1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કતિધાપુરુષીયં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

કતિધા પુરુષો ધીમન્! ધાતુભેદેન ભિદ્યતે| પુરુષઃ કારણં કસ્માત્, પ્રભવઃ પુરુષસ્ય કઃ||૩|| કિમજ્ઞો જ્ઞઃ, સ નિત્યઃ કિં કિમનિત્યો નિદર્શિતઃ| પ્રકૃતિઃ કા, વિકારાઃ કે, કિં લિઙ્ગં પુરુષસ્ય ચ||૪|| નિષ્ક્રિયં ચ સ્વતન્ત્રં ચ વશિનં સર્વગં વિભુમ્| વદન્ત્યાત્માનમાત્મજ્ઞાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં સાક્ષિણં તથા||૫|| નિષ્ક્રિયસ્ય ક્રિયા તસ્ય ભગવન્! વિદ્યતે કથમ્| સ્વતન્ત્રશ્ચેદનિષ્ટાસુ કથં યોનિષુ જાયતે||૬|| વશી યદ્યસુખૈઃ કસ્માદ્ભાવૈરાક્રમ્યતે બલાત્| સર્વાઃ સર્વગતત્વાચ્ચ વેદનાઃ કિં ન વેત્તિ સઃ||૭|| ન પશ્યતિ વિભુઃ કસ્માચ્છૈલકુડ્યતિરસ્કૃતમ્| ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રમથવા કિં પૂર્વમિતિ સંશયઃ||૮|| જ્ઞેયં ક્ષેત્રં વિના પૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞો હિ ન યુજ્યતે| ક્ષેત્રં ચ યદિ પૂર્વં સ્યાત્ ક્ષેત્રજ્ઞઃ સ્યાદશાશ્વતઃ||૯|| સાક્ષિભૂતશ્ચ કસ્યાયં કર્તા હ્યન્યો ન વિદ્યતે| સ્યાત્ કથં ચાવિકારસ્ય વિશેષો વેદનાકૃતઃ||૧૦|| અથ ચાર્તસ્ય ભગવંસ્તિસૃણાં કાં ચિકિત્સતિ| અતીતાં વેદનાં વૈદ્યો વર્તમાનાં ભવિષ્યતીમ્||૧૧|| ભવિષ્યન્ત્યા અસમ્પ્રાપ્તિરતીતાયા અનાગમઃ| સામ્પ્રતિક્યા અપિ સ્થાનં નાસ્ત્યર્તેઃ સંશયો હ્યતઃ||૧૨|| કારણં વેદનાનાં કિં, કિમધિષ્ઠાનમુચ્યતે| ક્વ ચૈતા વેદનાઃ સર્વા નિવૃત્તિં યાન્ત્યશેષતઃ||૧૩|| સર્વવિત્ સર્વસન્ન્યાસી સર્વસંયોગનિઃસૃતઃ| એકઃ પ્રશાન્તો ભૂતાત્મા કૈર્લિઙ્ગૈરુપલભ્યતે||૧૪|| ઇત્યગ્નિવેશસ્ય વચઃ શ્રુત્વા મતિમતાં વરઃ| સર્વં યથાવત્ પ્રોવાચ પ્રશાન્તાત્મા પુનર્વસુઃ||૧૫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ખાદયશ્ચેતનાષષ્ઠા ધાતવઃ પુરુષઃ સ્મૃતઃ| ચેતનાધાતુરપ્યેકઃ સ્મૃતઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૧૬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

પુનશ્ચ ધાતુભેદેન ચતુર્વિંશતિકઃ સ્મૃતઃ| મનો દશેન્દ્રિયાણ્યર્થાઃ પ્રકૃતિશ્ચાષ્ટધાતુકી||૧૭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

લક્ષણં મનસો જ્ઞાનસ્યાભાવો ભાવ એવ ચ| સતિ હ્યાત્મેન્દ્રિયાર્થાનાં સન્નિકર્ષે ન વર્તતે||૧૮|| વૈવૃત્ત્યાન્મનસો જ્ઞાનં સાન્નિધ્યાત્તચ્ચ વર્તતે| અણુત્વમથ ચૈકત્વં દ્વૌ ગુણૌ મનસઃ સ્મૃતૌ||૧૯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

ચિન્ત્યં વિચાર્યમૂહ્યં ચ ધ્યેયં સઙ્કલ્પ્યમેવ ચ| યત્કિઞ્ચિન્મનસો જ્ઞેયં તત્ સર્વં હ્યર્થસઞ્જ્ઞકમ્||૨૦|| ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ કર્મ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ| ઊહો વિચારશ્ચ, તતઃ પરં બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે||૨૧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ઇન્દ્રિયેણેન્દ્રિયાર્થો હિ સમનસ્કેન ગૃહ્યતે| કલ્પ્યતે મનસા તૂર્ધ્વં ગુણતો દોષતોઽથવા||૨૨|| જાયતે વિષયે તત્ર યા બુદ્ધિર્નિશ્ચયાત્મિકા| વ્યવસ્યતિ તયા વક્તું કર્તું વા બુદ્ધિપૂર્વકમ્||૨૩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

એકૈકાધિકયુક્તાનિ ખાદીનામિન્દ્રિયાણિ તુ| પઞ્ચ કર્માનુમેયાનિ યેભ્યો બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે||૨૪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

હસ્તૌ પાદૌ ગુદોપસ્થં વાગિન્દ્રિયમથાપિ ચ| કર્મેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પાદૌ ગમનકર્મણિ||૨૫|| પાયૂપસ્થં વિસર્ગાર્થં હસ્તૌ ગ્રહણધારણે| જિહ્વા વાગિન્દ્રિયં વાક્ ચ સત્યા જ્યોતિસ્તમોઽનૃતા||૨૬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

મહાભૂતાનિ ખં વાયુરગ્નિરાપઃ ક્ષિતિસ્તથા| શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ તદ્ગુણાઃ||૨૭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

તેષામેકગુણઃ પૂર્વો ગુણવૃદ્ધિઃ પરે પરે| પૂર્વઃ પૂર્વગુણશ્ચૈવ ક્રમશો ગુણિષુ સ્મૃતઃ||૨૮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ખરદ્રવચલોષ્ણત્વં ભૂજલાનિલતેજસામ્| આકાશસ્યાપ્રતીઘાતો દૃષ્ટં લિઙ્ગં યથાક્રમમ્||૨૯|| લક્ષણં સર્વમેવૈતત્ સ્પર્શનેન્દ્રિયગોચરમ્| સ્પર્શનેન્દ્રિયવિજ્ઞેયઃ સ્પર્શો હિ સવિપર્યયઃ||૩૦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ગુણાઃ શરીરે ગુણિનાં નિર્દિષ્ટાશ્ચિહ્નમેવ ચ|૩૧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

અર્થાઃ શબ્દાદયો જ્ઞેયા ગોચરા વિષયા ગુણાઃ||૩૧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

યા યદિન્દ્રિયમાશ્રિત્ય જન્તોર્બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે| યાતિ સા તેન નિર્દેશં મનસા ચ મનોભવા||૩૨|| ભેદાત્ કાર્યેન્દ્રિયાર્થાનાં બહ્વ્યો વૈ બુદ્ધયઃ સ્મૃતાઃ| આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનામેકૈકા સન્નિકર્ષજા||૩૩|| અઙ્ગુલ્યઙ્ગુષ્ઠતલજસ્તન્ત્રીવીણાનખોદ્ભવઃ| દૃષ્ટઃ શબ્દો યથા બુદ્ધિર્દૃષ્ટા સંયોગજા તથા||૩૪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

બુદ્ધીન્દ્રિયમનોર્થાનાં વિદ્યાદ્યોગધરં પરમ્| ચતુર્વિંશતિકો હ્યેષ રાશિઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૩૫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

રજસ્તમોભ્યાં યુક્તસ્ય સંયોગોઽયમનન્તવાન્| તાભ્યાં નિરાકૃતાભ્યાં તુ સત્ત્વવૃદ્ધ્યા નિવર્તતે||૩૬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

અત્ર કર્મ ફલં ચાત્ર જ્ઞાનં ચાત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્| અત્ર મોહઃ સુખં દુઃખં જીવિતં મરણં સ્વતા||૩૭|| એવં યો વેદ તત્ત્વેન સ વેદ પ્રલયોદયૌ| પારમ્પર્યં ચિકિત્સાં ચ જ્ઞાતવ્યં યચ્ચ કિઞ્ચન||૩૮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

ભાસ્તમઃ સત્યમનૃતં વેદાઃ કર્મ શુભાશુભમ્| ન સ્યુઃ કર્તા ચ બોદ્ધા ચ પુરુષો ન ભવેદ્યદિ||૩૯|| નાશ્રયો ન સુખં નાર્તિર્ન ગતિર્નાગતિર્ન વાક્| ન વિજ્ઞાનં ન શાસ્ત્રાણિ ન જન્મ મરણં ન ચ||૪૦|| ન બન્ધો ન ચ મોક્ષઃ સ્યાત્ પુરુષો ન ભવેદ્યદિ| કારણં પુરુષસ્તસ્માત્ કારણજ્ઞૈરુદાહૃતઃ||૪૧|| ન ચેત્ કારણમાત્મા સ્યાદ્ભાદયઃ સ્યુરહેતુકાઃ| ન ચૈષુ સમ્ભવેજ્ જ્ઞાનં ન ચ તૈઃ સ્યાત્ પ્રયોજનમ્||૪૨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

કૃતં મૃદ્દણ્ડચક્રૈશ્ચ કુમ્ભકારાદૃતે ઘટમ્| કૃતં મૃત્તૃણકાષ્ઠૈશ્ચ ગૃહકારાદ્વિના ગૃહમ્||૪૩|| યો વદેત્ સ વદેદ્દેહં સમ્ભૂય કરણૈઃ કૃતમ્| વિના કર્તારમજ્ઞાનાદ્યુક્ત્યાગમબહિષ્કૃતઃ||૪૪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

કારણં પુરુષઃ સર્વૈઃ પ્રમાણૈરુપલભ્યતે| યેભ્યઃ પ્રમેયં સર્વેભ્ય આગમેભ્યઃ પ્રમીયતે||૪૫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ન તે તત્સદૃશાસ્ત્વન્યે પારમ્પર્યસમુત્થિતાઃ| સારૂપ્યાદ્યે ત એવેતિ નિર્દિશ્યન્તે નવા નવાઃ||૪૬|| ભાવાસ્તેષાં સમુદયો નિરીશઃ સત્ત્વસઞ્જ્ઞકઃ| કર્તા ભોક્તા ન સ પુમાનિતિ કેચિદ્વ્યવસ્થિતાઃ||૪૭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

તેષામન્યૈઃ કૃતસ્યાન્યે ભાવા ભાવૈર્નવાઃ ફલમ્| ભુઞ્જતે સદૃશાઃ પ્રાપ્તં યૈરાત્મા નોપદિશ્યતે||૪૮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

કરણાન્યાન્યતા દૃષ્ટા કર્તુઃ કર્તા સ એવ તુ| કર્તા હિ કરણૈર્યુક્તઃ કારણં સર્વકર્મણામ્||૪૯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

નિમેષકાલાદ્ભાવાનાં કાલઃ શીઘ્રતરોઽત્યયે| ભગ્નાનાં ન પુનર્ભાવઃ કૃતં નાન્યમુપૈતિ ચ||૫૦|| મતં તત્ત્વવિદામેતદ્યસ્માત્તસ્માત્ સ કારણમ્| ક્રિયોપભોગે ભૂતાનાં નિત્યઃ પુરુષસઞ્જ્ઞકઃ||૫૧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

અહઙ્કારઃ ફલં કર્મ દેહાન્તરગતિઃ સ્મૃતિઃ| વિદ્યતે સતિ ભૂતાનાં કારણે દેહમન્તરા||૫૨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

પ્રભવો ન હ્યનાદિત્વાદ્વિદ્યતે પરમાત્મનઃ| પુરુષો રાશિસઞ્જ્ઞસ્તુ મોહેચ્છાદ્વેષકર્મજઃ||૫૩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

આત્મા જ્ઞઃ કરણૈર્યોગાજ્ જ્ઞાનં ત્વસ્ય પ્રવર્તતે| કરણાનામવૈમલ્યાદયોગાદ્વા ન વર્તતે||૫૪|| પશ્યતોઽપિ યથાઽઽદર્શે સઙ્ક્લિષ્ટે નાસ્તિ દર્શનમ્| તત્ત્વં જલે વા કલુષે ચેતસ્યુપહતે તથા||૫૫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

કરણાનિ મનો બુદ્ધિર્બુદ્ધિકર્મેન્દ્રિયાણિ ચ| કર્તુઃ સંયોગજં કર્મ વેદના બુદ્ધિરેવ ચ||૫૬|| નૈકઃ પ્રવર્તતે કર્તું ભૂતાત્મા નાશ્નુતે ફલમ્| સંયોગાદ્વર્તતે સર્વં તમૃતે નાસ્તિ કિઞ્ચન||૫૭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ન હ્યેકો વર્તતે ભાવો વર્તતે નાપ્યહેતુકઃ| શીઘ્રગત્વાત્સ્વભાવાત્ત્વભાવો ન વ્યતિવર્તતે||૫૮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

અનાદિઃ પુરુષો નિત્યો વિપરીતસ્તુ હેતુજઃ| સદકારણવન્નિત્યં દૃષ્ટં હેતુજમન્યથા||૫૯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

તદેવ ભાવાદગ્રાહ્યં નિત્યત્વ ન કુતશ્ચન| ભાવાજ્જ્ઞેયં તદવ્યક્તમચિન્ત્યં વ્યક્તમન્યથા||૬૦|| અવ્યક્તમાત્મા ક્ષેત્રજ્ઞઃ શાશ્વતો વિભુરવ્યયઃ| તસ્માદ્યદન્યત્તદ્વ્યક્તં, વક્ષ્યતે ચાપરં દ્વયમ્||૬૧|| વ્યક્તમૈન્દ્રિયકં ચૈવ ગૃહ્યતે તદ્યદિન્દ્રિયૈઃ| અતોઽન્યત્ પુનરવ્યક્તં લિઙ્ગગ્રાહ્યમતીન્દ્રિયમ્||૬૨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ખાદીનિ બુદ્ધિરવ્યક્તમહઙ્કારસ્તથાઽષ્ટમઃ| ભૂતપ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા વિકારાશ્ચૈવ ષોડશ||૬૩|| બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચૈવ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ| સમનસ્કાશ્ચ પઞ્ચાર્થા વિકારા ઇતિ સઞ્જ્ઞિતાઃ||૬૪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ઇતિ ક્ષેત્રં સમુદ્દિષ્ટં સર્વમવ્યક્તવર્જિતમ્| અવ્યક્તમસ્ય ક્ષેત્રસ્ય ક્ષેત્રજ્ઞમૃષયો વિદુઃ||૬૫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

જાયતે બુદ્ધિરવ્યક્તાદ્બુદ્ધ્યાઽહમિતિ મન્યતે| પરં ખાદીન્યહઙ્કારાદુત્પદ્યન્તે યથાક્રમમ્||૬૬|| તતઃ સમ્પૂર્ણસર્વાઙ્ગો જાતોઽભ્યુદિત ઉચ્યતે|૬૭|

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

પુરુષઃ પ્રલયે ચેષ્ટૈઃ પુનર્ભાવૈર્વિયુજ્યતે||૬૭|| અવ્યક્તાદ્વ્યક્તતાં યાતિ વ્યક્તાદવ્યક્તતાં પુનઃ| રજસ્તમોભ્યામાવિષ્ટશ્ચક્રવત્ પરિવર્તતે||૬૮|| યેષાં દ્વન્દ્વે પરા સક્તિરહઙ્કારપરાશ્ચ યે| ઉદયપ્રલયૌ તેષાં ન તેષાં યે ત્વતોઽન્યથા||૬૯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

પ્રાણાપાનૌ નિમેષાદ્યા જીવનં મનસો ગતિઃ| ઇન્દ્રિયાન્તરસઞ્ચારઃ પ્રેરણં ધારણં ચ યત્||૭૦|| દેશાન્તરગતિઃ સ્વપ્ને પઞ્ચત્વગ્રહણં તથા| દૃષ્ટસ્ય દક્ષિણેનાક્ષ્ણા સવ્યેનાવગમસ્તથા||૭૧|| ઇચ્છા દ્વેષઃ સુખં દુઃખં પ્રયત્નશ્ચેતના ધૃતિઃ| બુદ્ધિઃ સ્મૃતિરહઙ્કારો લિઙ્ગાનિ પરમાત્મનઃ||૭૨|| યસ્માત્ સમુપલભ્યન્તે લિઙ્ગાન્યેતાનિ જીવતઃ| ન મૃતસ્યાત્મલિઙ્ગાનિ તસ્માદાહુર્મહર્ષયઃ||૭૩|| શરીરં હિ ગતે તસ્મિઞ્ શૂન્યાગારમચેતનમ્| પઞ્ચભૂતાવશેષત્વાત્ પઞ્ચત્વં ગતમુચ્યતે||૭૪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

અચેતનં ક્રિયાવચ્ચ મનશ્ચેતયિતા પરઃ| યુક્તસ્ય મનસા તસ્ય નિર્દિશ્યન્તે વિભોઃ ક્રિયાઃ||૭૫|| ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે| અચેતનત્વાચ્ચ મનઃ ક્રિયાવદપિ નોચ્યતે||૭૬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

યથાસ્વેનાત્મનાઽઽત્માનં સર્વઃ સર્વાસુ યોનિષુ| પ્રાણૈસ્તન્ત્રયતે પ્રાણી નહ્યન્યોઽસ્ત્યસ્ય તન્ત્રકઃ||૭૭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

વશી તત્ કુરુતે કર્મ યત્ કૃત્વા ફલમશ્નુતે| વશી ચેતઃ સમાધત્તે વશી સર્વં નિરસ્યતિ||૭૮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

દેહી સર્વગતોઽપ્યાત્મા સ્વે સ્વે સંસ્પર્શનેન્દ્રિયે| સર્વાઃ સર્વાશ્રયસ્થાસ્તુ નાત્માઽતો વેત્તિ વેદનાઃ||૭૯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

વિભુત્વમત એવાસ્ય યસ્માત્ સર્વગતો મહાન્| મનસશ્ચ સમાધાનાત્ પશ્યત્યાત્મા તિરસ્કૃતમ્||૮૦|| નિત્યાનુબન્ધં મનસા દેહકર્માનુપાતિના| સર્વયોનિગતં વિદ્યાદેકયોનાવપિ સ્થિતમ્||૮૧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

આદિર્નાસ્ત્યાત્મનઃ ક્ષેત્રપારમ્પર્યમનાદિકમ્| અતસ્તયોરનાદિત્વાત્ કિં પૂર્વમિતિ નોચ્યતે||૮૨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

જ્ઞઃ સાક્ષીત્યુચ્યતે નાજ્ઞઃ સાક્ષી ત્વાત્મા યતઃ સ્મૃતઃ| સર્વે ભાવા હિ સર્વેષાં ભૂતાનામાત્મસાક્ષિકાઃ||૮૩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

નૈકઃ કદાચિદ્ભૂતાત્મા લક્ષણૈરુપલભ્યતે| વિશેષોઽનુપલભ્યસ્ય તસ્ય નૈકસ્ય વિદ્યતે||૮૪|| સંયોગપુરુષસ્યેષ્ટો વિશેષો વેદનાકૃતઃ| વેદના યત્ર નિયતા વિશેષસ્તત્ર તત્કૃતઃ||૮૫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

ચિકિત્સતિ ભિષક્ સર્વાસ્ત્રિકાલા વેદના ઇતિ| યયા યુક્ત્યા વદન્ત્યેકે સા યુક્તિરુપધાર્યતામ્||૮૬|| પુનસ્તચ્છિરસઃ શૂલં જ્વરઃ સ પુનરાગતઃ| પુનઃ સ કાસો બલવાંશ્છર્દિઃ સા પુનરાગતા||૮૭|| એભિઃ પ્રસિદ્ધવચનૈરતીતાગમનં મતમ્| કાલશ્ચાયમતીતાનામર્તીનાં પુનરાગતઃ||૮૮|| તમર્તિકાલમુદ્દિશ્ય ભેષજં યત્ પ્રયુજ્યતે| અતીતાનાં પ્રશમનં વેદનાનાં તદુચ્યતે||૮૯|| આપસ્તાઃ પુનરાગુર્મા યાભિઃ શસ્યં પુરા હતમ્| યથા પ્રક્રિયતે સેતુઃ પ્રતિકર્મ તથાઽઽશ્રયે||૯૦|| પૂર્વરૂપં વિકારાણાં દૃષ્ટ્વા પ્રાદુર્ભવિષ્યતામ્| યા ક્રિયા ક્રિયતે સા ચ વેદનાં હન્ત્યનાગતામ્||૯૧|| પારમ્પર્યાનબન્ધસ્તુ દુઃખાનાં વિનિવર્તતે| સુખહેતૂપચારેણ સુખં ચાપિ પ્રવર્તતે||૯૨|| ન સમા યાન્તિ વૈષમ્યં વિષમાઃ સમતાં ન ચ| હેતુભિઃ સદૃશા નિત્યં જાયન્તે દેહધાતવઃ||૯૩|| યુક્તિમેતાં પુરસ્કૃત્ય ત્રિકાલાં વેદનાં ભિષક્| હન્તીત્યુક્તં ચિકિત્સા તુ નૈષ્ઠિકી યા વિનોપધામ્||૯૪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ઉપધા હિ પરો હેતુર્દુઃખદુઃખાશ્રયપ્રદઃ| ત્યાગઃ સર્વોપધાનાં ચ સર્વદુઃખવ્યપોહકઃ||૯૫|| કોષકારો યથા હ્યંશૂનુપાદત્તે વધપ્રદાન્ | ઉપાદત્તે તથાઽર્થેભ્યસ્તૃષ્ણામજ્ઞઃ સદાઽઽતુરઃ||૯૬|| યસ્ત્વગ્નિકલ્પાનર્થાઞ્ જ્ઞો જ્ઞાત્વા તેભ્યો નિવર્તતે| અનારમ્ભાદસંયોગાત્તં દુઃખં નોપતિષ્ઠતે||૯૭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રંશઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ કાલકર્મણામ્| અસાત્મ્યાર્થાગમશ્ચેતિ જ્ઞાતવ્યા દુઃખહેતવઃ||૯૮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

વિષમાભિનિવેશો યો નિત્યાનિત્યે હિતાહિતે| જ્ઞેયઃ સ બુદ્ધિવિભ્રંશઃ સમં બુદ્ધિર્હિ પશ્યતિ||૯૯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

વિષયપ્રવણં સત્ત્વં ધૃતિભ્રંશાન્ન શક્યતે| નિયન્તુમહિતાદર્થાદ્ધૃતિર્હિ નિયમાત્મિકા||૧૦૦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

તત્ત્વજ્ઞાને સ્મૃતિર્યસ્ય રજોમોહાવૃતાત્મનઃ| ભ્રશ્યતે સ સ્મૃતિભ્રંશઃ સ્મર્તવ્યં હિ સ્મૃતૌ સ્થિતમ્||૧૦૧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ધીધૃતિસ્મૃતિવિભ્રષ્ટઃ કર્મ યત્ કુરુતેઽશુભમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં તં વિદ્યાત્ સર્વદોષપ્રકોપણમ્||૧૦૨|| ઉદીરણં ગતિમતામુદીર્ણાનાં ચ નિગ્રહઃ| સેવનં સાહસાનાં ચ નારીણાં ચાતિસેવનમ્||૧૦૩|| કર્મકાલાતિપાતશ્ચ મિથ્યારમ્ભશ્ચ કર્મણામ્| વિનયાચારલોપશ્ચ પૂજ્યાનાં ચાભિધર્ષણમ્||૧૦૪|| જ્ઞાતાનાં સ્વયમર્થાનામહિતાનાં નિષેવણમ્| પરમૌન્માદિકાનાં ચ પ્રત્યયાનાં નિષેવણમ્||૧૦૫|| અકાલાદેશસઞ્ચારૌ મૈત્રી સઙ્ક્લિષ્ટકર્મભિઃ| ઇન્દ્રિયોપક્રમોક્તસ્ય સદ્વૃત્તસ્ય ચ વર્જનમ્||૧૦૬|| ઈર્ષ્યામાનભયક્રોધલોભમોહમદભ્રમાઃ| તજ્જં વા કર્મ યત્ ક્લિષ્ટં ક્લિષ્ટં યદ્દેહકર્મ ચ||૧૦૭|| યચ્ચાન્યદીદૃશં કર્મ રજોમોહસમુત્થિતમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં તં શિષ્ટા બ્રુવતે વ્યાધિકારણમ્ ||૧૦૮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

બુદ્ધ્યા વિષમવિજ્ઞાનં વિષમં ચ પ્રવર્તનમ્| પ્રજ્ઞાપરાધં જાનીયાન્મનસો ગોચરં હિ તત્||૧૦૯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

નિર્દિષ્ટા કાલસમ્પ્રાપ્તિર્વ્યાધીનાં વ્યાધિસઙ્ગ્રહે| ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથા પુરા||૧૧૦|| મિથ્યાતિહીનલિઙ્ગાશ્ચ વર્ષાન્તા રોગહેતવઃ| જીર્ણભુક્તપ્રજીર્ણાન્નકાલાકાલસ્થિતિશ્ચ યા||૧૧૧|| પૂર્વમધ્યાપરાહ્ણાશ્ચ રાત્ર્યા યામાસ્ત્રયશ્ચ યે| એષુ કાલેષુ નિયતા યે રોગાસ્તે ચ કાલજાઃ||૧૧૨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

અન્યેદ્યુષ્કો દ્વ્યહગ્રાહી તૃતીયકચતુર્થકૌ| સ્વે સ્વે કાલે પ્રવર્તન્તે કાલે હ્યેષાં બલાગમઃ||૧૧૩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

એતે ચાન્યે ચ યે કેચિત્ કાલજા વિવિધા ગદાઃ| અનાગતે ચિકિત્સ્યાસ્તે બલકાલૌ વિજાનતા||૧૧૪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

કાલસ્ય પરિણામેન જરામૃત્યુનિમિત્તજાઃ| રોગાઃ સ્વાભાવિકા દૃષ્ટાઃ સ્વભાવો નિષ્પ્રતિક્રિયઃ||૧૧૫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

નિર્દિષ્ટં દૈવશબ્દેન કર્મ યત્ પૌર્વદેહિકમ્| હેતુસ્તદપિ કાલેન રોગાણામુપલભ્યતે||૧૧૬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ન હિ કર્મ મહત્ કિઞ્ચિત્ ફલં યસ્ય ન ભુજ્યતે| ક્રિયાઘ્નાઃ કર્મજા રોગાઃ પ્રશમં યાન્તિ તત્ક્ષયાત્||૧૧૭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

અત્યુગ્રશબ્દશ્રવણાચ્છ્રવણાત્ સર્વશો ન ચ| શબ્દાનાં ચાતિહીનાનાં ભવન્તિ શ્રવણાજ્જડાઃ||૧૧૮|| પરુષોદ્ભીષણાશસ્તાપ્રિયવ્યસનસૂચકૈઃ| શબ્દૈઃ શ્રવણસંયોગો મિથ્યાસંયોગ ઉચ્યતે||૧૧૯|| અસંસ્પર્શોઽતિસંસ્પર્શો હીનસંસ્પર્શ એવ ચ| સ્પૃશ્યાનાં સઙ્ગ્રહેણોક્તઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયબાધકઃ||૧૨૦|| યો ભૂતવિષવાતાનામકાલેનાગતશ્ચ યઃ| સ્નેહશીતોષ્ણસંસ્પર્શો મિથ્યાયોગ સ ઉચ્યતે||૧૨૧|| રૂપાણાં ભાસ્વતાં દૃષ્ટિર્વિનશ્યત્યતિદર્શનાત્| દર્શનાચ્ચાતિસૂક્ષ્માણાં સર્વશશ્ચાપ્યદર્શનાત્||૧૨૨|| દ્વિષ્ટભૈરવબીભત્સદૂરાતિશ્લિષ્ટદર્શનાત્ | તામસાનાં ચ રૂપાણાં મિથ્યાસંયોગ ઉચ્યતે||૧૨૩|| અત્યાદાનમનાદાનમોકસાત્મ્યાદિભિશ્ચ યત્| રસાનાં વિષમાદાનમલ્પાદાનં ચ દૂષણમ્||૧૨૪|| અતિમૃદ્વતિતીક્ષ્ણાનાં ગન્ધાનામુપસેવનમ્| અસેવનં સર્વશશ્ચ ઘ્રાણેન્દ્રિયવિનાશનમ્||૧૨૫|| પૂતિભૂતવિષદ્વિષ્ટા ગન્ધા યે ચાપ્યનાર્તવાઃ| તૈર્ગન્ધૈર્ઘ્રાણસંયોગો મિથ્યાયોગઃ સ ઉચ્યતે||૧૨૬|| ઇત્યસાત્મ્યાર્થસંયોગસ્ત્રિવિધો દોષકોપનઃ|૧૨૭|

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

અસાત્મ્યમિતિ તદ્વિદ્યાદ્યન્ન યાતિ સહાત્મતામ્||૧૨૭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

મિથ્યાતિહીનયોગેભ્યો યો વ્યાધિરુપજાયતે| શબ્દાદીનાં સ વિજ્ઞેયો વ્યાધિરૈન્દ્રિયકો બુધૈઃ||૧૨૮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

વેદનાનામશાન્તાનામિત્યેતે હેતવઃ સ્મૃતાઃ| સુખહેતુઃ સમસ્ત્વેકઃ સમયોગઃ સુદુર્લભઃ||૧૨૯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

નેન્દ્રિયાણિ ન ચૈવાર્થાઃ સુખદુઃખસ્ય હેતવઃ| હેતુસ્તુ સુખદુઃખસ્ય યોગો દૃષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ||૧૩૦|| સન્તીન્દ્રિયાણિ સન્ત્યર્થા યોગો ન ચ ન ચાસ્તિ રુક્| ન સુખં, કારણં તસ્માદ્યોગ એવ ચતુર્વધઃ||૧૩૧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

નાત્મેન્દ્રિયં મનો બુદ્ધિં ગોચરં કર્મ વા વિના| સુખદુઃખં, યથા યચ્ચ બોદ્ધવ્યં તત્તથોચ્યતે||૧૩૨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

સ્પર્શનેન્દ્રિયસંસ્પર્શઃ સ્પર્શો માનસ એવ ચ| દ્વિવિધઃ સુખદુઃખાનાં વેદનાનાં પ્રવર્તકઃ||૧૩૩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ઇચ્છાદ્વેષાત્મિકા તૃષ્ણા સુખદુઃખાત્ પ્રવર્તતે| તૃષ્ણા ચ સુખદુઃખાનાં કારણં પુનરુચ્યતે||૧૩૪|| ઉપાદત્તે હિ સા ભાવાન્ વેદનાશ્રયસઞ્જ્ઞકાન્| સ્પૃશ્યતે નાનુપાદાને નાસ્પૃષ્ટો વેત્તિ વેદનાઃ||૧૩૫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

વેદનાનામધિષ્ઠાનં મનો દેહશ્ચ સેન્દ્રિયઃ| કેશલોમનખાગ્રાન્નમલદ્રવગુણૈર્વિના||૧૩૬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

યોગે મોક્ષે ચ સર્વાસાં વેદનાનામવર્તનમ્| મોક્ષે નિવૃત્તિર્નિઃશેષા યોગો મોક્ષપ્રવર્તકઃ||૧૩૭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

આત્મેન્દ્રિયમનોર્થાનાં સન્નિકર્ષાત્ પ્રવર્તતે| સુખદુઃખમનારમ્ભાદાત્મસ્થે મનસિ સ્થિરે||૧૩૮|| નિવર્તતે તદુભયં વશિત્વં ચોપજાયતે| સશરીરસ્ય યોગજ્ઞાસ્તં યોગમૃષયો વિદુઃ||૧૩૯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં છન્દતઃ ક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્||૧૪૦|| ઇત્યષ્ટવિધમાખ્યાતં યોગિનાં બલમૈશ્વરમ્| શુદ્ધસત્ત્વસમાધાનાત્તત્ સર્વમુપજાયતે||૧૪૧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

મોક્ષો રજસ્તમોઽભાવાત્ બલવત્કર્મસઙ્ક્ષયાત્| વિયોગઃ સર્વસંયોગૈરપુનર્ભવ ઉચ્યતે||૧૪૨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

સતામુપાસનં સમ્યગસતાં પરિવર્જનમ્| વ્રતચર્યોપવાસૌ ચ નિયમાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ||૧૪૩|| ધારણં ધર્મશાસ્ત્રાણાં વિજ્ઞાનં વિજને રતિઃ| વિષયેષ્વરતિર્મોક્ષે વ્યવસાયઃ પરા ધૃતિઃ||૧૪૪|| કર્મણામસમારમ્ભઃ કૃતાનાં ચ પરિક્ષયઃ| નૈષ્ક્રમ્યમનહઙ્કારઃ સંયોગે ભયદર્શનમ્||૧૪૫|| મનોબુદ્ધિસમાધાનમર્થતત્ત્વપરીક્ષણમ્| તત્ત્વસ્મૃતેરુપસ્થાનાત્ સર્વમેતત્ પ્રવર્તતે||૧૪૬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

સ્મૃતિઃ સત્સેવનાદ્યૈશ્ચ ધૃત્યન્તૈરુપજાયતે| સ્મૃત્વા સ્વભાવં ભાવાનાં સ્મરન્ દુઃખાત્ પ્રમુચ્યતે||૧૪૭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

વક્ષ્યન્તે કારણાન્યષ્ટૌ સ્મૃતિર્યૈરુપજાયતે| નિમિત્તરૂપગ્રહણાત્ સાદૃશ્યાત્ સવિપર્યયાત્||૧૪૮|| સત્ત્વાનુબન્ધાદભ્યાસાજ્જ્ઞાનયોગાત્ પુનઃ શ્રુતાત્| દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતાનાં સ્મારણાત્ સ્મૃતિરુચ્યતે||૧૪૯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

એતત્તદેકમયનં મુક્તૈર્મોક્ષસ્ય દર્શિતમ્| તત્ત્વસ્મૃતિબલં, યેન ગતા ન પુનરાગતાઃ||૧૫૦|| અયનં પુનરાખ્યાતમેતદ્યોગસ્ય યોગિભિઃ| સઙ્ખ્યાતધર્મૈઃ સાઙ્ખ્યૈશ્ચ મુક્તૈર્મોક્ષસ્ય ચાયનમ્||૧૫૧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

સર્વં કારણવદ્દુઃખમસ્વં ચાનિત્યમેવ ચ| ન ચાત્મકૃતકં તદ્ધિ તત્ર ચોત્પદ્યતે સ્વતા||૧૫૨|| યાવન્નોત્પદ્યતે સત્યા બુદ્ધિર્નૈતદહં યયા| નૈતન્મમેતિ વિજ્ઞાય જ્ઞઃ સર્વમતિવર્તતે||૧૫૩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

તસ્મિંશ્ચરમસન્ન્યાસે સમૂલાઃ સર્વવેદનાઃ| સસઞ્જ્ઞાજ્ઞાનવિજ્ઞાના નિવૃત્તિં યાન્ત્યશેષતઃ||૧૫૪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

અતઃ પરં બ્રહ્મભૂતો ભૂતાત્મા નોપલભ્યતે| નિઃસૃતઃ સર્વભાવેભ્યશ્ચિહ્નં યસ્ય ન વિદ્યતે| જ્ઞાનં બ્રહ્મવિદાં ચાત્ર નાજ્ઞસ્તજ્જ્ઞાતુમર્હતિ||૧૫૫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રશ્નાઃ પુરુષમાશ્રિત્ય ત્રયોવિંશતિરુત્તમાઃ| કતિધાપુરુષીયેઽસ્મિન્નિર્ણીતાસ્તત્ત્વદર્શિના||૧૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે શારીરસ્થાને કતિધાપુરુષીયં શારીરં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||