ્તમોનિવૃત્ત્યા પુરુષરૂપઃ સંયોગો નિવર્તતે મોક્ષો ભવતીત્યર્થઃ| સત્ત્વં વૃદ્ધં વિશુદ્ધજ્ઞાનજનનાદ્ રજસ્તમસી સંસારકારણે વિજિત્ય પ્રકૃતિપુરુષવિવેકજ્ઞાનાન્મોક્ષમાવહતિ||૩૬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

અત્ર કર્મ ફલં ચાત્ર જ્ઞાનં ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્| અત્ર મોહઃ સુખં દુઃખં જીવિતં મરણં સ્વતા||૩૭|| એવં યો વેદ તત્ત્વેન સ વેદ પ્રલયોદયૌ| પારમ્પર્યં ચિકિત્સાં ચ જ્ઞાતવ્યં યચ્ચ કિઞ્ચન||૩૮||

પુનશ્ચતુર્વિંશતિકે પુરુષે કર્મફલાદિ દર્શયન્ દોષહીને પુરુષે કર્મફલાદ્યભાવમર્થોદ્દર્શયતિ- અત્રેત્યાદિ| ફલમત્રેતિ યથોક્તસમુદાયપુરુષે| કર્મેતિ અદૃષ્ટમ્| ફલમિતિ અદૃષ્ટફલમ્| સ્વતા મમતા| જ્ઞાનં ચ યદ્યપિ ચતુર્વિંશતિતત્ત્વાતિરિક્તસ્યોદાસીનસ્યૈવ, તથાઽપિ તચ્ચેતનયા પ્રકૃતિરપિ ચેતનામાપદ્ય ચેતનૈવ ભવતીતિ યુક્તમ્ ‘અત્ર જ્ઞાનમ્’ ઇતિ| વચનં હિ- “તસ્માત્તત્સંયોગાદચેતનં ચેતનાવદિવ લિઙ્ગમ્ ” (સાં. કા. ૨૦) ઇતિ| પ્રલયોદયાવિતિ જીવિતમરણે| પારમ્પર્યમિતિ શરીરપરમ્પરામ્| ચિકિત્સાં ચેતિ નૈષ્ઠિકી આત્યન્તિકદુઃખચિકિત્સા મોક્ષસાધના જ્ઞાતવ્યા| યચ્ચ કિઞ્ચનેત્યનેનાનુક્તમપિ કૃત્સ્નં જ્ઞેયમવરુણદ્ધિ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

ભાસ્તમઃ સત્યમનૃતં વેદાઃ કર્મ શુભાશુભમ્| ન સ્યુઃ કર્તા ચ બોદ્ધા ચ પુરુષો ન ભવેદ્યદિ||૩૯|| નાશ્રયો ન સુખં નાર્તિર્ન ગતિર્નાગતિર્ન વાક્| ન વિજ્ઞાનં ન શાસ્ત્રાણિ ન જન્મ મરણં ન ચ||૪૦|| ન બન્ધો ન ચ મોક્ષઃ સ્યાત્ પુરુષો ન ભવેદ્યદિ| કારણં પુરુષસ્તસ્માત્ કારણજ્ઞૈરુદાહૃતઃ||૪૧|| ન ચેત્ કારણમાત્મા સ્યાદ્ભાદયઃ સ્યુરહેતુકાઃ| ન ચૈષુ સમ્ભવેજ્ જ્ઞાનં ન ચ તૈઃ સ્યાત્ પ્રયોજનમ્||૪૨||

પુરુષઃ કારણં કસ્માદિતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં- ભાસ્તમ ઇત્યાદિ| ભાઃ પ્રતિભા| તમઃ મોહઃ| પુરુષ ઇહ પ્રકરણે આત્માઽભિપ્રેતઃ| આશ્રયઃ શરીરમ્| ગતિશ્ચ પ્રયોજનાનુસન્ધાનાદ્ભવતિ , એવમાગતિરપિ| કારણં પુરુષસ્તસ્માદિતિ ભાસ્તમઃસત્યાદૌ કારણં પુરુષ ઇત્યર્થઃ| એતદેવ ભાઆદિકારણત્વમાત્મન આહ- ન ચેદિત્યાદિ| એવં મન્યતે- ભાસ્તમસી ધર્માધર્મજન્યે, ધર્માધર્મૌ ચાસત્યાત્મનિ નિરાશ્રયૌ ન ભવિતુમર્હતઃ; તથા સત્યં ધર્મજનકતયા ઉપાદેયમ્, અનૃતં ચાધર્મજનકતયાઽનુપાદેયમ્, એતચ્ચાત્મનિ સ્થિરેઽસતિ ધર્માધર્મજનકત્વં નાસ્તિ, તતશ્ચ સત્યાસત્યભેદોઽપ્યકિઞ્ચિત્કરત્વાન્નાસ્તિ; એવં શુભાશુભકર્મણ્યપિ વાચ્યં; તથા કર્તા ચ કારણપ્રતિસન્ધાતા ન ભવતિ, પ્રતિસન્ધાતુરાત્મનોઽભાવાદિત્યર્થઃ; તથા બોદ્ધા ચ પૂર્વાપરાવસ્થાપ્રતિસન્ધાતૈવ ભવતિ; શરીરં ચાત્મનો ભોગાયતનં નાત્માનં વિના ભવતિ; એવં સુખાદાવપ્યાત્મનઃ કારણત્વમુન્નેયમ્; વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનં, શાસ્ત્રાણિ પ્રતિસન્ધાત્રાઽઽત્મનૈવ કૃતાનિ| ન ચૈષુ સમ્ભવેજ્જ્ઞાનમિતિ આત્માનં જ્ઞાતારં વિના ન ભાદિષુ જ્ઞાનં સમ્ભવેત્, જ્ઞાતુરાત્મનોઽભાવાદિત્યર્થઃ| ન ચ તૈઃ સ્યાત્ પ્રયોજનમિતિ ભાદીનામાત્માર્થત્વેનાસત્યાત્મનિ ભાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રયોજનં ન સ્યાત્, પ્રયોજનાભાવાચ્ચોત્પાદો ન સ્યાત્; સર્વેષામેવ હિ ભાવાનામાત્મસ્થૌ ધર્માધર્મૌ પુરુષભોગાર્થમુત્પાદકૌ, અસતિ ભોક્તરિ ભોજ્યેનાપિ ન ભવિતવ્યં કારણાભાવાત્||૩૯-૪૨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

કૃતં મૃદ્દણ્ડચક્રૈશ્ચ કુમ્ભકારાદૃતે ઘટમ્| કૃતં મૃત્તૃણકાષ્ઠૈશ્ચ ગૃહકારાદ્વિના ગૃહમ્||૪૩|| યો વદેત્ સ વદેદ્દેહં સમ્ભૂય કરણૈઃ કૃતમ્| વિના કર્તારમજ્ઞાનાદ્યુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતઃ||૪૪||

આત્માનં વિના શરીરાનુત્પાદે દૃષ્ટાન્તદ્વયં પ્રમેયગૌરવાદાહ- કૃતં મૃદ્દણ્ડેત્યાદિ| સમ્ભૂય કરણૈઃ કૃતમિત્યાત્મનિરપેક્ષૈર્ભૂતૈઃ કૃતમિત્યર્થઃ| યુક્ત્યા અનુમાનરૂપયા આગમેન ચ રહિતો યુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતઃ; પ્રત્યક્ષં ચાત્ર નોક્તં, તસ્યાત્માનં પ્રતિ પ્રાયોઽયોગ્યત્વાત્||૪૩-૪૪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

કારણં પુરુષઃ સર્વૈઃ પ્રમાણૈરુપલભ્યતે| યેભ્યઃ પ્રમેયં સર્વેભ્ય આગમેભ્યઃ પ્રમીયતે||૪૫||

સર્વૈઃ પ્રમાણૈરિતિ પ્રત્યક્ષાદિભિઃ| યેભ્ય ઇતિ કરણ એવાપાદાનવિવક્ષયા પઞ્ચમી| આગમયન્તિ બોધયન્તીતિ આગમાઃ પ્રમાણાન્યેવ; અન્યે ત્વાગમપ્રમાણાભ્યાં શાસ્ત્રાણ્યેવ બ્રુવતે||૪૫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ન તે તત્સદૃશાસ્ત્વન્યે પારમ્પર્યસમુત્થિતાઃ| સારૂપ્યાદ્યે ત એવેતિ નિર્દિશ્યન્તે નવા નવાઃ||૪૬|| ભાવાસ્તેષાં સમુદયો નિરીશઃ સત્ત્વસઞ્જ્ઞકઃ| કર્તા ભોક્તા ન સ પુમાનિતિ કેચિદ્વ્યવસ્થિતાઃ||૪૭||

નિરાત્મવાદિમતમુત્થાપયતિ- ન તે ઇત્યાદિ| અસ્મિઞ્ શરીરે તે ક એવ પૃથિવીજલાદયો ભાવાઃ, યે ત એવેતિ વ્યપદિશ્યન્તે; તે ન ભવન્તિ પૂર્વાનુભૂતા નાનુભવન્તીત્યર્થઃ| યદિ તે ન ભવન્તિ, કથં તર્હિ ‘તે’ ઇત્યભિજ્ઞાનમિત્યાહ- તત્સદૃશાસ્ત્વન્યે પૂર્વસદૃશા ઇત્યર્થઃ| પારમ્પર્યસમુત્થિતા ઇતિ સદૃશસન્તાનવ્યવસ્થિતાઃ| સારૂપ્યાદિતિ સદૃશરૂપત્વાત્| તેષાં સમુદય ઇતિ ક્ષણભઙ્ગિનાં મેલક ઇત્યર્થઃ| નિરીશ ઇતિ સ્થાય્યાત્મરહિતઃ| સત્ત્વસઞ્જ્ઞક ઇતિ પ્રાણિસઞ્જ્ઞકઃ| કેચિદિતિ બૌદ્ધાઃ| બૌદ્ધા હિ નિરાત્મકં ક્ષણિકજ્ઞાનાદિસમુદાયમાત્રં શરીરમિચ્છન્તિ; પ્રતિસન્ધાનં ચ ક્ષણિકાનામપિ જ્ઞાનાદીનાં કાર્યકારણભાવાદેકફલસન્તતાવિચ્છન્તિ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

તેષામન્યૈઃ કૃતસ્યાન્યે ભાવા ભાવૈર્નવાઃ ફલમ્| ભુઞ્જતે સદૃશાઃ પ્રાપ્તં યૈરાત્મા નોપદિશ્યતે||૪૮||

એતદ્દૂષયતિ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં જ્ઞાનસન્તાનવાદિનામ્, અન્યેન કૃતસ્યૌદનપાકાદેઃ ફલમન્નાદિ અન્યે ભુઞ્જત ઇતિ પ્રાપ્નોતિ| એતચ્ચાસઙ્ગતં, યતઃ ફલં ભોક્ષ્યામીતિ કૃત્વા ભાવિફલપ્રત્યાશયા પ્રવૃત્તિર્યુક્તા, ન ત્વન્યસ્ય ભોગ્યતાં ફલસ્ય પશ્યન્ કશ્ચિત્ પ્રવર્તતે; યોઽપિ સૂપકારાદિઃ પરાર્થં પ્રવર્તતે, સોઽપિ પરાર્થેન સ્વાર્થં સાધયિતુકામ એવેતિ ભાવઃ||૪૮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

કરણાન્યાન્યતા દૃષ્ટા કર્તુઃ કર્તા સ એવ તુ| કર્તા હિ કરણૈર્યુક્તઃ કારણં સર્વકર્મણામ્||૪૯||

પરમતં દૂષયિત્વા સ્વમતમાહ- કરણેત્યાદિ| કરણસ્ય શરીરસ્ય પરિણામિનોઽન્યાન્યતા દૃષ્ટા| કર્તા ચાત્મા, સ એવ ન વિનાશીત્યર્થઃ| અત્રૈવ દૃષ્ટાન્તમાહ- કર્તા હીત્યાદિ| યથાઽનેકશિલ્પવિત્ કર્તા કરણૈર્વાંશીસન્દંશયન્ત્રાદિભિઃ કાષ્ઠપાટનલૌહઘટનાદિ કરોતિ, તથાઽઽત્માઽપીત્યર્થઃ||૪૯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

નિમેષકાલાદ્ભાવાનાં કાલઃ શીઘ્રતરોઽત્યયે| ભગ્નાનાં ન પુનર્ભાવઃ કૃતં નાન્યમુપૈતિ ચ||૫૦|| મતં તત્ત્વવિદામેતદ્યસ્માત્તસ્માત્ સ કારણમ્| ક્રિયોપભોગે ભૂતાનાં નિત્યઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૫૧||

અથાયમાત્મસદ્ભાવઃ સ્થિરોઽસ્તુ, શરીરારમ્ભકાણાં ભૂતાનાં કા વા ગતિરિત્યાહ- નિમેષેત્યાદિ| ભાવાનામિતિ શરીરાદિભાવાનામ્| અત્યય ઇતિ વિનાશે; શરીરસ્ય સ્વાગ્નિપચ્યમાનસ્ય નિમેષકાલાદપિ શીઘ્રં વિનાશો ભવતીત્યર્થઃ| અમીષાં ચ ભાવાનાં ભગ્નાનાં ન પુનર્ભાવઃ પુનરાગમનં નાસ્તીત્યર્થઃ| તેન, યેન શરીરેણ યત્ કૃતં તચ્છરીરં તત્ફલં ન પ્રાપ્નોતીત્યુક્તં ભવતિ| અથ મા ભવત્વેવં તતઃ કિમિત્યાહ- કૃતમિત્યાદિ|- કૃતં કર્મ યાગાદિ ન ફલરૂપતયાઽન્યમુપૈતિ, એવં સતિ દેવદત્તકૃતેન શુભકર્મણા યજ્ઞદત્તાદયોઽપિ સુખભાજઃ સ્યુઃ; તસ્માત્ ક્ષણભઙ્ગિશરીરાદતિરિક્તઃ કર્મકર્તા તત્ફલભોક્તા ચાસ્તીતિ ભાવઃ| ક્રિયોપભોગ ઇતિ ક્રિયાયાં તત્ફલભોગે ચ| ભૂતાનામિતિ પ્રાણિનામ્||૫૦-૫૧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

અહઙ્કારઃ ફલં કર્મ દેહાન્તરગતિઃ સ્મૃતિઃ| વિદ્યતે સતિ ભૂતાનાં કારણે દેહમન્તરા||૫૨||

આત્મસદ્ભાવે હેત્વન્તરમાહ- અહઙ્કાર ઇત્યાદિ| એતેઽહઙ્કારદયઃ સ્થિર એવ પરમાત્મનિ ભવન્તિ, પૂર્વાપરકાલાવસ્થાયિવસ્તુધર્મત્વાદિતિ ભાવઃ| દેહમન્તરેતિ દેહં વિના; દેહાતિરિક્તે કારણે સત્યહઙ્કારો ભવતીત્યર્થઃ||૫૨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

પ્રભવો ન હ્યનાદિત્વાદ્વિદ્યતે પરમાત્મનઃ| પુરુષો રાશિસઞ્જ્ઞસ્તુ મોહેચ્છાદ્વેષકર્મજઃ||૫૩||

‘પ્રભવઃ પુરુષસ્ય કઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- પ્રભવ ઇત્યાદિ| પ્રભવઃ કારણમ્| રાશિસઞ્જ્ઞ ઇતિ ષડ્ધાતુસમુદાયરૂપશ્ચતુર્વિંશતિરાશિરૂપો વા| મોહેચ્છાદ્વેષજનિતકર્મજો મોહેચ્છાદ્વેષકર્મજઃ| મોહાદ્ધિ ભાવેષુ ઇચ્છા દ્વેષશ્ચ ભવતિ, તતઃ પ્રવૃત્તિઃ, પ્રવૃત્તેર્ધર્માધર્મૌ, તૌ ચ શરીરં જનયતો ભોગાર્થમ્||૫૩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

આત્મા જ્ઞઃ કરણૈર્યોગાજ્ જ્ઞાનં ત્વસ્ય પ્રવર્તતે| કરણાનામવૈમલ્યાદયોગાદ્વા ન વર્તતે||૫૪|| પશ્યતોઽપિ યથાઽઽદર્શે સઙ્ક્લિષ્ટે નાસ્તિ દર્શનમ્| તત્ત્વં જલે વા કલુષે ચેતસ્યુપહતે તથા||૫૫||

‘કિમજ્ઞો જ્ઞઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્- આત્મેત્યાદિ| કરણાનીહ મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ| ન વર્તતે જ્ઞાનમિતિ યોજના| નનુ યદ્યયમાત્મા જ્ઞઃ , તત્ કિમિત્યસ્ય સર્વદા જ્ઞાનં ન ભવતીત્યાહ- પશ્યતોઽપીત્યાદિ| પશ્યતોઽપીતિ ચક્ષુષ્મતોઽપીત્યર્થઃ| તત્ત્વમિતિ દર્શનવિશેષણમ્| તેન, મ્લાને દર્પણે જલે વા દર્શનં ભવદપ્યયથાર્થગ્રાહિતયા ન તત્ત્વરૂપં ભવતીત્યર્થઃ| ચેતસીત્યુપલક્ષણં, તેન ચક્ષુરાદાવપ્યુપહત ઇતિ જ્ઞેયમ્||૫૪-૫૫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

કરણાનિ મનો બુદ્ધિર્બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ| કર્તુઃ સંયોગજં કર્મ વેદના બુદ્ધિરેવ ચ||૫૬|| નૈકઃ પ્રવર્તતે કર્તું ભૂતાત્મા નાશ્નુતે ફલમ્| સંયોગાદ્વર્તતે સર્વં તમૃતે નાસ્તિ કિઞ્ચન||૫૭||

કરણપ્રસ્તાવાજ્ જ્ઞાને કર્મણિ વેદનાયાં ચ યાવત્ કરણમાત્મનસ્તદાહ- કરણાનીત્યાદિ| સંયોગજમિતિ કર્મણા વેદનયા બુદ્ધ્યા ચ યોજ્યમ્| નાશ્નુતે ફલમેક ઇતિ યોજ્યમ્| એક ઇતિ નિષ્કરણઃ| સંયોગાદ્વર્તત ઇતિ કરણસમુદાયાદુત્પદ્યતે | તમૃત ઇતિ સંયોગં વિના||૫૬-૫૭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ન હ્યેકો વર્તતે ભાવો વર્તતે નાપ્યહેતુકઃ| શીઘ્રગત્વાત્સ્વભાવાત્ત્વભાવો ન વ્યતિવર્તતે||૫૮||

અત્રૈવ સામગ્રીજન્યત્વે સર્વકાર્યાણામુપપત્તિમાહ- ન હ્યેક ઇત્યાદિ| એકો ભાવઃ કારણરૂપઃ સહકારિકારણાન્તરરહિતો ન કાર્યકરણે વર્તત ઇત્યર્થઃ; એવં તાવદેકં કારણં કાર્યે ન વર્તતે, કાર્યં ચ હેતું વિના ન ભવતીત્યાહ- વર્તતે નાપ્યહેતુક ઇતિ; હેતું વિના ભાવ ઉત્પત્તિધર્મા ન વર્તતે ન ભવતીત્યર્થઃ| તેન કરણયુક્તાત્મજન્યં કાર્યં ન કેવલાદાત્મનો હેતુરૂપાદ્ભવતીત્યુક્તં ભવતિ| અથ હેતું વિના ચેદ્ભાવો ન ભવતિ, તત્ કિમભાવેઽપિ શારીરાણાં ભાવાનાં હેત્વપેક્ષા ન વેત્યાહ- શીઘ્રગત્વાદિત્યાદિ| શીઘ્રગત્વાત્ સ્વભાવાલ્લક્ષિતોઽભાવો ન સ્વભાવં વ્યતિવર્તતે શીઘ્રગત્વસ્વભાવં ન ત્યજતીત્યર્થઃ| તેન, અહેતુક એવાભાવો ભવતિ, ભાવસ્તુ સહેતુકઃ| ઉક્તં હિ “ઉત્પત્તિહેતુર્ભાવનાં ન નિરોધેઽસ્તિ કારણમ્” (સૂ.અ.૧૬) ઇતિ| કિંવા, શીઘ્રગત્વાદસ્થિરત્વાદભાવો નાવસ્થાન્તરમાત્મનાશં પ્રતિ ગચ્છતીતિ ગ્રન્થાર્થઃ||૫૮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

અનાદિઃ પુરુષો નિત્યો વિપરીતસ્તુ હેતુજઃ| સદકારણવન્નિત્યં દૃષ્ટં હેતુજમન્યથા||૫૯||

‘સ નિત્યઃ કિમનિત્યઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્- અનાદિરિત્યાદિ| અનાદિશ્ચ પુરુષોઽવ્યક્તરૂપ આત્મશબ્દાભિધેયઃ| વિપરીત ઇતિ આદિમાન્ રાશિરૂપઃ પુરુષ ઇત્યર્થઃ| અત્રૈવાનાદેર્નિત્યત્વે શાસ્ત્રાન્તરસમ્મતિમપ્યાહ- સદિત્યાદિ| સદિતિ ત્રિવિધસમયે પ્રમાણગમ્યભાવરૂપમ્ | એતેન, પ્રાગભાવસ્યાકારણવતોઽપ્યભાવરૂપતયાઽનિત્યત્વં ન વ્યભિચારકમ્| હેતુજમન્યથેતિ અત્રાપિ ભાવરૂપમિતિ યોજનીયમ્| તેન, હેતુજન્યસ્યાપિ પ્રધ્વંસસ્યાવિનાશિત્વં પરિહૃતં ભવતિ||૫૯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

તદેવ ભાવાદગ્રાહ્યં નિત્યત્વ ન કુતશ્ચન| ભાવાજ્જ્ઞેયં તદવ્યક્તમચિન્ત્યં વ્યક્તમન્યથા||૬૦|| અવ્યક્તમાત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ શાશ્વતો વિભુરવ્યયઃ| તસ્માદ્યદન્યત્તદ્વ્યક્તં, વક્ષ્યતે ચાપરં દ્વયમ્||૬૧|| વ્યક્તમૈન્દ્રિયકં ચૈવ ગૃહ્યતે તદ્યદિન્દ્રિયૈઃ| અતોઽન્યત્ પુનરવ્યક્તં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્||૬૨||

કિં તન્નિત્યત્વમિત્યાહ- તદેવેત્યાદિ| ભાવાદુત્પત્તિધર્મકાત્| તન્નિત્યત્વં ન કુતોઽપિ ભાવાદ્ભવતિ, નિત્યં હિ ન કુતોઽપિ ભવતિ| તતશ્ચાત્મા ભાવં પ્રતિ નિરપેક્ષત્વાત્ સર્વેભ્યો ભાવેભ્યોઽપ્યગ્રે નિત્યં સદેવ| તચ્ચૈવમ્ભૂતં નિત્યમવ્યક્તં જ્ઞેયમ્| અચિન્ત્યમિત્યવ્યક્તવિશેષણમ્| અવ્યક્તં ચ મૂલપ્રકૃતિઃ| વ્યક્તમન્યથેતિ પ્રકૃતેરન્યતમકાર્યં મહદાદિકમનિત્યમ્; આકાશમપિ વિકારરૂપતયાઽનિત્યમેવ; ઉદાસીનપુરુષસ્તુ નિત્ય એવાવ્યક્તશબ્દેનૈવ લક્ષિત ઇત્યુક્તમેવ| અવ્યક્તધર્માન્તરવ્યાપકાન્ પર્યાયાનાહ- અવ્યક્તમિત્યાદિ| પુનઃ પ્રકારાન્તરેણ વ્યક્તાવ્યક્તાર્થમાહ - વક્ષ્યત ઇત્યાદિ| અપરં દ્વયમિતિ પ્રકારાન્તરકૃતં વ્યક્તાવ્યક્તદ્વયમ્| લિઙ્ગગ્રાહ્યમિતિ અનુમાનગ્રહ્યમ્| અતીન્દ્રિયમિત્યનેન ચેન્દ્રિયગ્રહણાયોગ્યં યત્ કેનાપિ શબ્દાદિલિઙ્ગેન ગૃહ્યતે ન તદવ્યક્તં, કિન્તુ યન્નિત્યાનુમેયં મનોઽહઙ્કારાદિ તદેવાવ્યક્તમ્||૬૦-૬૨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ખાદીનિ બુદ્ધિરવ્યક્તમહઙ્કારસ્તથાઽષ્ટમઃ| ભૂતપ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા વિકારાશ્ચૈવ ષોડશ||૬૩|| બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ| સમનસ્કાશ્ચ પઞ્ચાર્થા વિકારા ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ||૬૪||

‘પ્રકૃતિઃ કા વિકારાઃ કે’ ઇત્યસ્યોત્તરં- ખાદીનીત્યાદિ| ખાદીનિ સૂક્ષ્મભૂતખાદીનિ તન્માત્રશબ્દાભિધેયાનિ| બુદ્ધિઃ મહચ્છબ્દાભિધેયા| અવ્યક્તં મૂલપ્રકૃતિઃ| અહઙ્કારઃ બુદ્ધિવિકારઃ; સ ચ ત્રિવિધઃ- ભૂતાદિઃ, તૈજસઃ, વૈકારિકશ્ચ| ભૂતાનાં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં પ્રકૃતિર્ભૂતપ્રકૃતિઃ| અત્ર ચાવ્યક્તં પ્રકૃતિરેવ પરં, બુદ્ધ્યાદયસ્તુ સ્વકારણવિકૃતિરૂપા અપિ સ્વકાર્યાપેક્ષયા પ્રકૃતિરૂપા ઇહ પ્રકૃતિત્વેનોક્તાઃ| યદુક્તં- “મૂલપ્રકૃતિરવિકૃતિર્મહદાદ્યાઃ પ્રકૃતિવિકૃતયઃ સપ્ત” (સાં.કા.૩) ઇતિ| વિકારા નાહ- વિકારા ઇત્યાદિ| એવશબ્દો ભિન્નક્રમેઽવધારણે, તેન વિકારા એવ ષોડશ પરં ન પ્રકૃતયઃ| બુદ્ધેરિન્દ્રિયાણિ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ| પઞ્ચાર્થા ઇતિ સ્થૂલા આકાશાદયઃ શબ્દાદિરૂપાઃ; ગુણગુણિનોર્હિ પરમાર્થતો ભેદો નાસ્ત્યેવાસ્મિન્ દર્શને||૬૩-૬૪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ઇતિ ક્ષેત્રં સમુદ્દિષ્ટં સર્વમવ્યક્તવર્જિતમ્| અવ્યક્તમસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞમૃષયો વિદુઃ||૬૫||

એનમેવ પ્રકૃતિવિકારસમૂહં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞભેદેન વિભજતે- ઇતીત્યાદિ| અવ્યક્તવર્જિતમિતિ પ્રકૃત્યુદાસીનવર્જિતં, પ્રકૃતેશ્ચોદાસીનપુરુષચૈતન્યેન ચૈતન્યમસ્ત્યેવ||૬૫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

જાયતે બુદ્ધિરવ્યક્તાદ્બુદ્ધ્યાઽહમિતિ મન્યતે| પરં ખાદીન્યહઙ્કારાદુત્પદ્યન્તે યથાક્રમમ્||૬૬|| તતઃ સમ્પૂર્ણસર્વાઙ્ગો જાતોઽભ્યુદિત ઉચ્યતે|૬૭|

સમ્પ્રતિ મહાપ્રલયાન્તરં યથાઽઽદિસર્ગે બુદ્ધ્યાદ્યુત્પાદો ભવતિ તદાહ- જાયત ઇત્યાદિ| બુદ્ધ્યાઽહમિતિ મન્યત ઇતિ બુદ્ધેર્જાતેનાહઙ્કારેણાહમિતિ મન્યત ઇત્યર્થઃ| ખાદીનીતિ ખાદીનિ સૂક્ષ્માણિ તન્માત્રરૂપાણિ, તથૈકાદશેન્દ્રિયાણિ| વચનં હિ “પ્રકૃતેર્મહાંસ્તતોઽહઙ્કારસ્તસ્માદ્ગણશ્ચ ષોડશકઃ” (સાં.કા.૨૨) ઇતિ| યથાક્રમમિતિ યસ્માદહઙ્કારાદુત્પદ્યતે તેન ક્રમેણ; તત્ર વૈકૃતાત્ સાત્ત્વિકાદહઙ્કારાત્તૈજસસહાયાદેકાદશેન્દ્રિયાણિ ભવન્તિ, ભૂતાદેસ્ત્વહઙ્કારાત્તામસાત્તૈજસસહાયાત્ પઞ્ચતન્માત્રાણિ| યદુક્તં- “સાત્વિક એકાદશકઃ પ્રવર્તતે વૈકૃતાદહઙ્કારાત્| ભૂતાદેસ્તન્માત્રઃ સ તામસસ્તૈજસાદુભયમ્” (સાં.કા.૨૫) ઇતિ| તત ઇતિ આહઙ્કારિકકાર્યાનન્તરં તન્માત્રેભ્ય ઉત્પન્નસ્થૂલભૂતસમ્બન્ધાત્| સમ્પૂર્ણસર્વાઙ્ગો જાત ઇતિ આદિસર્ગો(ર્ગે) જાતઃ||૬૬||

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

પુરુષઃ પ્રલયે ચેષ્ટૈઃ પુનર્ભાવૈર્વિયુજ્યતે||૬૭|| અવ્યક્તાદ્વ્યક્તતાં યાતિ વ્યક્તાદવ્યક્તતાં પુનઃ| રજસ્તમોભ્યામાવિષ્ટશ્ચક્રવત્ પરિવર્તતે||૬૮|| યેષાં દ્વન્દ્વે પરા સક્તિરહઙ્કારપરાશ્ચ યે| ઉદયપ્રલયૌ તેષાં ન તેષાં યે ત્વતોઽન્યથા||૬૯||

એવમાદિસર્ગે પ્રકૃતેર્મહદાદિસર્ગં દર્શયિત્વા મહાપ્રલયે પ્રકૃતાવવ્યક્તરૂપાયાં બુદ્ધ્યાદીનાં લયમાહ- પુરુષ ઇત્યાદિ| ઇષ્ટૈર્ભાવૈરિતિ પુરુષોપભોગાર્થમિષ્ટૈર્બુદ્ધ્યાદિભિઃ| અન્યે તુ એવમ્ભૂતસઙ્ગં જન્મનિ , બુદ્ધ્યાદિવિયોગં ચ મરણે બ્રુવતે| તન્ન, જન્મમરણયોર્બુદ્ધ્યાદીનાં વિદ્યમાનત્વાત્| ઉક્તં હિ- “અતીન્દ્રિયૈસ્તૈરતિસૂક્ષ્મરૂપૈરાત્મા કદાચિન્ન વિમુક્તપૂર્વઃ| નૈવેન્દ્રિયૈર્નૈવ મનોમતિભ્યાં ન ચાપ્યહઙ્કારવિકારદોષૈઃ” (શા. અ. ૨) ઇતિ| તથાઽન્યત્રાપ્યુક્તં- “પૂર્વોત્પન્નમસક્તં નિયતં મહદાદિસૂક્ષ્મપર્યન્તમ્| સંસરતિ નિરુપભોગં ભાવૈરધિવાસિતં લિઙ્ગમ્” (સાં. કા. ૪૦) ઇતિ| તસ્માન્મહાપ્રલય એવ પ્રકૃતૌ લયઃ, તથાઽઽદિસર્ગ એવ પ્રકૃતેર્મહદાદિસૃષ્ટિરિતિ| એતદેવ પ્રપઞ્ચં લયં ચ પ્રકૃતેરાહ- અવ્યક્તાદિત્યાદિ| અવ્યક્તાદિતિ પ્રકૃતેઃ, વ્યક્તતામિતિ મહદાદિમહાભૂતપર્યન્તપ્રપઞ્ચરૂપતાં યાતિ| વ્યક્તાદિતિ મહાભૂતપ્રપઞ્ચાદ્યવસ્થાતઃ પુનરવ્યક્તરૂપતાં યાતિ ગચ્છતિ; મહાપ્રલયે હિ મહાભૂતાનિ તન્માત્રેષુ લયં યાન્તિ, તન્માત્રાણિ તથેન્દ્રિયાણિ ચાહઙ્કારે લયં યાન્તિ, અહઙ્કારો બુદ્ધૌ, બુદ્ધિશ્ચ પ્રકૃતાવિતિ લયક્રમઃ| અયં ચ લયક્રમો મોક્ષેઽપિ ભવતિ| પરં તુ તત્ર તં પુરુષં પ્રતિ પુનઃ સર્ગં નારભતે પ્રકૃતિઃ| અયં સંસારઃ કુતો ભવતીત્યાહ- રજ ઇત્યાદિ| આવિષ્ટો યુક્તઃ| ચક્રવત્ પરિવર્તત ઇતિ પુનઃ પુનર્લયસર્ગાભ્યાં યુજ્યતે| દ્વન્દ્વ ઇતિ રજસ્તમોરૂપે મિથુને| અહઙ્કારપરા ઇતિ અહઙ્કારાન્મમેદમિત્યાદિમિથ્યાજ્ઞાનપરાઃ| ઉદયપ્રલયૌ જન્મમરણે, કિંવા લયસર્ગૌ| અતોઽન્યથેતિ યે રાગદ્વેષવિમુક્તા નિરહઙ્કારાશ્ચ તેષાં નોદયપ્રલયૌ ભવતઃ||૬૭-૬૯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

પ્રાણાપાનૌ નિમેષાદ્યા જીવનં મનસો ગતિઃ| ઇન્દ્રિયાન્તરસઞ્ચારઃ પ્રેરણં ધારણં ચ યત્||૭૦|| દેશાન્તરગતિઃ સ્વપ્ને પઞ્ચત્વગ્રહણં તથા| દૃષ્ટસ્ય દક્ષિણેનાક્ષ્ણા સવ્યેનાવગમસ્તથા||૭૧|| ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં પ્રયત્નશ્ચેતના ધૃતિઃ| બુદ્ધિઃ સ્મૃતિરહઙ્કારો લિઙ્ગાનિ પરમાત્મનઃ||૭૨|| યસ્માત્ સમુપલભ્યન્તે લિઙ્ગાન્યેતાનિ જીવતઃ| ન મૃતસ્યાત્મલિઙ્ગાનિ તસ્માદાહુર્મહર્ષયઃ||૭૩|| શરીરં હિ ગતે તસ્મિઞ્ શૂન્યાગારમચેતનમ્| પઞ્ચભૂતાવશેષત્વાત્ પઞ્ચત્વં ગતમુચ્યતે||૭૪||

‘કિં લિઙ્ગં પુરુષસ્ય ચ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- પ્રાણાપાનાવિત્યાદિ| પ્રાણાપાનૌ ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ| નિમેષાદ્યા ઇતિ આદ્યશબ્દગ્રહણેન ઉન્મેષાદ્યાઃ પ્રેક્ષણવિશેષા ગૃહ્યન્તે| મનસો ગતિરિતિ મનસા પાટલિપુત્રગમનાદિરૂપા| ઇન્દ્રિયાન્તરસઞ્ચારોઽપિ મનસ એવ, યથા ચક્ષુઃ પરિત્યજ્ય મનઃ સ્પર્શનમધિતિષ્ઠતીત્યાદિ| પ્રેરણં ચ તથા ધારણં ચ મનસ એવેતિ જ્ઞેયમ્| દેશાન્તરગતિઃ સ્વપ્ને ઇતિ છેદઃ| પઞ્ચત્વગ્રહણં મરણજ્ઞાનમ્| સવ્યેનાવગમ ઇતિ સવ્યેનાક્ષ્ણા સ એવાયં દક્ષિણાક્ષિદૃષ્ટો ઘટ ઇત્યવગમ ઇત્યર્થઃ| ચેતના જ્ઞાનમાત્રમ્| બુદ્ધિસ્તુ ઊહાપોહજ્ઞાનમ્| અથ કથમેતાન્યાત્માનં ગમયન્તીત્યાહ- યસ્માદિત્યાદિ| જીવત ઇતિ પઞ્ચભૂતાતિરિક્તાત્મસંયુક્તસ્ય | પઞ્ચત્વં તુ યદ્યપિ જીવતો ન ભવતિ કિન્તુ મૃતસ્યૈવ, તથાઽપિ પઞ્ચત્વં મૃતશરીરે દૃશ્યમાનં વિપર્યયાત્ પઞ્ચત્વાભાવાજ્જીવચ્છરીરલિઙ્ગં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| અત્રૈવોદાહૃતાશ્ચ પ્રાણાપાનાદયો ન ભૂતમાત્રે ભવન્તિ, નિરાત્મકેષ્વિષ્ટકામૃતશરીરાદિષ્વદર્શનાત્| ન ચ મન એવ ભૂતાતિરિક્તમાત્મા ભવિતુમર્હતિ, યતસ્તસ્યાપિ કરણરૂપસ્ય પ્રેરણાદ્યાત્મના કર્ત્રા કર્તવ્યમ્| નાપીન્દ્રિયાણ્યાત્મત્વેન સ્વીકર્તું પાર્યન્તે, યતસ્તથા સતિ ઇન્દ્રિયાન્તરોપલબ્ધમર્થં નેન્દ્રિયાણિ યજ્ઞદત્તોપલબ્ધમર્થં દેવદત્ત ઇવ પ્રતિસન્ધાતું સમર્થાનિ ભવેયુઃ; અસ્તિ ચેન્દ્રિયાન્તરોપલબ્ધાર્થપ્રતિસન્ધાનં, યથા- સુરભિચન્દનં સ્પૃશામીત્યત્ર| તસ્માન્મન-ઇન્દ્રિય-ભૂતાતિરિક્ત આત્મા તિષ્ઠતીતિ જ્ઞેયમ્| અત્ર યદ્યપિ બુદ્ધિશબ્દેન ચેતનાધૃતિસ્મૃત્યહઙ્કારાઃ પ્રાપ્યન્ત એવ બુદ્ધિપ્રકારત્વેન, તથાઽપિ પૃથક્પૃથગર્થગમકત્વેન પુનઃ પૃથગુપાત્તાઃ| તથાહિ- ચેતના ગુણત્વેન અચેતનખાદિભૂતાતિરિક્તધર્મેણાત્માનં ગમયતિ, ધૃતિસ્તુ નિયમાત્મિકા નિયન્તારમાત્માનં ગમયતિ, બુદ્ધિસ્તુ ઊહાપોહયોરેકં કારણં ગમયત્યાત્માનં, સ્મૃતિસ્તુ પૂર્વાનુભૂતાર્થસ્મર્તારં સ્થાયિનમાત્માનં ગમયતીત્યાદ્યનુસરણીયમ્| આત્માધિષ્ઠાનાભાવે શરીરે પ્રાણાદ્યભાવમાહ- શરીરમિત્યાદિ| શૂન્યાગારમિવ શૂન્યાગારં યથા અધિષ્ઠાતૃશૂન્યમ્, એવં મૃતશરીરમપિ| ષડ્ધાતુકં શરીરં, તત્ર ષષ્ઠે આત્મનિ ગતે પઞ્ચભૂતાત્મકં શરીરં ભવતિ, તેન પઞ્ચત્વં ગતમુચ્યતે|||૭૦-૭૪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

અચેતનં ક્રિયાવચ્ચ મનશ્ચેતયિતા પરઃ| યુક્તસ્ય મનસા તસ્ય નિર્દિશ્યન્તે વિભોઃ ક્રિયાઃ||૭૫|| ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે| અચેતનત્વાચ્ચ મનઃ ક્રિયાવદપિ નોચ્યતે||૭૬||

‘નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયા તસ્ય કથમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરમ્- અચેતનમિત્યાદિ| ચેતયિતા પર ઇતિ પર આત્મા ચેતયિતા પરં ન તુ સાક્ષાત્ ક્રિયાવાન્| નનુ, યદ્યેવં કથં તસ્ય ક્રિયેત્યાહ- યુક્તસ્યેત્યાદિ| આત્માધિષ્ઠિતસ્યૈવ મનસઃ ક્રિયા ઉપચારાદાત્મનઃ ક્રિયેત્યુચ્યત ઇત્યર્થઃ| એતદેવોપપાદયતિ- ચેતનાવાનિત્યાદિ| ચેતનેન હ્યાત્મનાઽધિષ્ઠિતં મનઃ ક્રિયાસુ પ્રવર્તતે, ચેતનાનધિષ્ઠિતં તુ મનઃ ક્રિયાસુ ન પ્રવર્તતે; તેન યત્કૃતા સા ક્રિયા સ એવ ક્રિયાવાનિતિ વ્યપદેષ્ટું યુજ્યતે, નત્વચેતનં મનઃ; તત્ પરાધીનક્રિયત્વેન પરમાર્થતઃ ક્રિયાવદપિ કર્તૃત્વેન નોચ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ; નોચ્યતે ઇતિ ‘કર્તૃ’ ઇતિ શેષઃ||૭૫-૭૬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

યથાસ્વેનાત્મનાઽઽત્માનં સર્વઃ સર્વાસુ યોનિષુ| પ્રાણૈસ્તન્ત્રયતે પ્રાણી નહ્યન્યોઽસ્ત્યસ્ય તન્ત્રકઃ||૭૭||

સમ્પ્રતિ સ્વતન્ત્રત્વેઽપ્યનિષ્ટયોનિગમનમાક્ષિપ્તં સમાદધાતિ- યથાસ્વેનેત્યાદિ| સર્વાસુ નરગોહસ્તિકીટાદિયોનિષુ| પ્રાણૈસ્તન્ત્રયતે પ્રાણૈર્યોજયતિ, આત્મનૈવાયં ધર્માધર્મસહાયેનાત્માનં સર્વયોનિષુ નયતિ, ન પરપ્રેરિતો યાતિ; યતો નાન્યઃ પુરુષોઽસ્ય પ્રેરકોઽસ્તિ ઈશ્વરાભાવાત્; કિંવા સત્યપિ ઈશ્વરે તસ્યાપિ કર્મપરાધીનત્વાત્| ઇદમેવ ચાસ્યાનિષ્ટયોનિગમને સ્વાતન્ત્ર્યં યદ્ અનિષ્ટયોનિગમનહેત્વધર્મકરણે સ્વાતન્ત્ર્યમ્, અધર્મકરણારબ્ધસ્વકર્મણૈવાયમનિચ્છન્નપિ નીયત ઇત્યનિષ્ટયોનિગમનં ભવતિ; સ્વાતન્ત્ર્યં ચ યથોક્તં ભવતિ||૭૭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

વશી તત્ કુરુતે કર્મ યત્ કૃત્વા ફલમશ્નુતે| વશી ચેતઃ સમાધત્તે વશી સર્વં નિરસ્યતિ||૭૮||

‘વશી યદ્યસુખૈઃ કસ્માદ્ભાવૈરાક્રમ્યતે’ ઇત્યસ્યોત્તરં- વશીત્યાદિ| વશી સ્વેચ્છાધીનપ્રવૃત્તિઃ (ઇષ્ટેઽનિષ્ટે વાઽઽત્મા ,); તેન, વશી સન્નયં તાનિ કર્માણિ કરોતિ શુભાન્યશુભાનિ વા આપાતફલરાગાત્, યાનિ કૃત્વા તત્કર્મપ્રભાવાચ્છુભેનાશુભેન વા ફલેન યોગમાપ્નોતિ| એતેન કર્તવ્યે કર્મણ્યસ્ય વશિત્વં, કૃતકર્મફલં ત્વસ્યાનિચ્છતોઽપિ ભવતિ; તેન તત્પ્રતિ નાસ્ય વશિત્વમ્| અન્યદપિ વશિત્વફલમાહ- વશી ચેતઃ સમાધત્ત ઇતિ| અનિષ્ટેઽર્થે વશી સન્નયં મનો નિવર્તયતિ; યદિ હ્યયં વશી ન સ્યાત્, ન મનો નિવર્તયિતું શક્નુયાત્| અપરમપિ વશિત્વગમકં કર્માહ- વશી સર્વં નિરસ્યતીતિ| વશી સન્નયં મોક્ષાર્થં પ્રવૃત્તઃ સર્વારમ્ભં શુભાશુભફલં ત્યજતીત્યર્થઃ| ઇહ સ્વતન્ત્રઃ પરાત્મના ઈશ્વરાદિના પ્રેરિતપ્રવૃત્તિરુચ્યતે; વશી તુ સ્વયમપિ પ્રવર્તમાન ઇચ્છાવશાત્ પ્રવર્તતે, ન પ્રેરિતપ્રવૃત્તિરૂપત્વેનેપ્સિતેઽનીપ્સિતે ચ વર્તતે ઇતિ સ્વાતન્ત્ર્યવશિત્વયોર્ભેદઃ||૭૮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

દેહી સર્વગતોઽપ્યાત્મા સ્વે સ્વે સંસ્પર્શનેન્દ્રિયે| સર્વાઃ સર્વાશ્રયસ્થાસ્તુ નાત્માઽતો વેત્તિ વેદનાઃ||૭૯||

‘સર્વાઃ સર્વગતત્વાચ્ચ વેદનાઃ કિં ન વેત્તિ સઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમાહ- દેહીત્યાદિ| સર્વગત ઇતિ સર્વગતોઽપિ સન્, સંસ્પર્શનેન્દ્રિય ઇતિ સંસ્પર્શનયુક્તે શરીરે, વેદનાઃ સુખદુઃખરૂપા વેત્તિ, સર્વાશ્રયસ્થાસ્તુ ન વેત્તીતિ યોજના| યસ્માત્ સર્વગતોઽપ્યાત્મા સ્વકીય એવ સ્પર્શનવતિ શરીરે પરં વેદના વેત્તિ, તેન સર્વાશ્રયસ્થાઃ સર્વવેદના ન વેત્તીતિ વાક્યાર્થઃ| સર્વાશ્રયસ્થા ઇતિ સર્વપરશરીરગતાઃ | પરશરીરે ચાત્મા ખકર્મોપાર્જિતેન્દ્રિયાભાવાદ્વિદ્યમાનોઽપિ નોપલભતે સુખદુઃખે| સ્વે સ્વે શરીર ઇતિ વક્તવ્યે યત્ ‘સંસ્પર્શનેન્દ્રિયે’ ઇતિ કરોતિ, તેન સ્વશરીરેઽપિ યત્ર કેશનખાદૌ સ્પર્શનેન્દ્રિયં નાસ્તિ તત્ર નાત્મા કિઞ્ચિદુપલભત ઇતિ દર્શયતિ||૭૯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

વિભુત્વમત એવાસ્ય યસ્માત્ સર્વગતો મહાન્| મનસશ્ચ સમાધાનાત્ પશ્યત્યાત્મા તિરસ્કૃતમ્||૮૦|| નિત્યાનુબન્ધં મનસા દેહકર્માનુપાતિના| સર્વયોનિગતં વિદ્યાદેકયોનાવપિ સ્થિતમ્||૮૧||

‘ન પશ્યતિ વિભુઃ કસ્માત્’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં વક્તું પ્રવૃત્તો વિભુત્વસાધકાર્થગુણહેતુપ્રાપ્ત્યા વિભુત્વમેવ તાવદાત્મનઃ સાધયતિ- વિભુત્વમિત્યાદિ| વિભુત્વં સર્વગતપરિમાણયોગિત્વમ્| અત એવેતિ ઉક્તસર્વગતત્વાત્| એતદેવ સ્પષ્ટાર્થં સાક્ષાદ્બ્રૂતે- યસ્માદિત્યાદિ| સર્વગતત્વં સર્વતોઽપ્યુપલભ્યમાનત્વેન સર્વગતાકાશાદિપરિમાણસ્યપ્યસ્તિ, તેન તદ્વ્યવચ્છેદાર્થં ‘મહાન્’ ઇતિ પદં; તેન સર્વત્રોપલભ્યમાનં મહાપરિમાણયોગિદ્રવ્યં વિભુરુચ્યત ઇતિ ફલતિ| વિભુત્વં વ્યુત્પાદ્ય કુડ્યાદિતિરોહિતજ્ઞાનં નૈકાન્તેન ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- મનસ ઇત્યાદિ| સમાધાનં સમાધિઃ| અનેન, યોગિનઃ સમાધિબલાત્તિરોહિતમપિ પશ્યન્તીતિ દર્શયતિ| યે તુ તિરોહિતં ન પશ્યન્તિ તત્રાપ્યુપપત્તિમાહ- નિત્યેત્યાદિ| સર્વયોનિગતમપ્યાત્માનં મનસાઽનુબન્ધગતમેકયોનાવવસ્થિતં વિદ્યાદિતિ યોજ્યમ્| દેહનિર્વર્તકેન કર્મણા અનુપાત આત્મનિ સમ્બન્ધો યસ્ય, તેન મનસા દેહકર્માનુપાતિના| એતેન, યદ્યપ્યાત્મા કુડ્યાદિભિરતિરોહિતસ્તથાઽપિ યદસ્યોપલબ્ધિસાધનં મનસ્તસ્યૈકસ્મિન્નેવ શરીરે વ્યવસ્થિતસ્ય વ્યવધાનાન્ન પશ્યત્યયં તિરસ્કૃતમિત્યુક્તં ભવતિ||૮૦-૮૧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

આદિર્નાસ્ત્યાત્મનઃ ક્ષેત્રપારમ્પર્યમનાદિકમ્| અતસ્તયોરનાદિત્વાત્ કિં પૂર્વમિતિ નોચ્યતે||૮૨||

‘ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રમથવા’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્- આદિરિત્યાદિ| ક્ષેત્રપારમ્પર્યમિતિ ક્ષેત્રસ્યાવ્યક્તવર્જિતસ્ય મહદાદિત્રયોવિંશતિકસ્ય પરમ્પરાસન્તતેરનાદિત્વેનૈવ ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોરિદં પ્રથમમિતિ વ્યપદેશો નૈવ ભવતીત્યર્થઃ| નનુ યદિ ક્ષેત્રપરમ્પરાઽપ્યનાદિસ્તદા તસ્યાત્મવદુચ્છેદો ન પ્રાપ્નોતિ, યદનાદિ તન્નિત્યં ભવતિ, યથા- આત્મેતિ દૃષ્ટં? બ્રૂમઃ- અનાદિત્વેઽપિ યત્ સ્વરૂપેનૈવાનાદિ તન્નોચ્છિદ્યતે, યથા- આત્મા; યત્તુ ઉચ્છિત્તિધર્મકં બુદ્ધ્યાદિ, તદુચ્છિદ્યત એવ; સન્તાનસ્તુ પરમાર્થતઃ સન્તાનિભ્યોઽતિરિક્તો નાસ્ત્યેવ, યદનાદિઃ સ્યાત્; તેન, સન્તાનસ્યાનાદિત્વં ભાક્તમેવ| કિઞ્ચૈવમ્ભૂતસ્ય બુદ્ધ્યાદિસન્તાનસ્યોચ્છેદે મોક્ષપ્રતિપાદક આગમ એવ પ્રમાણત્વેન જ્ઞેયઃ||૮૨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

જ્ઞઃ સાક્ષીત્યુચ્યતે નાજ્ઞઃ સાક્ષી ત્વાત્મા યતઃ સ્મૃતઃ| સર્વે ભાવા હિ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મસાક્ષિકાઃ||૮૩||

‘સાક્ષિભૂતશ્ચ કસ્યાયમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરં- જ્ઞ ઇત્યાદિ| જ્ઞો જ્ઞાનવાન્ સાક્ષીતિ લોકે કથ્યતે, નત્વજ્ઞઃ પાષાણાદિઃ| તેન, જ્ઞત્વેનાસત્યપ્યન્યસ્મિન્ કર્તરિ સાક્ષીત્યુચ્યતે ઇતિ વાક્યાર્થઃ| સર્વેષામિતિ ખાદિભૂતાનામ્| સર્વે ભાવા ઇતિ સર્વે ભૂતધર્મા દર્શનયોગ્યાઃ| આત્મસાક્ષિકા ઇતિ આત્મોપલભ્યમાનાઃ||૮૩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

નૈકઃ કદાચિદ્ભૂતાત્મા લક્ષણૈરુપલભ્યતે| વિશેષોઽનુપલભ્યસ્ય તસ્ય નૈકસ્ય વિદ્યતે||૮૪|| સંયોગપુરુષસ્યેષ્ટો વિશેષો વેદનાકૃતઃ| વેદના યત્ર નિયતા વિશેષસ્તત્ર તત્કૃતઃ||૮૫||

‘સ્યાત્ કથં ચાવિકારસ્ય’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- નૈક ઇત્યાદિ| અવિકારસ્ય પરમાત્મનો વેદનાકૃતો વિશેષો નાસ્ત્યેવ , યત્ર તુ વેદનાકૃતો વિશેષઃ સ રાશિરૂપઃ પરમાત્મવ્યતિરિક્ત એવેતિ વાક્યાર્થઃ| ભૂતાનામધિષ્ઠાતા આત્મા ભૂતાત્મા, અયં ભૂતાત્મા એકો ભૂતવ્યતિરિક્તો ન લક્ષણૈઃ પ્રાણાપાનાદિભિરુક્તૈરુપલભ્યતે| કુતો નોપલભ્યત ઇત્યાહ- વિશેષ ઇત્યાદિ| એકસ્ય ભૂતરહિતસ્ય; યદાત્મનો વિશેષો વેદનાદિર્નોપલભ્યત એવ, તેનાનુપલબ્ધિરેવાત્ર પ્રમાણમિત્યર્થઃ| સંયોગપુરુષઃ ચતુર્વિંશતિકઃ| નન્વેવમપિ ચતુર્વિંશત્યન્તર્નિવિષ્ટસ્ય ભૂતાત્મનોઽપિ વેદનાકૃતવિશેષેણ ભવિતવ્યં, યતઃ સમુદાયધર્મઃ સમુદાયિનામેવ ભવતિ, યથા- માષરાશેર્ગુરુત્વં પ્રત્યેકં માષાણામેવ ગૌરવેણ ભવતીત્યાહ- વેદનેત્યાદિ| વેદના સુખદુઃખરૂપા| યત્ર બુદ્ધ્યાદિસમૂહે નિયતા વ્યવસ્થિતા વેદના, તત્રૈવ તત્કૃતો દૈન્યહર્ષાદિવિશેષોઽપિ નિયતઃ; તત્રૈવ બુદ્ધ્યાદિરાશૌ વર્તતે નાત્મનીતિ ભાવઃ| બુદ્ધ્યાદિગતેન ગુણત્રયપરિણામરૂપેણ સુખદુઃખાદિના અસુખદુઃખ એવાત્મા તત્સમ્બન્ધાત્ સુખદુઃખાદિમાન્ ભવતિ||૮૪-૮૫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

ચિકિત્સતિ ભિષક્ સર્વાસ્ત્રિકાલા વેદના ઇતિ| યયા યુક્ત્યા વદન્ત્યેકે સા યુક્તિરુપધાર્યતામ્||૮૬|| પુનસ્તચ્છિરસઃ શૂલં જ્વરઃ સ પુનરાગતઃ| પુનઃ સ કાસો બલવાંશ્છર્દિઃ સા પુનરાગતા||૮૭|| એભિઃ પ્રસિદ્ધવચનૈરતીતાગમનં મતમ્| કાલશ્ચાયમતીતાનામર્તીનાં પુનરાગતઃ||૮૮|| તમર્તિકાલમુદ્દિશ્ય ભેષજં યત્ પ્રયુજ્યતે| અતીતાનાં પ્રશમનં વેદનાનાં તદુચ્યતે||૮૯|| આપસ્તાઃ પુનરાગુર્મા યાભિઃ શસ્યં પુરા હતમ્| યથા પ્રક્રિયતે સેતુઃ પ્રતિકર્મ તથાઽઽશ્રયે||૯૦|| પૂર્વરૂપં વિકારાણાં દૃષ્ટ્વા પ્રાદુર્ભવિષ્યતામ્| યા ક્રિયા ક્રિયતે સા ચ વેદનાં હન્ત્યનાગતામ્||૯૧|| પારમ્પર્યાનબન્ધસ્તુ દુઃખાનાં વિનિવર્તતે| સુખહેતૂપચારેણ સુખં ચાપિ પ્રવર્તતે||૯૨|| ન સમા યાન્તિ વૈષમ્યં વિષમાઃ સમતાં ન ચ| હેતુભિઃ સદૃશા નિત્યં જાયન્તે દેહધાતવઃ||૯૩|| યુક્તિમેતાં પુરસ્કૃત્ય ત્રિકાલાં વેદનાં ભિષક્| હન્તીત્યુક્તં ચિકિત્સા તુ નૈષ્ઠિકી યા વિનોપધામ્||૯૪||

‘અથવાઽઽર્તસ્ય’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમાહ- ચિકિત્સતીત્યાદિ| અતીતવેદનાચિકિત્સા ન મુખ્યા, કિન્તુ લોકપ્રસિદ્ધોપચારેણોચ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ| પ્રસિદ્ધવચનૈરિતિ લોકપ્રસિદ્ધવચનૈઃ| પ્રતિકર્મ ચિકિત્સા| આશ્રય ઇતિ શરીરે| પૂર્વરૂપમિત્યાદિના અનાગતવેદનાચિકિત્સાં સમર્થયતિ| પૂર્વરૂપં યદ્યપિ ભવિષ્યતામેવ ભવતિ રોગાણાં, તથાઽપિ ભવિષ્યતામિતિ પદેન ભૂતેઽપિ વ્યાધૌ યાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ તાનિ નિરાકરોતિ| ઉક્તં હિ- “પ્રાક્સન્તાપાત્, અપિ ચૈનં સન્તાપાર્તમનુબધ્નન્તિ” (નિ. અ. ૧) ઇત્યનેન રોગાવસ્થાયામપિ પૂર્વરૂપસદ્ભાવઃ| એવમતીતાનાગતવેદનાચિકિત્સા વ્યુત્પાદિતા| વર્તમાનચિકિત્સામપિ દર્શયન્ પારમાર્થિકં મતમાહ- પારમ્પર્યેત્યાદિ| પારમ્પર્યાનુબન્ધઃ સન્તાનન્યાયેનાનુબન્ધઃ| દુઃખાનામિતિ રોગાણામ્| સુખહેતૂપચારેણેતિ આરોગ્યહેતુચિકિત્સાસેવયા| સુખમિતિ આરોગ્યમ્| એવં મન્યતે- યદા ચિકિત્સા સુખહેતુઃ સેવ્યતે તદા દુઃખહેતુસેવાભાવાદ્દુઃખં નોત્પદ્યતે, ઉત્પન્નં ચ દુઃખં રોગરૂપં ક્ષણભઙ્ગિત્વેન સ્વયમેવ નશ્યતિ, સુખહેતુસાન્નિધ્યાત્ સુખમારોગ્યમુત્પદ્યતે; તેન ચિકિત્સયા અનાગતં દુઃખં હેતુપ્રતિબન્ધાન્નિરુધ્યતે, સુખં ચ જન્યતે ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ | એતદેવાહ- ન સમા ઇત્યાદિ| સમાશ્ચ વિષમાશ્ચ ક્ષણભઙ્ગિત્વસ્વભાવાન્ન વૈષમ્યાવસ્થાં સામ્યાવસ્થાં વા યાન્તીત્યર્થઃ| હેતુભિઃ સદૃશા ઇતિ સમહેતોઃ સમાઃ, તથા વિષમહેતોશ્ચ વિષમાઃ| એતચ્ચિકિત્સાપ્રાભૃતીયેઽધ્યાયે પ્રપઞ્ચિતમેવ| ચિકિત્સાપ્રસ્તાવેન સકલદુઃખહારિણીં ચિકિત્સાં મોક્ષફલામાહ- ચિકિત્સા ત્વિત્યાદિ| નિષ્ઠા અત્યન્તદુઃખમોક્ષો મોક્ષરૂપઃ, તદર્થં ભૂતા નૈષ્ઠિકી| વિનોપધામિતિ તૃષ્ણાં વિના, તૃષ્ણાશૂન્યા પ્રવૃત્તિર્મોક્ષફલા ભવતીત્યર્થઃ||૮૬-૯૪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ઉપધા હિ પરો હેતુર્દુઃખદુઃખાશ્રયપ્રદઃ| ત્યાગઃ સર્વોપધાનાં ચ સર્વદુઃખવ્યપોહકઃ||૯૫|| કોષકારો યથા હ્યંશૂનુપાદત્તે વધપ્રદાન્ | ઉપાદત્તે તથાઽર્થેભ્યસ્તૃષ્ણામજ્ઞઃ સદાઽઽતુરઃ||૯૬|| યસ્ત્વગ્નિકલ્પાનર્થાઞ્ જ્ઞો જ્ઞાત્વા તેભ્યો નિવર્તતે| અનારમ્ભાદસંયોગાત્તં દુઃખં નોપતિષ્ઠતે||૯૭||

પરો હેતુરિતિ મૂલકારણમ્| દુઃખરૂપેણૈવ દુઃખાશ્રયઃ શરીરમ્| ભોગતૃષ્ણયા હિ પ્રવર્તમાનો ધર્માધર્માન્ દુઃખશરીરોત્પાદકાનુપાદત્તે, સર્વોપધાત્યાગાત્તુ ન રાગદ્વેષાભ્યાં ક્વચિત્ પ્રવર્તતે, અપ્રવર્તમાનશ્ચ ન ધર્માધર્માનુપાદત્તે, એવમનાગતધર્માધર્મોપરમઃ, ઉપાત્તધર્માધર્મયોસ્તુ રાગદ્વેષશૂન્યસ્યોપભોગાદેવ ક્ષયઃ ; તેન સર્વથા કર્મક્ષયાદ્દુઃખશરીરાભાવ ઇતિ ભાવઃ| અત્રૈવ તૃષ્ણાયા દુઃખકારણત્વે દૃષ્ટાન્તમાહ- કોષકાર ઇત્યાદિ| કોષકારઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ કીટઃ| સદાઽઽતુર ઇતિ સદા સંસારદુઃખગૃહીતઃ| અનારમ્ભાદિતિ રાગદ્વેષપૂર્વકારમ્ભવિરહાત્| અસંયોગાદિતિ આરમ્ભશૂન્યત્વેન ધર્માધર્મોચ્છેદકૃતાચ્છરીરાસંયોગાત્; શરીરાભાવે ચ નિરાશ્રયમકારણકં દુઃખં ન ભવતીતિ ભાવઃ||૯૫-૯૭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રંશઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામ્| અસાત્મ્યાર્થાગમશ્ચેતિ જ્ઞાતવ્યા દુઃખહેતવઃ||૯૮||

‘કારણં વેદનાનાં કિમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરમાહ- ધીધૃતીત્યાદિ| અયં ચાર્થઃ પ્રકરણાગતત્વાદુચ્યમાનો ન પુનરુક્તતામાવહતિ| ધીધૃતિસ્મૃતયઃ પ્રજ્ઞાભેદાઃ| એતે ચ શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થં પ્રજ્ઞાભેદત્વેનાન્યથા વ્યુત્પાદ્ય ઇહોચ્યન્તે| સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામિતિ કાલસ્ય સમ્પ્રાપ્તિસ્તથા કર્મણશ્ચ સમ્પ્રાપ્તિઃ| કર્મસમ્પ્રાપ્તિઃ પચ્યમાનકર્મયોગઃ| કાલસમ્પ્રાપ્તિગ્રહણેન ચેહ યે કાલવ્યક્તાસ્તે ગૃહ્યન્તે, નાવશ્યં કાલજન્યાઃ; યતઃ સ્વાભાવિકાનપિ કાલજન્યાન્ તથા તૃતીયકાદીનપ્યાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થાદિજન્યાન્ કાલજત્વેનૈવેહાભિધાસ્યતિ| કર્મજાસ્તુ પ્રજ્ઞાપરાધજન્યા એવેહ કર્મજન્યત્વેન વિશેષેણ શિષ્યવ્યુત્પત્ત્યર્થં પૃથગુચ્યન્તે, કાલવ્યઞ્ચ્યત્વેન ચ કર્મજા ઇહ કાલસમ્પ્રાપ્તિજન્યેષ્વવરોદ્ધવ્યાઃ| પ્રજ્ઞાપરાધાવરોધશ્ચ યથા કર્મજાનાં, તથા પ્રથમાધ્યાય એવોક્તમ્| કિઞ્ચાચાર્યેણોન્માદનિદાને સ્વયમેવોક્તં યત્- “પ્રજ્ઞાપરાધાત્ સમ્ભૂતે વ્યાધૌ કર્મજ આત્મનઃ” (નિ. ૭) ઇત્યાદિ, તથા જનપદોદ્ધ્વંસનીયે ચ વિમાને પુનરુક્તં- “વાય્વાદીનાં યદ્વૈગુણ્યમુત્પદ્યતે તસ્ય મૂલમધર્મઃ, તન્મૂલં વાઽસત્કર્મ પૂર્વકૃતં, તયોર્યોનિઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવ” (વિ. ૩) ઇતિ| તસ્માદિહ સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામિત્યનેન ન કાલજન્યા ગદા ઉચ્યન્તે, કિં તુ કાલવ્યઞ્જ્યાઃ||૯૮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

વિષમાભિનિવેશો યો નિત્યાનિત્યે હિતાહિતે| જ્ઞેયઃ સ બુદ્ધિવિભ્રંશઃ સમં બુદ્ધિર્હિ પશ્યતિ||૯૯||

ધીવિભ્રંશં વિવૃણોતિ- વિષમેત્યાદિ| વિષમાભિનિવેશઃ અયથાભૂતત્વેનાધ્યવસાનં નિત્યેઽનિત્યમિતિ, એવં હિતેઽહિતમહિતે વા હિતમિતિ યા બુદ્ધિઃ સ બુદ્ધિભ્રંશઃ| અથ કથમયં બુદ્ધિવિભ્રંશશબ્દેનોચ્યત ઇત્યાહ- સમં બુદ્ધિર્હિ પશ્યતિ; ઉચિતા બુદ્ધિઃ સમં યથાભૂતં યસ્માત્ પશ્યતિ, તસ્માદસમદર્શનં બુદ્ધિવિભ્રંશ ઉચિત એવેત્યર્થઃ||૯૯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

વિષયપ્રવણં સત્ત્વં ધૃતિભ્રંશાન્ન શક્યતે| નિયન્તુમહિતાદર્થાદ્ધૃતિર્હિ નિયમાત્મિકા||૧૦૦||

ધૃતિભ્રંશમાહ- વિષયેત્યાદિ| વિષયપ્રવણં વિષયેષુ પ્રસજ્જત્| નિયન્તુમિતિ વ્યાવર્તયિતુમ્| ધૃતિર્હિ નિયમાત્મિકેતિ યસ્માદ્ ધૃતિરકાર્યપ્રસક્તં મનો નિવર્તયતિ સ્વરૂપેણ, તસ્માન્મનોનિયમં કર્તુમશક્તા ધૃતિઃ સ્વકર્મભ્રષ્ટા ભવતીત્યર્થઃ||૧૦૦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

તત્ત્વજ્ઞાને સ્મૃતિર્યસ્ય રજોમોહાવૃતાત્મનઃ| ભ્રશ્યતે સ સ્મૃતિભ્રંશઃ સ્મર્તવ્યં હિ સ્મૃતૌ સ્થિતમ્||૧૦૧||

સ્મૃતિભ્રંશં વિવેચયતિ- તત્ત્વેત્યાદિ| તત્ત્વજ્ઞાને સ્મૃતિર્યસ્ય ભ્રશ્યત ઇતિ યોજના| સ્મર્તવ્યં હિ સ્મૃતૌ સ્થિતમિતિ સ્મર્તવ્યત્વેન સમ્મતસ્યાર્થસ્ય સ્મરણં પ્રશસ્તસ્મૃતિધર્મઃ| તત્ર ચ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય શિષ્ટાનાં સ્મર્તવ્યત્વેન સમ્મતસ્ય યદસ્મરણં, તત્ સ્મૃત્યપરાધાદ્ભવતીત્યર્થઃ||૧૦૧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રષ્ટઃ કર્મ યત્ કુરુતેઽશુભમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં તં વિદ્યાત્ સર્વદોષપ્રકોપણમ્||૧૦૨|| ઉદીરણં ગતિમતામુદીર્ણાનાં ચ નિગ્રહઃ| સેવનં સાહસાનાં ચ નારીણાં ચાતિસેવનમ્||૧૦૩|| કર્મકાલાતિપાતશ્ચ મિથ્યારમ્ભશ્ચ કર્મણામ્| વિનયાચારલોપશ્ચ પૂજ્યાનાં ચાભિધર્ષણમ્||૧૦૪|| જ્ઞાતાનાં સ્વયમર્થાનામહિતાનાં નિષેવણમ્| પરમૌન્માદિકાનાં ચ પ્રત્યયાનાં નિષેવણમ્||૧૦૫|| અકાલાદેશસઞ્ચારૌ મૈત્રી સઙ્ક્લિષ્ટકર્મભિઃ| ઇન્દ્રિયોપક્રમોક્તસ્ય સદ્વૃત્તસ્ય ચ વર્જનમ્||૧૦૬|| ઈર્ષ્યામાનભયક્રોધલોભમોહમદભ્રમાઃ| તજ્જં વા કર્મ યત્ ક્લિષ્ટં ક્લિષ્ટં યદ્દેહકર્મ ચ||૧૦૭|| યચ્ચાન્યદીદૃશં કર્મ રજોમોહસમુત્થિતમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં તં શિષ્ટા બ્રુવતે વ્યાધિકારણમ્ ||૧૦૮||

એવં બુદ્ધ્યાદિભ્રંશત્રયરૂપપ્રજ્ઞાપરાધજન્યં કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધત્વેન દર્શયન્નાહ- ધીત્યાદિ| સર્વદોષશબ્દેન વાતાદયો રજસ્તમસી ચ ગૃહ્યન્તે| કર્મકાલાતિપાતઃ ચિકિત્સાકાલાતિવર્તનમ્| મિથ્યારમ્ભ ઇતિ અયોગાતિયોગમિથ્યાયોગરૂપઃ| વિનયાચારલોપેનૈવ પ્રાપ્તમપિ યત્ પુનઃ પૂજ્યાનામભિધર્ષણાદ્યભિધીયતે, તદ્વિશેષેણ પ્રકોપકત્વખ્યાપનાર્થમુદાહરણાર્થં ચ| સઙ્ક્લિષ્ટકર્મભિરિતિ પતિતૈઃ| ક્લિષ્ટમિતિ નિન્દિતમ્||૧૦૨-૧૦૮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

બુદ્ધ્યા વિષમવિજ્ઞાનં વિષમં ચ પ્રવર્તનમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં જાનીયાન્મનસો ગોચરં હિ તત્||૧૦૯||

સઙ્ક્ષેપેણ પ્રજ્ઞાપરાધલક્ષણમાહ- બુદ્ધ્યેત્યાદિ| વિષમમિતિ અનુચિતં, વિષમવિજ્ઞાનં સ્વરૂપત એવ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| વિષમપ્રવર્તનં ચ પ્રજ્ઞાપરાધકાર્યત્વેન પ્રજ્ઞાપરાધશબ્દેનોચ્યતે| મનસો ગોચરં હિ તદિતિ તદ્વિષમપ્રવર્તનં વિષમજ્ઞાનં ચ મનઃકાર્યપ્રજ્ઞાવિષયત્વેન મનસો ગોચરમિત્યર્થઃ| વિષમપ્રવર્તનં ચ મનોગોચરજન્યત્વેનોપચારાદુક્તં, વિસદૃશમનોવિષયજ્ઞાનાદ્વિષમવાગ્દેહપ્રવૃત્તિરપિ ભવતિ||૧૦૯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

નિર્દિષ્ટા કાલસમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધીનાં વ્યાધિસઙ્ગ્રહે| ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથા પુરા||૧૧૦|| મિથ્યાતિહીનલિઙ્ગાશ્ચ વર્ષાન્તા રોગહેતવઃ| જીર્ણભુક્તપ્રજીર્ણાન્નકાલાકાલસ્થિતિશ્ચ યા||૧૧૧|| પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણાશ્ચ રાત્ર્યા યામાસ્ત્રયશ્ચ યે| એષુ કાલેષુ નિયતા યે રોગાસ્તે ચ કાલજાઃ||૧૧૨||

વ્યાધીનાં કાલસમ્પ્રાપ્તિમાહ- નિર્દિષ્ટેત્યાદિ| વ્યાધિસઙ્ગ્રહ ઇતિ કિયન્તઃશિરસીયે “ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્| ભવન્ત્યેકૈકશઃ ષટ્સુ કાલેષ્વભ્રગમાદિષુ” (સૂ. ૧૭) ઇત્યનેન તથા હ્યુદાહરણેન ચ| તેન, કાલસમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધીનાં યથા- ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં પુરા નિર્દિષ્ટા ઇતિ યોજ્યમ્| ઉદાહરણાન્તરમાહ- મિથ્યેત્યાદિ| જીર્ણેત્યાદૌ જીર્ણાદ્યવસ્થાત્રયવિશિષ્ટસ્યાન્નસ્ય કાલઃ, તથાઽન્નસ્યાકાલોઽજીર્ણાદ્યવસ્થાલક્ષિતઃ| પ્રજીર્ણં વિદગ્ધમ્| રાત્રેર્યામાસ્ત્રયશ્ચ ય ઇતિ ત્રયો ભાગાઃ પૂર્વરાત્રમધ્યરાત્રાપરરાત્રરૂપાઃ, ન તુ યામઃ પ્રહર ઇતિ જ્ઞેયમ્| અન્યત્રાપિ ચ ભાગત્રયે યામવિભાગં કૃત્વા અભિધાનશાસ્ત્રે ત્રિયામા નિશાઽભિધીયતે| તેષુ કાલેષ્વિતિ જીર્ણાન્નકાલાદિષુ; જીર્ણે અપરાહ્ણે રાત્રિશેષે ચ વાતિકા ગદાઃ, ભુક્તમાત્રે પૂર્વાહ્ણે પૂર્વરાત્રે ચ કફજા ગદાઃ, પ્રજીર્ણે મધ્યાહ્ને મધ્યરાત્રે ચ પિત્તજા નિયતા રોગાઃ| અન્નાકાલે ચાજીર્ણલક્ષણે ભોજનાત્ ત્રયોઽપિ દોષા ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, ‘જીર્ણભુક્તપ્રજીર્ણાન્નકાલા’ ઇતિ ચ્છેદઃ, તેન જીર્ણાદ્યવસ્થાયુક્તાન્નકાલાઃ પૂર્વવદેવ જ્ઞેયાઃ; તથા ‘કાલસ્થિતિશ્ચ યા’ ઇતિ યોજના; કાલસ્થિતિશબ્દેન બાલ્યાદિવયસ્ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે| તત્ર બાલ્યે શ્લૈષ્મિકાઃ, યૌવને પૈત્તિકાઃ, વાર્ધક્યે વાતિકા ગદા વર્ધન્ત ઇતિ જ્ઞેયમ્||૧૧૦-૧૧૨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

અન્યેદ્યુષ્કો દ્વ્યહગ્રાહી તૃતીયકચતુર્થકૌ| સ્વે સ્વે કાલે પ્રવર્તન્તે કાલે હ્યેષાં બલાગમઃ||૧૧૩||

વિષમજ્વરાનપિ કાલવિશેષપ્રવર્તમાનમાત્રત્વેન કાલજે દર્શયન્નાહ- અન્યેદ્યુષ્ક ઇત્યાદિ| દ્વ્યહગ્રાહી ચતુર્થકવિપર્યયઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “વિષમજ્વર એવાન્યશ્ચતુર્થકવિપર્યયઃ| મધ્યે અહની જ્વરયત્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ” (ચિ. ૩) ઇતિ| કથં સ્વકીય એવ કાલે પ્રવર્તતન્ત ઇત્યાહ- કાલે હ્યેષાં બલાગમ ઇતિ| ઉક્ત એવ કાલે યસ્માદ્ બલવન્તો ભવન્તિ, તસ્માત્તત્રૈવ સઞ્જાતબલાઃ સન્તો વ્યજ્યન્ત ઇત્યર્થઃ||૧૧૩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

એતે ચાન્યે ચ યે કેચિત્ કાલજા વિવિધા ગદાઃ| અનાગતે ચિકિત્સ્યાસ્તે બલકાલૌ વિજાનતા||૧૧૪||

એતેષાં ચિકિત્સાક્રમમાહ- એતે ચેત્યાદિ| અન્યે ચેત્યનેનાન્યાનપિ કાલવિશેષપ્રાપ્તિપ્રાદુર્ભાવિનઃ| શોથકુષ્ઠાદીન્ સૂચયતિ||૧૧૪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

કાલસ્ય પરિણામેન જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ| રોગાઃ સ્વાભાવિકા દૃષ્ટાઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ||૧૧૫||

સ્વાભાવિકાનપિ કાલપરિણામવ્યજ્યમાનતયા ઇહ કાલજેઽવરોધયિતુમાહ- કાલસ્યેત્યાદિ| જરામૃત્યુરૂપાન્નિમિત્તાજ્જાતા જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ, મૃત્યુશબ્દેનેહ યુગાનુરૂપાયુઃપર્યવસાનભવકાલમૃત્યુર્ગ્રાહ્યઃ ; કિંવા જરામૃત્ય્વોર્યન્નિમિત્તં તસ્માજ્જાતા જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ, જરામૃત્યુનિમિત્તં ચ પ્રાણિનાં સાધારણદેહનિવર્તકભૂતસ્વભાવોઽદૃષ્ટં ચ| અથ સ્વાભાવિકાનાં કા ચિકિત્સેત્યાહ- સ્વભાવ ઇત્યાદિ| નિષ્પ્રતિક્રિય ઇતિ સાધારણચિકિત્સયા રસાયનવર્જ્યયા ન પ્રતિક્રિયતે, રસાયનેન તુ પ્રતિક્રિયત એવ; તેન, “અસ્ય પ્રયોગાચ્ચ્યવનઃ સુવૃદ્ધોઽભૂત્ પુનર્યુવા” (ચિ. ૧ પા. ૧) ઇત્યાદિરસાયનપ્રયોગેણ સમં ન વિરોધઃ; કિંવા, સ્વાભાવિકા જરાદયો રસાયનજનિતપ્રકર્ષાદુત્તરકાલં પુનરવશ્યં ભવન્તીતિ નિષ્પ્રતિક્રિયત્વેનોક્તાઃ||૧૧૫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

નિર્દિષ્ટં દૈવશબ્દેન કર્મ યત્ પૌર્વદેહિકમ્| હેતુસ્તદપિ કાલેન રોગાણામુપલભ્યતે||૧૧૬||

સમ્પ્રતિ કર્મસમ્પ્રાપ્તિકૃતમપિ ગદં કાલવિશેષવ્યજ્યમાનતયા દર્શયન્નાહ- નિર્દિષ્ટમિત્યાદિ| કાલેનેતિ પચ્યમાનતાલક્ષિતેન કાલેન (યુક્તં સત્) કર્મ કારણં ભવતીત્યર્થઃ||૧૧૬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ન હિ કર્મ મહત્ કિઞ્ચિત્ ફલં યસ્ય ન ભુજ્યતે| ક્રિયાઘ્નાઃ કર્મજા રોગાઃ પ્રશમં યાન્તિ તત્ક્ષયાત્||૧૧૭||

કર્મણઃ ફલસમ્બન્ધિનિયમમાહ- ન હીત્યાદિ| મહદિતિ વિશેષણેન કિઞ્ચિદમહત્ કર્મ પ્રાયશ્ચિત્તબાધનીયફલં ન દદાત્યપિ ફલમિતિ દર્શયતિ| કર્મજાનામચિકિત્સ્યત્વમાહ- ક્રિયાઘ્ના ઇત્યાદિ| તત્ક્ષયાદિતિ કર્મક્ષયાત્; કર્મક્ષયશ્ચ કર્મફલોપભોગાદેવ પરં ભવતિ||૧૧૭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

અત્યુગ્રશબ્દશ્રવણાચ્છ્રવણાત્ સર્વશો ન ચ| શબ્દાનાં ચાતિહીનાનાં ભવન્તિ શ્રવણાજ્જડાઃ||૧૧૮|| પરુષોદ્ભીષણાશસ્તાપ્રિયવ્યસનસૂચકૈઃ| શબ્દૈઃ શ્રવણસંયોગો મિથ્યાસંયોગ ઉચ્યતે||૧૧૯|| અસંસ્પર્શોઽતિસંસ્પર્શો હીનસંસ્પર્શ એવ ચ| સ્પૃશ્યાનાં સઙ્ગ્રહેણોક્તઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયબાધકઃ||૧૨૦|| યો ભૂતવિષવાતાનામકાલેનાગતશ્ચ યઃ| સ્નેહશીતોષ્ણસંસ્પર્શો મિથ્યાયોગ સ ઉચ્યતે||૧૨૧|| રૂપાણાં ભાસ્વતાં દૃષ્ટિર્વિનશ્યત્યતિદર્શનાત્| દર્શનાચ્ચાતિસૂક્ષ્માણાં સર્વશશ્ચાપ્યદર્શનાત્||૧૨૨|| દ્વિષ્ટભૈરવબીભત્સદૂરાતિશ્લિષ્ટદર્શનાત્ | તામસાનાં ચ રૂપાણાં મિથ્યાસંયોગ ઉચ્યતે||૧૨૩|| અત્યાદાનમનાદાનમોકસાત્મ્યાદિભિશ્ચ યત્| રસાનાં વિષમાદાનમલ્પાદાનં ચ દૂષણમ્||૧૨૪|| અતિમૃદ્વતિતીક્ષ્ણાનાં ગન્ધાનામુપસેવનમ્| અસેવનં સર્વશશ્ચ ઘ્રાણેન્દ્રિયવિનાશનમ્||૧૨૫|| પૂતિભૂતવિષદ્વિષ્ટા ગન્ધા યે ચાપ્યનાર્તવાઃ| તૈર્ગન્ધૈર્ઘ્રાણસંયોગો મિથ્યાયોગઃ સ ઉચ્યતે||૧૨૬|| ઇત્યસાત્મ્યાર્થસંયોગસ્ત્રિવિધો દોષકોપનઃ|૧૨૭|

ક્રમાગતમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગં વિવૃણોતિ- અત્યુગ્રેત્યાદિ| સર્વશો ન ચેતિ સર્વથોગ્રશબ્દાશ્રવણાત્ | સ્પૃશ્યાનામિતિ સ્પૃશ્યત્વેનોક્તાનાં શાસ્ત્રેઽભ્યઙ્ગોત્સાદનાદીનામ્| ભૂતાઃ સવિષિક્રિમિપિ શાચાદયઃ| યો ભૂતવિષવાતાદીનાં સંસ્પર્શઃ, તથાઽકાલેનાગતઃ સ્નેહશીતોષ્ણસંસ્પર્શશ્ચેતિ યોજના| તત્રાકાલે સ્નેહસંસ્પર્શો યથા- અજીર્ણે કફવૃદ્ધિકાલે અભ્યઙ્ગસ્પર્શઃ, એવં શીતે શીતસ્પર્શઃ, ઉષ્ણે ચોષ્ણસ્પર્શોઽકાલેનાગતો જ્ઞેયઃ| સર્વશશ્ચાપ્યદર્શનાદિતિ ભાસ્વતાં સૂક્ષ્માણાં ચ સર્વથાઽદર્શનાત્| અતિશ્લિષ્ટમિતિ નેત્રપ્રત્યાસન્નમ્| તામસાનાં ચ રૂપાણાં દર્શનાદ્વિનશ્યતિ દૃષ્ટિરિતિ સમ્બન્ધઃ| મિથ્યાયોગઃ સ ઇતિ દ્વિષ્ટભૈરવાદિદર્શનરૂપઃ| અતિસૂક્ષ્મદર્શનં ચ મિથ્યાયોગ એવ જ્ઞેયઃ| ઓકસાત્મ્યાદિભિરિતિ વિષમાદાનમિતિ સમ્બન્ધઃ| ઓકસાત્મ્યાદિવૈષમ્યેણ ચ રાશિદોષવર્જં પ્રકૃત્યાદિસપ્તદોષા ગ્રહીતવ્યાઃ| ત્રિવિધ ઇતિ અયોગાતિયોગમિથ્યાયોગરૂપઃ||૧૧૮-૧૨૬||

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

અસાત્મ્યમિતિ તદ્વિદ્યાદ્યન્ન યાતિ સહાત્મતામ્||૧૨૭||

અસાત્મ્યાર્થં દર્શયતિ- અસાત્મ્યમિત્યાદિ| સહેતિ મિલિતં શરીરેણ| આત્મતામ્ અવિકૃતરૂપતાં ન યાતિ; એતેન, યદુપયુક્તં પ્રાકૃતરૂપોપધાતકં ભવતિ, તદસાત્મ્યમિતિ||૧૨૭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

મિથ્યાતિહીનયોગેભ્યો યો વ્યાધિરુપજાયતે| શબ્દાદીનાં સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિરૈન્દ્રિયકો બુધૈઃ||૧૨૮||

ઇત્થમસાત્મ્યાર્થજસ્ય વ્યાધેરિન્દ્રિયદ્વારભૂતત્વેનૈન્દ્રિયકત્વં દર્શયન્નાહ- મિથ્યેત્યાદિ| હીનયોગેનેહાયોગો ગ્રાહ્યઃ| ઐન્દ્રિયક ઇતિ ઇન્દ્રિયદ્વારભૂતઃ||૧૨૮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

વેદનાનામશાન્તાનામિત્યેતે હેતવઃ સ્મૃતાઃ| સુખહેતુઃ સમસ્ત્વેકઃ સમયોગઃ સુદુર્લભઃ||૧૨૯||

દુઃખરૂપવેદનાહેતું પ્રપઞ્ચોક્તમુપસંહરતિ- વેદનાનામિત્યાદિ| અશાન્તાનામિતિ દુઃખાનામ્| અથ સુખરૂપવેદનાહેતુઃ ક ઇત્યાહ- સુખેત્યાદિ| સમયોગ ઇતિ કાલબુદ્ધીન્દ્રિયાર્થાનાં સમ્યગ્યોગઃ| સુદુર્લભ ઇતિ કાલાદિસમ્યગ્યોગસ્ય અયોગાદિવિરહત્વેન સુદુર્લભત્વાત્| પ્રાયો હિ કાલાદીનાં મધ્યે અન્યતરેણાપ્યયોગાદિના પુરુષઃ સમ્બધ્યતે; તેન ચ નિત્યાતુરા એવ પુરુષા ભવન્તિ, અલ્પં ચ રોગમનાદૃત્ય સ્વસ્થવ્યપદેશઃ પુરુષાણાં ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ||૧૨૯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

નેન્દ્રિયાણિ ન ચૈવાર્થાઃ સુખદુઃખસ્ય હેતવઃ| હેતુસ્તુ સુખદુઃખસ્ય યોગો દૃષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ||૧૩૦|| સન્તીન્દ્રિયાણિ સન્ત્યર્થા યોગો ન ચ ન ચાસ્તિ રુક્| ન સુખં, કારણં તસ્માદ્યોગ એવ ચતુર્વધઃ||૧૩૧||

સમ્પ્રતિ સમ્યગ્યોગસ્યોપાદેયતામયોગાદીનાં ચ હેયતાં દર્શયિતું યોગમેવ ચતુર્વિધં કારણત્વેન દર્શયન્નાહ- નેન્દ્રિયાણીત્યાદિ| નનુ કથમિન્દ્રિયાર્થયોઃ સુખદુઃખકારણત્વેનોપલભ્યમાનયોરપ્યકારણત્વમિત્યાહ- સન્તીત્યાદિ| યોગો ન ચેતિ ઇન્દ્રિયાર્થયોઃ સમ્બન્ધો ન ચ| ન સુખમિતિ ચ્છેદઃ| ઇન્દ્રિયાર્થયોર્યોગાભાવે અકારણત્વેન, સતિ તુ યોગે કારણત્વેન, યોગ એવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણમવધાર્યત ઇતિ ભાવઃ| અયં ચ યોગ ઇન્દ્રિયાર્થાવધિકૃત્ય સ્પષ્ટત્વેનોક્તઃ; તેન, પ્રજ્ઞાકાલયોરપિ બોદ્ધવ્યઃ| એતચ્છેન્દ્રિયમર્થં ચાનુપાદેયં કૃત્વા ચતુર્વિધયોગસ્ય કારણત્વં યોગાનામેવ હેયોપાદેયત્વોપદર્શનાર્થં કૃતમ્||૧૩૦-૧૩૧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

નાત્મેન્દ્રિયં મનો બુદ્ધિં ગોચરં કર્મ વા વિના| સુખદુઃખં, યથા યચ્ચ બોદ્ધવ્યં તત્તથોચ્યતે||૧૩૨||

પરમાર્થતસ્ત્વાત્મેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યર્થાદૃષ્ટાન્યેવ તથાયુક્તાનિ સુખદુઃખકારણાનીતિ દર્શયન્નાહ- નાત્મેત્યાદિ| ગોચર ઇન્દ્રિયાર્થઃ| કર્મ અદૃષ્ટમ્| તત્ર આત્માનં વિના ન લોષ્ટાદૌ સુખદુઃખે ભવતઃ| ઇન્દ્રિયાર્થાદીનાં ચ સુખદુઃખકારણત્વં સ્પષ્ટમેવ| કર્માપિ ચ શુભં સુખકારણમ્, અશુભં ચ દુઃખકારણમ્| યદ્યાત્માદય એવ કારણં, તર્હિ કિમર્થં કાલાદ્યયોગાતિયોગાદય ઇહોચ્યન્ત ઇત્યાહ- યથેત્યાદિ| યદ્ બોદ્ધવ્યં સુખદુઃખં યથા બોદ્ધવ્યં કાર્યવશાદ્ભવતિ, તત્તથૈવોચ્યતે નાન્યથા| તેન સાત્મ્યાસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થજન્યત્વેન સુખદુઃખે ઇહ પ્રતીયમાને ચિકિત્સાયામુપયુક્તે ભવતઃ, નાત્માદિજન્યત્વેનેહ સુખદુઃખે અભિધીયેતે; ન હ્યાત્માદયો દુઃખહેતુતયા પ્રતિપન્ના અપીહ હેયતયા પ્રતિપાદ્યન્તે; કિન્ત્વસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થયોગાદય એવ દુઃખહેતવસ્ત્યજ્યન્તે, સુખહેતવઃ સાત્મ્યેન્દિયાર્થયોગાદયસ્તૂપાદીયન્ત ઇતિ ભાવઃ||૧૩૨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

સ્પર્શનેન્દ્રિયસંસ્પર્શઃ સ્પર્શો માનસ એવ ચ| દ્વિવિધઃ સુખદુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રવર્તકઃ||૧૩૩||

ઇદાનીં સકલકારણવ્યાપકં યોગં વ્યુત્પાદયિતુમૈન્દ્રિયકં માનસં ચ સ્પર્શં દર્શયિતુમાહ- સ્પર્શનેત્યાદિ| સ્પર્શનેન્દ્રિયસંસ્પર્શ ઇત્યનેનેન્દ્રિયાણામર્થેન સમ્બન્ધં સ્પર્શનેન્દ્રિયકૃતં દર્શયતિ; ચક્ષુરાદીન્યપિ સ્પૃષ્ટમેવાર્થં જાનન્તિ; યદિ હ્યસ્પૃષ્ટમેવ ચક્ષુઃ શ્રોત્રં ઘ્રાણં વા ગૃહ્ણાતિ, તદા વિદૂરમપિ ગૃહ્ણીયાત્, ન ચ ગૃહ્ણાતિ, તસ્માત્ સ્પૃષ્ટ્વૈવેન્દ્રિયાણ્યર્થં પ્રતિપદ્યતે; માનસસ્તુ સ્પર્શશ્ચિન્ત્યાદિનાઽર્થેન સમં સૂક્ષ્મોઽસ્ત્યેવ, યેન મનઃ કિશ્ચિદેવ ચિન્તયતિ, ન સર્વં; તેન યન્મનસા સ્પૃશ્યતે તદેવ મનો ગૃહ્ણાતીતિ સ્થિતિઃ||૧૩૩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ઇચ્છાદ્વેષાત્મિકા તૃષ્ણા સુખદુઃખાત્ પ્રવર્તતે| તૃષ્ણા ચ સુખદુઃખાનાં કારણં પુનરુચ્યતે||૧૩૪|| ઉપાદત્તે હિ સા ભાવાન્ વેદનાશ્રયસઞ્જ્ઞકાન્| સ્પૃશ્યતે નાનુપાદાને નાસ્પૃષ્ટો વેત્તિ વેદનાઃ||૧૩૫||

સુખદુઃખોત્પત્તિક્રમમાહ- ઇચ્છેત્યાદિ| સુખાદિચ્છારૂપા તૃષ્ણા, દુઃખાચ્ચ દ્વેષરૂપા તૃષ્ણા પ્રવર્તતે| ઇયં ચોત્પન્ના તૃષ્ણા ઈપ્સિતેઽર્થે પ્રવર્તયન્તી દ્વિષ્ટે ચ નિવર્તયન્તી પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિવિષયસ્ય સુખદુઃખહેતુતામપેક્ષ્ય સુખદુઃખે જનયતીતિ વાક્યાર્થઃ| યથોક્તં તૃષ્ણાયાઃ સુખદુઃખહેતુત્વં દર્શયન્નાહ- ઉપાદત્તે હીત્યાદિ| વેદનાશ્રયસઞ્જ્ઞકાનિતિ વેદનાકારણત્વેનોક્તાન્ કાલાદ્યયોગાદિરૂપાન્| અથ તૃષ્ણા ચેત્ સુખદુઃખકારણં, તત્ કિમિન્દ્રિયાર્થેનાપરેણ કારણેનેત્યાહ- સ્પૃશ્યત ઇત્યાદિ| અનુપાદાન ઇતિ અવિદ્યમાનાર્થરૂપે સ્પર્શકારણે અર્થં વિના નાર્થસ્ય સ્પર્શો ભવતિ| અથ ન ભવત્વર્થસ્પર્શઃ, તતઃ કિમિત્યાહ- નાસ્પૃષ્ટો વેત્તિ વેદના ઇતિ; અર્થસ્પર્શશૂન્યઃ સન્ ન સુખદુઃખે અનુત્પન્નત્વાદેવ વેત્તીત્યર્થઃ||૧૩૪-૧૩૫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

વેદનાનામધિષ્ઠાનં મનો દેહશ્ચ સેન્દ્રિયઃ| કેશલોમનખાગ્રાન્નમલદ્રવગુણૈર્વિના||૧૩૬||

‘વેદનાનાં કિમધિષ્ઠાનમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરમાહ- વેદનાનામિત્યાદિ| દેહઃ સેન્દ્રિય ઇતિ અનેન નિરિન્દ્રિયો દેહો કેશલેમાદિકો નિરસ્તઃ| તદેવ સ્પષ્ટાર્થં વિવૃણોતિ- કેશેત્યાદિ| કિંવા, ઇન્દ્રિયાણ્યપિ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થં પ્રથગ્ વેદનાશ્રયત્વેનેન્દ્રિયગ્રહણેનોચ્યન્તે| વેદનાયા દેહેન્દ્રિયગતત્વં તદાધારત્વેન પ્રતીયમાનત્વાજ્જ્ઞેયમ્| દ્રવં મૂત્રમ્| ગુણાઃ શબ્દાદયઃ| શરીરગતા એતે હિ કેશાદયો ન વેદનાધારા ઇત્યનુભવ એવ પ્રમાણમ્| યા તુ મૂત્રપુરીષગતા વેદના ગ્રહણીમૂત્રકૃચ્છ્રાદૌ વક્તવ્યા, સા મૂત્રપુરીષાધારશરીરપ્રદેશસ્યૈવ બોધ્યા||૧૩૬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

યોગે મોક્ષે ચ સર્વાસાં વેદનાનામવર્તનમ્| મોક્ષે નિવૃત્તિર્નિઃશેષા યોગો મોક્ષપ્રવર્તકઃ||૧૩૭||

‘ક્વ ચૈતા વેદનાઃ સર્વા’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરં- યોગ ઇત્યાદિ| યોગઃ ‘અનારમ્ભાત્’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણઃ| મોક્ષ આત્યન્તિકશરીરાદ્યુચ્છેદઃ| નિઃશેષેતિ ન પુનર્ભવતિ| એતેન, યોગે નિવૃત્તા વેદના પુનર્ભવતીતિ સૂચયતિ| મોક્ષપ્રવર્તક ઇતિ મોક્ષકારણમ્| કિંવા, ‘યોગમોક્ષૌ નિવર્તકૌ’ ઇતિ પાઠઃ; તદા અસ્મિન્ પક્ષે યદ્યપિ યોગમોક્ષયોર્વેદનાનિવર્તકત્વં ‘યોગે મોક્ષે ચ’ ઇત્યાદિના શ્લોકાર્ધેનોક્તં, તથાઽપિ યોગમોક્ષયોરિહ કર્તૃતા વેદનાનિવૃત્તિં પ્રતિ દૃશ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૧૩૭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં સન્નિકર્ષાત્ પ્રવર્તતે| સુખદુઃખમનારમ્ભાદાત્મસ્થે મનસિ સ્થિરે||૧૩૮|| નિવર્તતે તદુભયં વશિત્વં ચોપજાયતે| સશરીરસ્ય યોગજ્ઞાસ્તં યોગમૃષયો વિદુઃ||૧૩૯||

યથા યોગો વેદનાનિવર્તકો ભવતિ, યશ્ચ યોગસ્તમાહ- આત્મેત્યાદિ| અનારમ્ભાદિતિ વિષયોપાદાનાર્થં મનસાઽનારમ્ભાત્ | આત્મસ્થે મનસીતિ વિષયે નિવૃતે કેવલાત્મજ્ઞાનસ્થે| સ્થિરે ઇતિ અચલે, આત્મજ્ઞાનપ્રસક્ત એવેતિ યાવત્| તદુભયમિતિ સુખદુઃખે| યોગે યોગધર્માન્તરપ્રાપ્તિમાહ- વશિત્વમિત્યાદિ| વશિત્વં વક્ષ્યમાણમષ્ટવિધમૈશ્વર્યબલમ્| સશરીરસ્યેતિપદેન શરીરેણ સહૈવ વશિત્વં ભવતીતિ દર્શયતિ||૧૩૮-૧૩૯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં છન્દતઃ ક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્||૧૪૦|| ઇત્યષ્ટવિધમાખ્યાતં યોગિનાં બલમૈશ્વરમ્| શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનાત્તત્ સર્વમુપજાયતે||૧૪૧||

આવેશ ઇત્યાદિ| આવેશઃ પરપુરપ્રવેશઃ| ચેતસો જ્ઞાનમિતિ પરચિત્તજ્ઞાનમ્| અર્થાનાં છન્દતઃ ક્રિયેતિ અર્થાનામિચ્છાતઃ કરણમ્| દૃષ્ટિઃ અતીન્દ્રિયદર્શનમ્| શ્રોત્રમ્ અતીન્દ્રિયશ્રવણમ્| સ્મૃતિઃ સર્વભાવતત્ત્વસ્મરણમ્| કાન્તિઃ અમાનુષી કાન્તિઃ| ઇષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમિતિ યદેચ્છતિ તદા દર્શનયોગ્ય એવ ન દૃશ્યતે, યદા ચેચ્છતિ તદા દૃશ્યતે| કિંવા, આવેશશ્ચેતસ ઇતિ પરચેતસઃ પ્રવેશઃ, જ્ઞાનમિતિ સર્વમતીતાનાગતાદિજ્ઞાનં, શેષં પૂર્વવત્| ઐશ્વરમિતિ યોગપ્રભાવાદુપપન્નૈશ્વર્યકૃતમ્| શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનાદિતિ નીરજસ્તમસ્કસ્ય મનસ આત્મનિ સમ્યગાધાનાત્||૧૪૦-૧૪૧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

મોક્ષો રજસ્તમોઽભાવાત્ બલવત્કર્મસઙ્ક્ષયાત્| વિયોગઃ સર્વસંયોગૈરપુનર્ભવ ઉચ્યતે||૧૪૨||

અથ કથં મોક્ષો ભવતિ, કશ્ચેત્યાહ- મોક્ષ ઇત્યાદિ| બલવત્કર્મસઙ્ક્ષયાદિતિ અવશ્યભોક્તવ્યફલસ્ય કર્મણઃ ક્ષયાત્| સર્વસંયોગૈરિતિ સર્વૈરાત્મસમ્બન્ધિભિઃ શરીરબુદ્ધ્યહઙ્કારાદિભિઃ| ન પુનઃ શરીરાદિસમ્બન્ધો ભવતીત્યપુનર્ભવઃ ||૧૪૨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

સતામુપાસનં સમ્યગસતાં પરિવર્જનમ્| વ્રતચર્યોપવાસૌ ચ નિયમાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ||૧૪૩|| ધારણં ધર્મશાસ્ત્રાણાં વિજ્ઞાનં વિજને રતિઃ| વિષયેષ્વરતિર્મોક્ષે વ્યવસાયઃ પરા ધૃતિઃ||૧૪૪|| કર્મણામસમારમ્ભઃ કૃતાનાં ચ પરિક્ષયઃ| નૈષ્ક્રમ્યમનહઙ્કારઃ સંયોગે ભયદર્શનમ્||૧૪૫|| મનોબુદ્ધિસમાધાનમર્થતત્ત્વપરીક્ષણમ્| તત્ત્વસ્મૃતેરુપસ્થાનાત્ સર્વમેતત્ પ્રવર્તતે||૧૪૬||

પ્રસ્તાવાન્મોક્ષોપાયમાહ- સતામિત્યાદિ| પરા ધૃતિરિતિ અતિશયિતં મનોનિયમનમ્| કર્મણામસમારમ્ભ ઇતિ અનાગતધર્માધર્મસાધનાનામકરણમ્| કૃતાનાં ચ પરિક્ષય ઇતિ જન્માન્તરૈઃ કૃતાનાં કર્મણાં ફલોપભોગાત્ પરિક્ષયઃ| નૈષ્કમ્યં સંસારનિષ્ક્રમણેચ્છા| અનહઙ્કાર ઇતિ મમેદમ્, અહં ‘કરોમિ’ ઇત્યાદિબુદ્ધિવર્જનમ્| સંયોગ ઇતિ આત્મશરીરાદિસંયોગે| મનોબુદ્ધિસમાધાનમિતિ મનોબુદ્ધ્યોરાત્મનિ સમાધાનમ્| સર્વમેતદિતિ ‘કર્મણામસમારમ્ભઃ’ ઇત્યાદ્યુક્તમ્ | તત્ત્વસ્મૃતિઃ આત્માદીનાં યથાભૂતાનુસ્મરણં ; સા ચ નાત્મા શરીરાદ્યુપકાર્યઃ, શરીરાદયશ્ચામી આત્મવ્યતિરિક્તાઃ, ઇત્યાદિસ્મરણરૂપસ્મૃતિઃ||૧૪૩-૧૪૬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

સ્મૃતિઃ સત્સેવનાદ્યૈશ્ચ ધૃત્યન્તૈરુપજાયતે| સ્મૃત્વા સ્વભાવં ભાવાનાં સ્મરન્ દુઃખાત્ પ્રમુચ્યતે||૧૪૭||

અથ સ્મૃતિઃ કથં દુઃખપ્રમોષે કારણમિત્યાહ- સ્મૃત્વેત્યાદિ| સ્વભાવમિતિ પ્રત્યાત્મનિયતરૂપમ્| ગુરુવચનાદ્ધિ પ્રથમપ્રતિપન્નમાત્માદીનાં રૂપં પરસ્પરભિન્નં પરસ્પરાનુપકારકત્વેન વ્યવસ્થિતં સ્મરન્ ન ક્વચિદપિ પ્રવર્તતે, અપ્રવર્તમાનશ્ચ ન દુઃખેન પ્રવૃત્તિજન્યેન યુજ્યત ઇત્યર્થઃ||૧૪૭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

વક્ષ્યન્તે કારણાન્યષ્ટૌ સ્મૃતિર્યૈરુપજાયતે| નિમિત્તરૂપગ્રહણાત્ સાદૃશ્યાત્ સવિપર્યયાત્||૧૪૮|| સત્ત્વાનુબન્ધાદભ્યાસાજ્જ્ઞાનયોગાત્ પુનઃ શ્રુતાત્| દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતાનાં સ્મારણાત્ સ્મૃતિરુચ્યતે||૧૪૯||

ઇદાનીં સ્મૃતિપ્રસ્તાવાત્ સ્મૃતિકારણાન્યાહ- વક્ષ્યન્ત ઇત્યાદિ| નિમિત્તગ્રહણં કારણજ્ઞાનં, કારણં હિ દૃષ્ટ્વા કાર્યં સ્મરતિ| રૂપગ્રહણમ્ આકારગ્રહણમ્ | યથા- વને ગવયં દૃષ્ટ્વા ગાં સ્મરતિ| સાદૃશ્યાદ્ યથા- પિતુઃ સદૃશં પુરુષં દૃષ્ટ્વા પિતરં સ્મરતિ| સવિપર્યયાદિતિ અત્યર્થવૈસાદૃશ્યાદપિ સ્મરણં ભવતિ; યથા- અત્યર્થકુરૂપં દૃષ્ટ્વા પ્રતિયોગિનમત્યર્થસુરૂપં સ્મરતિ| સત્ત્વાનુબન્ધાદિતિ મનસઃ પ્રણિધાનાત્, સ્મર્તવ્યસ્મરણાય પ્રણિહિતમનાઃ સ્મર્તવ્યં સ્મરતિ| અભ્યાસાદિતિ અભ્યસ્તમર્થમભ્યાસબલાદેવ સ્મરતિ| જ્ઞાનયોગાદિતિ તત્ત્વજ્ઞાનયોગાત્; ઉપજાતતત્ત્વજ્ઞાનો હિ તદ્બલાદેવ સર્વં સ્મરતિ| પુનઃ શ્રુતાદિતિ શ્રુતોઽપ્યર્થો વિસ્મૃતઃ પુનરેકદેશં શ્રુત્વા સ્મર્યતે| સ્મૃતિકારણમભિધાય સ્મૃતિરૂપમાહ- દૃષ્ટેત્યાદિ|- દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષોપલક્ષણં, શ્રુતં ત્વાગમપ્રતીતં , તેન સર્વપૂર્વાનુભૂતાવરોધઃ| ક્વચિત્, ‘સ્મરણં સ્મૃતિરુચ્યતે’ ઇતિ પાઠઃ, તત્રાપિ નાર્થભેદઃ||૧૪૮-૧૪૯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

એતત્તદેકમયનં મુક્તૈર્મોક્ષસ્ય દર્શિતમ્| તત્ત્વસ્મૃતિબલં, યેન ગતા ન પુનરાગતાઃ||૧૫૦|| અયનં પુનરાખ્યાતમેતદ્યોગસ્ય યોગિભિઃ| સઙ્ખ્યાતધર્મૈઃ સાઙ્ખ્યૈશ્ચ મુક્તૈર્મોક્ષસ્ય ચાયનમ્||૧૫૧||

એવં સ્મૃતિં સામાન્યેન પ્રતિપાદ્ય તત્ત્વસ્મૃતેર્મોક્ષસાધકત્વં દર્શયન્નાહ- એતદિત્યાદિ| એકમયનમિતિ શ્રેષ્ઠઃ પન્થાઃ| મુક્તૈરિતિ જીવન્મુક્તૈરિતિ જ્ઞેયં, સર્વથામુક્તાનાં શરીરાભાવેનોપદર્શકત્વાભાવાત્| તત્ત્વસ્મૃતિબલમિતિ તત્ત્વસ્મૃતિરૂપં બલં; કિંવા, તત્ત્વસ્મૃતિર્બલં યત્ર મોક્ષસાધનમાર્ગે તત્તત્ત્વસ્મૃતિબલમ્| યેનેતિ યેન યથા| ગતા ઇતિ મોક્ષં ગતાઃ ન પુનરાગતા ઇતિ મુક્તિં યાતા ન પુનરાગચ્છન્તિ||૧૫૦-૧૫૧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

સર્વં કારણવદ્દુઃખમસ્વં ચાનિત્યમેવ ચ| ન ચાત્મકૃતકં તદ્ધિ તત્ર ચોત્પદ્યતે સ્વતા||૧૫૨|| યાવન્નોત્પદ્યતે સત્યા બુદ્ધિર્નૈતદહં યયા| નૈતન્મમેતિ વિજ્ઞાય જ્ઞઃ સર્વમતિવર્તતે||૧૫૩||

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપેણ સંસારહેતુમજ્ઞાનં, તથા મોક્ષહેતું ચ સમ્યગજ્ઞાનં દર્શયન્નાહ - સર્વમિત્યાદિ| સર્વં કારણવદિતિ સર્વમુત્પદ્યમાનં બુદ્ધ્યહઙ્કારશરીરાદિ| દુઃખમિતિ દુઃખહેતુરેવ| અસ્વમિતિ સર્વં કારણવદેવાત્મવ્યતિરિક્તં પરમાર્થતઃ| ન ચાત્મકૃતકમિતિ ન ચાત્મનોદાસીનેન કૃતમ્| તત્રેતિ કારણવતિ બુદ્ધિશરીરાદૌ| સ્વતેતિ મમતા ‘મમેયં બુદ્ધિઃ’ ઇત્યાદિરૂપા| અથ કિયન્તં કાલમિયં ભ્રાન્ત્યા યુતોત્પદ્યતે ઇત્યાહ- યાવદિત્યાદિ| સત્યા બુદ્ધિઃ સમ્યગજ્ઞાનમ્| યયા સત્યયા બુદ્ધ્યા| નૈતદ્ બુદ્ધ્યાદ્યહં, કિન્તુ ભિન્ન એવાહં; તથા નૈતદ્ બુદ્ધ્યાદિ મમ, કિન્તુ પ્રકૃતેઃ પ્રપઞ્ચ ઇતિ વિજ્ઞાય| જ્ઞઃ તત્ત્વસાક્ષાત્કારવાન્| સર્વમતિવર્તત ઇતિ સર્વં બુદ્ધ્યાદિ ત્યજતિ||૧૫૨-૧૫૩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

તસ્મિંશ્ચરમસન્ન્યાસે સમૂલાઃ સર્વવેદનાઃ| સસઞ્જ્ઞાજ્ઞાનવિજ્ઞાના નિવૃત્તિં યાન્ત્યશેષતઃ||૧૫૪||

ચરમસન્ન્યાસ ઇતિ પશ્ચાદ્ભાવિસકલકર્મસન્ન્યાસે| પ્રથમં હિ મોક્ષોપયોગિત્વેન ગુરુવચનાત્ ક્રિયાસન્ન્યાસઃ કૃત એવ, પરં ખાનુભવવિરક્તેન ન કૃતઃ; અભ્યાસાદુદ્ભૂતેન જ્ઞાનેન સાક્ષાદ્દૃષ્ટભાવસ્વભાવેન યઃ સર્વસન્ન્યાસઃ ક્રિયતે, તત્ર સમૂલાઃ સર્વવેદના જ્ઞાનાદયશ્ચ શરીરોપરમાદેવોપરમન્તે| સમૂલા ઇતિ સકારણાઃ, કારણં ચ બુદ્ધ્યાદયઃ| સઞ્જ્ઞા આલોચનં નિર્વિકલ્પકં, જ્ઞાનં સવિકલ્પકં, વિજ્ઞાનં બુદ્ધ્યવસાયઃ; કિંવા, સઞ્જ્ઞા નામોલ્લેખેન જ્ઞાનં, વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રજ્ઞાનમ્| તત્ત્વજ્ઞાનમપિ હિ મોક્ષં જનયિત્વા નિવર્તત એવ, કારણાભાવાત્||૧૫૪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

અતઃ પરં બ્રહ્મભૂતો ભૂતાત્મા નોપલભ્યતે| નિઃસૃતઃ સર્વભાવેભ્યશ્ચિહ્નં યસ્ય ન વિદ્યતે| જ્ઞાનં બ્રહ્મવિદાં ચાત્ર નાજ્ઞસ્તજ્જ્ઞાતુમર્હતિ||૧૫૫||

‘સર્વવિદ્’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમ્- અતઃ પરમિત્યાદિ| બ્રહ્મભૂત ઇતિ પ્રકૃત્યાદિરહિતઃ| ચિહ્નં યસ્ય ન વિદ્યતે ઇત્યનેન મુક્તાત્મનઃ પ્રાણાપાનાદ્યાત્મલિઙ્ગાભાવાદ્ગમકં ચિહ્નં નાસ્ત્યેવેતિ દર્શદ્યતિ| ન ક્ષરતિ અન્યથાત્વં ન ગચ્છતીત્યક્ષરમ્| અવિદ્યમાનં લક્ષણં યસ્યેતિ અલક્ષણમ્| એતસ્યૈવ મોક્ષસ્યેતરપુરુષાજ્ઞેયતાં દર્શયતિ- જ્ઞાનમિત્યાદિ| બ્રહ્મવિદામેવાત્ર મનઃ પ્રત્યેતિ, નાજ્ઞાનામહઙ્કારાદિવાસનાગૃહીતાનામિત્યર્થઃ||૧૫૫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રશ્નાઃ પુરુષમાશ્રિત્ય ત્રયોવિંશતિરુત્તમાઃ| કતિધાપુરુષીયેઽસ્મિન્નિર્ણીતાસ્તત્ત્વદર્શિના||૧૫૬||

સઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૧૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને કતિધાપુરુષીયં શારીરં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શારીરસ્થાને કતિધાપુરુષીયં શારીરં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||