Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਃ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातः कतिधापुरुषीयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਜ੍ਞਾਤਹੇਤ੍ਵਾਦਿਨਾ ਤਥਾ ਵਿਮਾਨੇ ਪ੍ਰਤੀਤਰਸਦੋਸਾਦਿਮਾਨੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾ ਅਧਿਕਰਣਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਭਵਤਿ; ਯਤੋਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇਸ਼ੇਸਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨ ਸ਼ਰੀਰਵਿਜ੍ਞਾਨਾਧੀਨਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤਿ; ਅਤਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਾਰਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਵਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃਖੋਪਰਮਮੋਕ੍ਸਕਾਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੁਕ੍ਤਪੁਰੁਸਭੇਦਾਦਿਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਤਯਾ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵੇਨ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯੋਧ੍ਯਾਯੋਭਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15
ਕਤਿਧਾ ਪੁਰੁਸੋ ਧੀਮਨ੍! ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ|
ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਰਣਂ ਕਸ੍ਮਾਤ੍, ਪ੍ਰਭਵਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਃ||੩||
ਕਿਮਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਃ, ਸ ਨਿਤ੍ਯਃ ਕਿਂ ਕਿਮਨਿਤ੍ਯੋ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ|
ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਕਾ, ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੇ, ਕਿਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਚ||੪||
ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਂ ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਸ਼ਿਨਂ ਸਰ੍ਵਗਂ ਵਿਭੁਮ੍|
ਵਦਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਂ ਸਾਕ੍ਸਿਣਂ ਤਥਾ||੫||
ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਸ੍ਯ ਭਗਵਨ੍! ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਥਮ੍|
ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚੇਦਨਿਸ੍ਟਾਸੁ ਕਥਂ ਯੋਨਿਸੁ ਜਾਯਤੇ||੬||
ਵਸ਼ੀ ਯਦ੍ਯਸੁਖੈਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਵੈਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ ਬਲਾਤ੍|
ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵੇਦਨਾਃ ਕਿਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ||੭||
ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭੁਃ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛੈਲਕੁਡ੍ਯਤਿਰਸ੍ਕਤਮ੍|
ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮਥਵਾ ਕਿਂ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਸਂਸ਼ਯਃ||੮||
ਜ੍ਞੇਯਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਹਿ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ|
ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਚ ਯਦਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਃ||੯||
ਸਾਕ੍ਸਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਯਾਯਂ ਕਰ੍ਤਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ|
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਾਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵੇਦਨਾਕਤਃ||੧੦||
ਅਥ ਚਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਭਗਵਂਸ੍ਤਿਸਣਾਂ ਕਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ|
ਅਤੀਤਾਂ ਵੇਦਨਾਂ ਵੈਦ੍ਯੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਮ੍||੧੧||
ਭਵਿਸ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਤੀਤਾਯਾ ਅਨਾਗਮਃ|
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਰ੍ਤੇਃ ਸਂਸ਼ਯੋ ਹ੍ਯਤਃ||੧੨||
ਕਾਰਣਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਕਿਂ, ਕਿਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ|
ਕ੍ਵ ਚੈਤਾ ਵੇਦਨਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ||੧੩||
ਸਰ੍ਵਵਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੀ ਸਰ੍ਵਸਂਯੋਗਨਿਃਸਤਃ|
ਏਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਕੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ||੧੪||
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਤਿਮਤਾਂ ਵਰਃ|
ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾਵਤ੍ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਤ੍ਮਾ ਪੁਨਰ੍ਵਸੁਃ||੧੫||
View original
कतिधा पुरुषो धीमन्! धातुभेदेन भिद्यते|
पुरुषः कारणं कस्मात्, प्रभवः पुरुषस्य कः||३||
किमज्ञो ज्ञः, स नित्यः किं किमनित्यो निदर्शितः|
प्रकृतिः का, विकाराः के, किं लिङ्गं पुरुषस्य च||४||
निष्क्रियं च स्वतन्त्रं च वशिनं सर्वगं विभुम्|
वदन्त्यात्मानमात्मज्ञाः क्षेत्रज्ञं साक्षिणं तथा||५||
निष्क्रियस्य क्रिया तस्य भगवन्! विद्यते कथम्|
स्वतन्त्रश्चेदनिष्टासु कथं योनिषु जायते||६||
वशी यद्यसुखैः कस्माद्भावैराक्रम्यते बलात्|
सर्वाः सर्वगतत्वाच्च वेदनाः किं न वेत्ति सः||७||
न पश्यति विभुः कस्माच्छैलकुड्यतिरस्कृतम्|
क्षेत्रज्ञः क्षेत्रमथवा किं पूर्वमिति संशयः||८||
ज्ञेयं क्षेत्रं विना पूर्वं क्षेत्रज्ञो हि न युज्यते|
क्षेत्रं च यदि पूर्वं स्यात् क्षेत्रज्ञः स्यादशाश्वतः||९||
साक्षिभूतश्च कस्यायं कर्ता ह्यन्यो न विद्यते|
स्यात् कथं चाविकारस्य विशेषो वेदनाकृतः||१०||
अथ चार्तस्य भगवंस्तिसृणां कां चिकित्सति|
अतीतां वेदनां वैद्यो वर्तमानां भविष्यतीम्||११||
भविष्यन्त्या असम्प्राप्तिरतीताया अनागमः|
साम्प्रतिक्या अपि स्थानं नास्त्यर्तेः संशयो ह्यतः||१२||
कारणं वेदनानां किं, किमधिष्ठानमुच्यते|
क्व चैता वेदनाः सर्वा निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१३||
सर्ववित् सर्वसन्न्यासी सर्वसंयोगनिःसृतः|
एकः प्रशान्तो भूतात्मा कैर्लिङ्गैरुपलभ्यते||१४||
इत्यग्निवेशस्य वचः श्रुत्वा मतिमतां वरः|
सर्वं यथावत् प्रोवाच प्रशान्तात्मा पुनर्वसुः||१५||
ਕਤਿਧੇਤਿ ਕਤਿਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯੋਰ੍ਥੋਭਿਧੀਯਤੇ; ਯਤਃ ‘ਖਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਨਾਸਸ੍ਠਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਪੁਰੁਸ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰੀ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਤਥਾ ‘ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰਪ੍ਯੇਕਃ ਸ੍ਮਤਃ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਤ੍ਮੈਵ ਸ਼ਰੀਰਰਹਿਤਃ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਵਾਚ੍ਯਃ| ਪੁਰੁਸਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤੁਃ; ਤੇਨ ਧਾਤੁਭੇਦੇਨੇਤਿ ਪੁਰੁਸਧਾਰਣਾਰ੍ਥਭੇਦੇਨ| ਧੀਮਨ੍ਨਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਯ ਏਵ ਧੀਮਾਨ੍ ਸ ਏਵ ਪੁਰੁਸਭੇਦਾਦਿਕਮਿਮਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਰਣਂ ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸਂਸਾਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ੍ਥਾਯਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਭਵਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਯੋਨਿਸ੍ਵਿਤਿ ਜਾਤਿਸੁ| ਸਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਪਰਪੁਰੁਸਗਤਾ ਅਪਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਆਤ੍ਮਾ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਤ੍ਵਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਸਾਕ੍ਸਿਭੂਤ ਇਤਿ ਸਾਕ੍ਸਿਸਦਸ਼ਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵੇਦਨਾਕਤ ਇਤਿ ਪੁਤ੍ਰਾਦਿਜ੍ਞਾਨਰੂਪਵੇਦਨਾਜਨਿਤੋ ਹਰ੍ਸਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਿਸਣਾਮਿਤਿ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਾਂ ਦੁਃਖਰੂਪਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ| ਅਤੀਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਕਿਂਸ਼ਬ੍ਦੋਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਕਿਮਤੀਤਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ, ਕਿਂ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਂ, ਕਿਂਵਾ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਕ੍ਸਣਿਕਤ੍ਵੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਯੋਗ੍ਯਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਕਾਰਣਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਪ੍ਰਕਰਣਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਤੀਤ੍ਯਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਯਾ ਚ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਃ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਃ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਮੀ ਉਤ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਆਚਾਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਨੀਯਾ ਇਤਿ ਨੇਹ ਵ੍ਯਾਕਰਣੀਯਾਃ||੩-੧੫||
Adhikarana 3 (16) · Śloka 16
ਖਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਨਾਸਸ੍ਠਾ ਧਾਤਵਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਮਤਃ|
ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰਪ੍ਯੇਕਃ ਸ੍ਮਤਃ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ||੧੬||
View original
खादयश्चेतनाषष्ठा धातवः पुरुषः स्मृतः|
चेतनाधातुरप्येकः स्मृतः पुरुषसञ्ज्ञकः||१६||
ਖਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਦਯਃ “ਖਂ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ” ਇਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ; ਚੇਤਨਾਸਸ੍ਠਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚੇਤਨਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਤਨਾਧਾਰਃ ਸਮਨਸ੍ਕ ਆਤ੍ਮਾ ਗਹ੍ਯਤੇ; ਖਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਖਾਦਿਮਯਾਨ੍ਯਵਰੁਦ੍ਧਾਨਿ| ਅਯਂ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਦਰ੍ਸ਼ਨਪਰਿਗਹੀਤਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸਯਃ ਪੁਰੁਸਃ; ਅਯਮੇਵ “ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸ਼ਰੀਰਿਸਮਵਾਯਃ ਪੁਰੁਸਃ” (ਸੁ. ਸੂ. ੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਮਤ ਇਤਿ ਭਾਸਯਾ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਮਪ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯੋਭਿਪ੍ਰੇਤੋ ਨਾਸ੍ਮਤ੍ਕਲ੍ਪਿਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਪੁਰਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ੇਤੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਤਮਾਹ- ਚੇਤਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੁਰੁਸ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਤ੍ ‘ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ ਤੇਨ ਨ ਚੇਤਨਾਧਾਤੁਰੂਪਃ ਪੁਰੁਸਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਮਭਿਪ੍ਰੇਤਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਹਾਰਾਨੁਰੋਧਾਦਿਹਾਪ੍ਯਯਂ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸਯਸ੍ਤੁ ਸਡ੍ਧਾਤੁਕ ਏਵ ਪੁਰੁਸਃ, ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਗ੍ਰਹਣਂ ਨ ਕਤਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਗਵਾਦਾਵਪਿ ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਧਾਨੇ ਨਰ ਏਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਤੇਨ ਨਾਤਿਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋ ਗਵਾਦੌ ਪੁਰੁਸਸ਼ਬ੍ਦਃ||੧੬||
Adhikarana 4 (17) · Śloka 17
ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ ਸ੍ਮਤਃ|
ਮਨੋ ਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਧਾਤੁਕੀ||੧੭||
View original
पुनश्च धातुभेदेन चतुर्विंशतिकः स्मृतः|
मनो दशेन्द्रियाण्यर्थाः प्रकृतिश्चाष्टधातुकी||१७||
ਸਡ੍ਧਾਤੁਰੂਪਮੇਵ ਪੁਰੁਸਂ ਪੁਨਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਭੇਦਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਭੇਦੇਨਾਹ- ਪੁਨਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਮੇਵ ਵਿਭਜਤੇ- ਮਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਮਯੋਯਂ ਪੁਰੁਸਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਦਾਹ- “ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਰਵਿਕਤਿਰ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਯਃ ਸਪ੍ਤ| ਸੋਡਸ਼ਕਸ੍ਤੁ ਵਿਕਾਰੋ ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਨ ਵਿਕਤਿਃ ਪੁਰੁਸਃ” (ਸਾਂ.ਕਾ.੩) ਇਤਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਪ੍ਰਕਤਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚੋਦਾਸੀਨਂ ਪੁਰੁਸਮਵ੍ਯਕ੍ਤਤ੍ਵਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਕਤਾਵੇਵ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਗਹ੍ਣਾਤਿ; ਤੇਨ ‘ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ ਪੁਰੁਸਃ’ ਇਤ੍ਯਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍| ਉਦਾਸੀਨਸ੍ਯ ਹਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਯ ਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਮਿਹਾਨਤਿਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ ਨ ਕਤਮ੍| ਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਪਞ੍ਚ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ| ਅਸ੍ਟਧਾਤੁਕੀਤਿ ਖਾਦਿਪਞ੍ਚਕਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਹਙ੍ਕਾਰਰੂਪਾ; ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਖਾਦੀਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਥਾਸ੍ਟਮਃ” ਇਤਿ||੧੭||
Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19
ਲਕ੍ਸਣਂ ਮਨਸੋ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਭਾਵੋ ਭਾਵ ਏਵ ਚ|
ਸਤਿ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸੇ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ||੧੮||
ਵੈਵਤ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ|
ਅਣੁਤ੍ਵਮਥ ਚੈਕਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵੌ ਗੁਣੌ ਮਨਸਃ ਸ੍ਮਤੌ||੧੯||
View original
लक्षणं मनसो ज्ञानस्याभावो भाव एव च|
सति ह्यात्मेन्द्रियार्थानां सन्निकर्षे न वर्तते||१८||
वैवृत्त्यान्मनसो ज्ञानं सान्निध्यात्तच्च वर्तते|
अणुत्वमथ चैकत्वं द्वौ गुणौ मनसः स्मृतौ||१९||
ਅਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕੇ ਪ੍ਰਥਮੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਮਨੋ ਲਕ੍ਸਯਿਤੁਮਾਹ- ਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਭਾਵੋ ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਭਾਵਸ਼੍ਚ ਮਨੋਗਮਕੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਸਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਵਤ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਮਨਸ ਇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣਾਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦਿਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਮਨਸਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦਾ ਯੁਗਪਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ਸਂਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਕ੍ਵਚਿਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਸ੍ਟਂ, ਤੇਨੇਮੌ ਜ੍ਞਾਨਭਾਵਾਭਾਵੌ ਜ੍ਞਾਨਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਃ; ਯਚ੍ਚ ਤਤ੍ ਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਂ ਤਨ੍ਮਨਃ| ਤਚ੍ਚ ਕਾਰਣਂ ਮਨੋਰੂਪਂ ਯਦ੍ਯਾਤ੍ਮਵਦ੍ਯੁਗਪਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵ੍ਯਾਪਕਂ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ ਕਿਂਵਾ ਅਨੇਕਸਙ੍ਖ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਤ੍ ਸ੍ਵੀਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਦਾ ਪੁਨਰਪਿ ਯੁਗਪਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਜ੍ਞਾਨੈਰ੍ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਵਿਭੁਨਾ ਵਾ ਮਨਸਾ, ਅਨੇਕੈਰ੍ਵਾ ਮਨੋਭਿਰ੍ਯੁਗਪਦਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ; ਨ ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੁਗਪਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੁਗਪਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਨੁਦਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਮਨੋਣੁਰੂਪਮੇਕਂ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਅਣੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੮-੧੯||
Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21
ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮੂਹ੍ਯਂ ਚ ਧ੍ਯੇਯਂ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਮੇਵ ਚ|
ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਨਸੋ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਜ੍ਞਕਮ੍||੨੦||
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਗ੍ਰਹਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ|
ਊਹੋ ਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚ, ਤਤਃ ਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੨੧||
View original
चिन्त्यं विचार्यमूह्यं च ध्येयं सङ्कल्प्यमेव च|
यत्किञ्चिन्मनसो ज्ञेयं तत् सर्वं ह्यर्थसञ्ज्ञकम्||२०||
इन्द्रियाभिग्रहः कर्म मनसः स्वस्य निग्रहः|
ऊहो विचारश्च, ततः परं बुद्धिः प्रवर्तते||२१||
ਮਨੋਗੁਣਮਭਿਧਾਯ ਮਨੋਵਿਸਯਮਾਹ- ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾ ਅਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਯਾ ਵਾ ਯਨ੍ਮਨਸਾ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤੇ| ਵਿਚਾਰ੍ਯਮ੍ ਉਪਪਤ੍ਤ੍ਯਨੁਪਪਤ੍ਤਿਭ੍ਯਾਂ ਯਦ੍ਵਿਮਸ਼੍ਯਤੇ| ਊਹ੍ਯਂ ਚ ਯਤ੍ ਸਮ੍ਭਾਵਨਯਾ ਊਹ੍ਯਤੇ ‘ਏਵਮੇਤਦ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ ’ ਇਤਿ| ਧ੍ਯੇਯਂ ਭਾਵਨਾਜ੍ਞਾਨਵਿਸਯਮ੍| ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ੍ਯਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ ਦੋਸਵਤ੍ਤਯਾ ਵਾਵਧਾਰਣਾਵਿਸਯਮ੍| ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸੁਖਾਦ੍ਯਨੁਕ੍ਤਵਿਸਯਾਵਰੋਧਃ| ਮਨਸੋ ਜ੍ਞੇਯਮਿਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਰਪੇਕ੍ਸਮਨੋਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਮਨੋਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਰੂਪਾ ਏਵ; ਤੇਨ ਸਸ੍ਠਾਰ੍ਥਕਲ੍ਪਨਯਾ ਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਸੁਖਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾ ਮਨੋਰ੍ਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਭੇਦਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ| ਮਨੋਵਿਸਯਮਭਿਧਾਯ ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਗ੍ਰਹਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ; ਮਨੋ ਹ੍ਯਨਿਸ੍ਟਵਿਸਯਪ੍ਰਸਤਂ ਮਨਸੈਵ ਨਿਯਮ੍ਯਤੇ, “ਮਨਸ਼੍ਚ ਗੁਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਂ ਸਦ੍ਵਿਸਯਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ਨਿਯਮਯਤਿ” ਇਤ੍ਯਾਹੁਰੇਕੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਵਿਸਯਪ੍ਰਵਣਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਧਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ| ਨਿਯਨ੍ਤੁਮਹਿਤਾਦਰ੍ਥਾਦ੍ਧਤਿਰ੍ਹਿ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕਾ” ਇਤਿ| ਤੇਨ, ਧਤ੍ਯਾ ਕਾਰਣਭੂਤਯਾ (ਮਨ ) ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨਿਯਮਯਤੀਤਿ ਨ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਰੋਧਃ| ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਊਹੋ ਵਿਚਾਰਸ਼੍ਚੇਤਿ|- ਅਤ੍ਰੋਹ ਆਲੋਚਨ(ਨਾ)ਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ(ਕ)ਮ੍, ਵਿਚਾਰੋ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤਯਾ ਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਹਿ ਵਿਕਲ੍ਪਕਾਰਣਂ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਾ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਤ੍ਰ ਬਾਹ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਰੂਪਮ੍, ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਤੁ ਮਨੋਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਤਯਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਲੋਚਯਨ੍ਤਿ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਮਨਸ੍ਤੁ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪਯਤਿ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤਯਾ ਕਲ੍ਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਭਿਮਨ੍ਯਤੇ ‘ਮਮੇਦਮਹਮਤ੍ਰਾਧਿਕਤਃ’ ਇਤਿ ਮਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਬੁਦ੍ਧਿਰਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤਿ ‘ਤ੍ਯਜਾਮ੍ਯੇਨਂ ਦੋਸਵਨ੍ਤਮੁਪਾਦਦਾਮ੍ਯੇਨਂ ਗੁਣਵਨ੍ਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਊਹਸ੍ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਬਾਹ੍ਯਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਕਰ੍ਮ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਮਨੋਧਿਸ੍ਠਾਨਮਸ੍ਤੀਤਿ ਮਨਃ- ਕਰ੍ਮਤਯੋਕ੍ਤਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ “ਸਾਨ੍ਤਃਕਰਣਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸਯਮਵਗਾਹਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਰਣਂ ਦ੍ਵਾਰਿ, ਦ੍ਵਾਰਾਣਿ ਸ਼ੇਸਾਣਿ” (ਸਾਂ. ਕਾ. ੩੫) ਇਤਿ | ਤਤਃ ਪਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਊਹਵਿਚਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਹਙ੍ਕਾਰਵ੍ਯਾਪਾਰਸ਼੍ਚਾਭਿਮਨਨਮਿਹਾਨੁਕ੍ਤੋਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣੈਵ ਸੂਚਿਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿਤ੍ਯਜਾਮ੍ਯੇਨਮੁਪਾਦਦਾਮੀਤਿ ਵਾਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੀ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਭਿਮਤ ਏਵ ਵਿਸਯੇ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣੈਵਾਹਙ੍ਕਾਰਵ੍ਯਾਪਾਰੋਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਬੁਦ੍ਧੌ ਹਿ ਸਰ੍ਵਕਰਣਵ੍ਯਾਪਾਰਾਰ੍ਪਣਂ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍- “ਏਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪਕਲ੍ਪਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਲਕ੍ਸਣਾ ਗੁਣਵਿਸ਼ੇਸਾਃ| ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯ ਬੁਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ” (ਸਾਂ.ਕਾ.੩੬)||੨੦-੨੧||
Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੋ ਹਿ ਸਮਨਸ੍ਕੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ|
ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਮਨਸਾ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਗੁਣਤੋ ਦੋਸਤੋਥਵਾ||੨੨||
ਜਾਯਤੇ ਵਿਸਯੇ ਤਤ੍ਰ ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕਾ|
ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਤਿ ਤਯਾ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਵਾ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮ੍||੨੩||
View original
इन्द्रियेणेन्द्रियार्थो हि समनस्केन गृह्यते|
कल्प्यते मनसा तूर्ध्वं गुणतो दोषतोऽथवा||२२||
जायते विषये तत्र या बुद्धिर्निश्चयात्मिका|
व्यवस्यति तया वक्तुं कर्तुं वा बुद्धिपूर्वकम्||२३||
ਏਤਦੇਵੋਹਵਿਚਾਰਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਿਵਣੋਤਿ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਹ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਊਹਮਾਤ੍ਰੇਣ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਗੁਣਤ ਇਤਿ ਉਪਾਦੇਯਤਯਾ| ਦੋਸਤ ਇਤਿ ਹੇਯਤਯਾ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਧ੍ਯਵਸਾਯਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਯੇ ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਮਨਸਾ ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਵਿਸਯੇ| ਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍ਮਿਕੇਤਿ ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਵਰੂਪਾ ਅਧ੍ਯਵਸਾਯਰੂਪੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਤੀਤਿ ਅਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਉਦ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਧ੍ਯਵਸਿਤਮਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਵਾਨੁਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯਦੇਵ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਕਮਨੁਸ੍ਠਾਨਂ ਤਦੇਵੈਵਂਵਿਧਂ ਭਵਤਿ ਨੋਨ੍ਮਤ੍ਤਾਦ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੨-੨੩||
Adhikarana 8 (24) · Śloka 24
ਏਕੈਕਾਧਿਕਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਖਾਦੀਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਤੁ|
ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਾਨੁਮੇਯਾਨਿ ਯੇਭ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੨੪||
View original
एकैकाधिकयुक्तानि खादीनामिन्द्रियाणि तु|
पञ्च कर्मानुमेयानि येभ्यो बुद्धिः प्रवर्तते||२४||
ਮਨੋਭਿਧਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਭਿਧਤ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਜ੍ਯਾਯਸ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਪ੍ਰਾਗਾਹ- ਏਕੈਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਏਕੈਕੇਨਾਧਿਕੇਨ ਭੂਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ; ਏਕੈਕਾਧਿਕਪਦੇਨ ਪਞ੍ਚਾਪਿ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕਾਨਿ, ਪਰਂ ਚਕ੍ਸੁਸਿ ਤੇਜੋਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸੂਚਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਾਨੁਮੇਯਾਨੀਤਿ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਾਨਿ; ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਭ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਯਾਨਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਤਾਨੀਮਾਨਿ ਪਞ੍ਚੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੇ ਆਹਙ੍ਕਾਰਿਕਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕ ਏਕਾਦਸ਼ਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਵੈਕਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍” (ਸਾਂ.ਕਾ.੨੫) ਇਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਮਤਭੇਦਾਦ੍ਭੌਤਿਕਤ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਕਿਂਵਾ, ਔਪਚਾਰਿਕਮੇਤਦ੍ਭੌਤਿਕਤ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍; ਉਪਚਾਰਬੀਜਂ ਚ ਯਦ੍ਗੁਣਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਤ੍ਤਦ੍ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ; ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਤੇਜੋ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤੇਨ ਤੈਜਸਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੪||
Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26
ਹਸ੍ਤੌ ਪਾਦੌ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਵਾਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਥਾਪਿ ਚ|
ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਾਦੌ ਗਮਨਕਰ੍ਮਣਿ||੨੫||
ਪਾਯੂਪਸ੍ਥਂ ਵਿਸਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਹਸ੍ਤੌ ਗ੍ਰਹਣਧਾਰਣੇ|
ਜਿਹ੍ਵਾ ਵਾਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਾਕ੍ ਚ ਸਤ੍ਯਾ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਤਮੋਨਤਾ||੨੬||
View original
हस्तौ पादौ गुदोपस्थं वागिन्द्रियमथापि च|
कर्मेन्द्रियाणि पञ्चैव पादौ गमनकर्मणि||२५||
पायूपस्थं विसर्गार्थं हस्तौ ग्रहणधारणे|
जिह्वा वागिन्द्रियं वाक् च सत्या ज्योतिस्तमोऽनृता||२६||
ਅਥ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਹਸ੍ਤਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਤਾਵੇਕਂ ਪਾਦੌ ਚੈਕਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮੇਕਰੂਪਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਤਯਾ| ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਚੈਕੈਕਮ੍| ਵਾਚ ਉਪਾਦਾਨਹਾਨਾਰ੍ਥਂ ਭੇਦਮਾਹ- ਵਾਕ੍ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਵ ਜ੍ਯੋਤਿਃ, ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਭਯਲੋਕਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ; ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਤਮਃ ਅਨਤਾ||੨੫-੨੬||
Adhikarana 10 (27) · Śloka 27
ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਖਂ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਰਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ|
ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਰਸੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ||੨੭||
View original
महाभूतानि खं वायुरग्निरापः क्षितिस्तथा|
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः||२७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮਾਨੁਰੋਧਾਦਰ੍ਥੇਭਿਧਾਤਵ੍ਯੇਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤਪਞ੍ਚਭੂਤਗੁਣਤਯਾ ਪਰਾਧੀਨਤ੍ਵਾਦਸ੍ਟਧਾਤੁਪ੍ਰਕਤਿਗਹੀਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਾਵਦਾਹ- ਮਹਾਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਖਾਦੀਨਾਂ ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਾ ਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਯਸ੍ਤੁ ਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋਭਿਧਾਤਵ੍ਯਃ ਸ ਹਿ ਅਨੁਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਭੂਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵ | ਤੇਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭੂਤਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਗੁਣਤ੍ਵਮ੍, ਏਵਂ ਜਲਾਦਾਵਪਿ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੭||
Adhikarana 11 (28) · Śloka 28
ਤੇਸਾਮੇਕਗੁਣਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਗੁਣਵਦ੍ਧਿਃ ਪਰੇ ਪਰੇ|
ਪੂਰ੍ਵਃ ਪੂਰ੍ਵਗੁਣਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਗੁਣਿਸੁ ਸ੍ਮਤਃ||੨੮||
View original
तेषामेकगुणः पूर्वो गुणवृद्धिः परे परे|
पूर्वः पूर्वगुणश्चैव क्रमशो गुणिषु स्मृतः||२८||
ਨੈਸਰ੍ਗਿਕਂ ਗੁਣਮਭਿਧਾਯ ਭੂਤਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤਂ ਗੁਣਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਗੁਣਃ ਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋ ਧਾਤੁਃ ਖਰੂਪਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣਃ| ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਤਾ ਚ ਖਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੁਰੂਪਤਾਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥੀਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਖਾਦਯਸ਼੍ਚੇਤਨਾਸਸ੍ਠਾ ਧਾਤਵਃ” ਇਤਿ| ਯਥਾ ਯਥਾ ਚ ਪਰਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਤਥਾ ਚ ਗੁਣਵਦ੍ਧਿਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਏਤਾਵਤਾਪ੍ਯੇਕਗੁਣਤ੍ਵਦ੍ਵਿਗੁਣਤ੍ਵਾਦਿ ਨ ਨਿਯਮੇਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਕੋ ਗੁਣਃ ਕ੍ਵ ਭੂਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪੂਰ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਗੁਣਿਸੁ ਖਾਦਿਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋ ਗੁਣਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਯਾਪਿ ਯੋ ਗੁਣਃ, ਸ ਚ ਪੂਰ੍ਵਗੁਣ ਉਤ੍ਤਰੇ ਭੂਤੇ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੇਨ ਖੇ ਪੂਰ੍ਵੇ ਪੂਰ੍ਵਃ ਸ਼ਬ੍ਦ(ਬ੍ਦੋ)ਗੁਣੋ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਵਾਯੌ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ, ਪੂਰ੍ਵਗੁਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਗੁਣਤ੍ਵਮ੍; ਏਵਮਗ੍ਨ੍ਯਾਦੌ ਚ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਗਨ੍ਧਸ੍ਤੂਤ੍ਤਰਗੁਣਾਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਪੂਰ੍ਵੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ‘ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਗੁਣਾਃ’ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਤਦ੍ਗੁਣਾ ਇਤਿਪਦਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਨੀਯਂ; ਕਿਂਵਾ, ਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ ਛਤ੍ਰਿਣੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤਿਨ੍ਯਾਯੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨਾਪੂਰ੍ਵੋਪਿ ਗਨ੍ਧਃ ਕ੍ਰਮਾਗਤਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਂ ਜ੍ਞੇਯਃ||੨੮||
Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30
ਖਰਦ੍ਰਵਚਲੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਭੂਜਲਾਨਿਲਤੇਜਸਾਮ੍|
ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤੀਘਾਤੋ ਦਸ੍ਟਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍||੨੯||
ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵੈਤਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਮ੍|
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹਿ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੩੦||
View original
खरद्रवचलोष्णत्वं भूजलानिलतेजसाम्|
आकाशस्याप्रतीघातो दृष्टं लिङ्गं यथाक्रमम्||२९||
लक्षणं सर्वमेवैतत् स्पर्शनेन्द्रियगोचरम्|
स्पर्शनेन्द्रियविज्ञेयः स्पर्शो हि सविपर्ययः||३०||
ਭੂਤਾਨਾਮਸਾਧਾਰਣਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਖਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤਃ ਅਪ੍ਰਤਿਹਨਨਮਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍; ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਦ੍ਧਿ ਗਤਿਵਿਘਾਤਕਂ ਭਵਤਿ ਨਾਕਾਸ਼ਃ, ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਮੇਵੈਤਦਿਤਿ ਖਰਤ੍ਵਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗੋਚਰਮਿਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਥਮੇਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜ੍ਞੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਭਾਵ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਯਦ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਤ੍ਤਸ੍ਯਾਭਾਵਮਪਿ ਗਹ੍ਣਾਤਿ; ਤੇਨ, ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤ੍ਵਮਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਿਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਚਲਤ੍ਵਂ ਚ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯਮਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਭੂਤਵਾਤਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਏਵ; ਯਦ੍ਧਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਹਾਭੂਤਵਾਤਪਰਿਣਾਮ ਏਵ| ਏਤਾਨਿ ਚ ਖਾਦੀਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ, ਸ੍ਥੂਲਭੂਤਾਨਿ ਤੁ ਖਾਦੀਨਿ ਵਿਕਾਰਤਯਾ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਗੇ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਾਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਭ੍ਯਃ| ਏਤੇ ਸ੍ਮਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾ ਘੋਰਾਸ਼੍ਚ ਮੂਢਾਸ਼੍ਚ” (ਸਾਂ.ਕਾ.੩੮) ਇਤਿ; ਤੇਨੇਹਾਪਿ ਖਾਦੀਨਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਨਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana 13 (31) · Śloka 31
ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਗੁਣਿਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਮੇਵ ਚ|੩੧|
View original
गुणाः शरीरे गुणिनां निर्दिष्टाश्चिह्नमेव च|३१|
ਭੂਤਾਨਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਤਰਾਣ੍ਯਾਹ- ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ| ਗੁਣਿਨਾਮਿਤਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪਭੂਤਾਨਾਮ੍| ਏਵਚਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ|੩੧|
Adhikarana 14 (31) · Śloka 31
ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗੋਚਰਾ ਵਿਸਯਾ ਗੁਣਾਃ||੩੧||
View original
अर्थाः शब्दादयो ज्ञेया गोचरा विषया गुणाः||३१||
ਅਰ੍ਥਾਨਾਹ- ਅਰ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਤੁ ਯੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਸ੍ਥੂਲਖਾਦਿਰੂਪਾ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਯੇਨਾਕਾਸ਼ਪਰਿਣਾਮ ਏਵ ਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਵਾਤਪਰਿਣਾਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨਾਤ੍ਰਾਕਾਸ਼ਾਦਿਗ੍ਰਹਣਂ ਯਤ੍, ਤਦਾਕਾਸ਼ਾਦਿਪਰਿਣਾਮਾ ਏਵ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯ ਇਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਏਤੇਨ ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤ੍ਰਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਯਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੩੧||
Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34
ਯਾ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਯਾਤਿ ਸਾ ਤੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਮਨਸਾ ਚ ਮਨੋਭਵਾ||੩੨||
ਭੇਦਾਤ੍ ਕਾਰ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋ ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਯਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਮੇਕੈਕਾ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਜਾ||੩੩||
ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਙ੍ਗੁਸ੍ਠਤਲਜਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਵੀਣਾਨਖੋਦ੍ਭਵਃ|
ਦਸ੍ਟਃ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾ ਸਂਯੋਗਜਾ ਤਥਾ||੩੪||
View original
या यदिन्द्रियमाश्रित्य जन्तोर्बुद्धिः प्रवर्तते|
याति सा तेन निर्देशं मनसा च मनोभवा||३२||
भेदात् कार्येन्द्रियार्थानां बह्व्यो वै बुद्धयः स्मृताः|
आत्मेन्द्रियमनोर्थानामेकैका सन्निकर्षजा||३३||
अङ्गुल्यङ्गुष्ठतलजस्तन्त्रीवीणानखोद्भवः|
दृष्टः शब्दो यथा बुद्धिर्दृष्टा संयोगजा तथा||३४||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਗਣਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟਾਯਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰੁਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਤਸ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਵਤ੍ਤਿਭੇਦਾਤ੍ ਜ੍ਞਾਨਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ- ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੇਤਿ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਣਾਲਿਕਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਮਹਚ੍ਛਬ੍ਦਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਵਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਰੂਪਾਣਿ ਜ੍ਞਾਨਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਣਾਲਿਕਯਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਤਾਨਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ- ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੇਨ | ਮਨੋਭਵਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸਯਾ ਮਨਸਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ; ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਭੇਦੇਨ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਬਹੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਹ- ਭੇਦਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਭੇਦਾਤ੍ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਬਹ੍ਵ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਕਾਰ੍ਯਂ ਸੁਖਦੁਃਖਭੇਦਾਃ; ਸੁਖਦੁਃਖਪ੍ਰਪਞ੍ਚੇਨ ਹਿ ਤਕ੍ਤਾਰ੍ਯੇਣ ਕਾਰਣਂ ਜ੍ਞਾਨਮਪਿ ਬਹੁ ਭਵਤਿ| ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਬਾਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਸਾਧਨਮਾਹ- ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਾ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍| ਏਕੈਕੇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮ੍| ਬੁਦ੍ਧੇਰਨੇਕਾਤ੍ਮਾਦਿਮੇਲਕਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ - ਅਙ੍ਗੁਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਦ੍ਵਯਮਾਹ; ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਙ੍ਗੁਸ੍ਠਤਲਜਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕਃ, ਅਯਂ ਚਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮਧ੍ਯਮਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਃ ਕਰਤਲਸਂਯੋਗਾਜ੍ਜਾਯਮਾਨਤਲਸ਼ਬ੍ਦ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਵੀਣਾਨਖੋਦ੍ਭਵਸ਼੍ਚ ਵੀਣਾਸ਼ਬ੍ਦ ਏਕਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਕਮੇਵਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਜਂ ਵੀਣਾਸ਼ਬ੍ਦਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਏਤੇਨ, ਯਥਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋਙ੍ਗੁਲਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਵੈਕਲ੍ਯੇਪਿ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਵੈਕਲ੍ਯੇਪਿ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੨-੩੪||
Adhikarana 16 (35) · Śloka 35
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਧਰਂ ਪਰਮ੍|
ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕੋ ਹ੍ਯੇਸ ਰਾਸ਼ਿਃ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ||੩੫||
View original
बुद्धीन्द्रियमनोर्थानां विद्याद्योगधरं परम्|
चतुर्विंशतिको ह्येष राशिः पुरुषसञ्ज्ञकः||३५||
ਅਤ੍ਰ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ਤੀਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨਾਨਾਂ ਕਥਨੇਨੈਵਾਹਙ੍ਕਾਰੋਪਿ ਸੂਚਿਤ ਏਵ; ਯਤੋਹਙ੍ਕਾਰੋਪਜੀਵਿਤੈਵਾਤ੍ਮਾਦਿਸਂਵਲਿਤੇਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ‘ਅਹਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਬੁਦ੍ਧੇਰਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਯ ਚੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਮਵ੍ਯਕਂ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਵਾਰਾ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਬੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਮਿਤਿ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਯੋਗਂ ਮੇਲਕਂ ਧਰਤੀਤਿ ਯੋਗਧਰਮ੍; ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹਿ ਪ੍ਰਕਤਿਰੂਪਂ ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਮੇਲਕਂ ਭੋਗਸਮ੍ਪਾਦਕਂ ਸਜਤਿ| ਏਵਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਿ ਵਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਭਿਧਾਯ ਮਹਾਭੂਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਰ੍ਥਾ ਏਵਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਖਾਦਿਕਥਨੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਾ ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤੁ ਸ੍ਫੁਟੋਪਲਭ੍ਯਮਾਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਵਤ੍ਤਿਭੇਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਤੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਨੋਕ੍ਤਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਯੋਗਧਰਂ ਪਰਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਯਸ਼੍ਚ ਮਹਦਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕੋ ਰਾਸ਼ਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਪਰਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਕਾਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ||੩੫||
Adhikarana 17 (36) · Śloka 36
ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਂਯੋਗੋਯਮਨਨ੍ਤਵਾਨ੍|
ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਨਿਰਾਕਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||੩੬||
View original
रजस्तमोभ्यां युक्तस्य संयोगोऽयमनन्तवान्|
ताभ्यां निराकृताभ्यां तु सत्त्ववृद्ध्या निवर्तते||३६||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਸਕਾਰਣਂ ਸਂਸਰਣਂ ਮੋਕ੍ਸਹੇਤੁਂ ਚਾਹ- ਰਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗੋਯਮਿਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਸ਼ਿਰੂਪੋ ਮੇਲਕਃ| ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਮ੍| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕਾਰਣਭੂਤਯਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪੁਰੁਸਰੂਪਃ ਸਂਯੋਗੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਮੋਕ੍ਸੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਜ੍ਞਾਨਜਨਨਾਦ੍ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਸਂਸਾਰਕਾਰਣੇ ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕਤਿਪੁਰੁਸਵਿਵੇਕਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸਮਾਵਹਤਿ||੩੬||
Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38
ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮ ਫਲਂ ਚਾਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਮ੍|
ਅਤ੍ਰ ਮੋਹਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਜੀਵਿਤਂ ਮਰਣਂ ਸ੍ਵਤਾ||੩੭||
ਏਵਂ ਯੋ ਵੇਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਸ ਵੇਦ ਪ੍ਰਲਯੋਦਯੌ|
ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਨ||੩੮||
View original
अत्र कर्म फलं चात्र ज्ञानं चात्र प्रतिष्ठितम्|
अत्र मोहः सुखं दुःखं जीवितं मरणं स्वता||३७||
एवं यो वेद तत्त्वेन स वेद प्रलयोदयौ|
पारम्पर्यं चिकित्सां च ज्ञातव्यं यच्च किञ्चन||३८||
ਪੁਨਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕੇ ਪੁਰੁਸੇ ਕਰ੍ਮਫਲਾਦਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਦੋਸਹੀਨੇ ਪੁਰੁਸੇ ਕਰ੍ਮਫਲਾਦ੍ਯਭਾਵਮਰ੍ਥੋਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਅਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਫਲਮਤ੍ਰੇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਸਮੁਦਾਯਪੁਰੁਸੇ| ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਅਦਸ੍ਟਮ੍| ਫਲਮਿਤਿ ਅਦਸ੍ਟਫਲਮ੍| ਸ੍ਵਤਾ ਮਮਤਾ| ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯੋਦਾਸੀਨਸ੍ਯੈਵ, ਤਥਾਪਿ ਤਚ੍ਚੇਤਨਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰਪਿ ਚੇਤਨਾਮਾਪਦ੍ਯ ਚੇਤਨੈਵ ਭਵਤੀਤਿ ਯੁਕ੍ਤਮ੍ ‘ਅਤ੍ਰ ਜ੍ਞਾਨਮ੍’ ਇਤਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸਂਯੋਗਾਦਚੇਤਨਂ ਚੇਤਨਾਵਦਿਵ ਲਿਙ੍ਗਮ੍ ” (ਸਾਂ. ਕਾ. ੨੦) ਇਤਿ| ਪ੍ਰਲਯੋਦਯਾਵਿਤਿ ਜੀਵਿਤਮਰਣੇ| ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਪਰਮ੍ਪਰਾਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਚੇਤਿ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਦੁਃਖਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਨਾ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ| ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਨੇਤ੍ਯਨੇਨਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮਵਰੁਣਦ੍ਧਿ||੩੭-੩੮||
Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42
ਭਾਸ੍ਤਮਃ ਸਤ੍ਯਮਨਤਂ ਵੇਦਾਃ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍|
ਨ ਸ੍ਯੁਃ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਬੋਦ੍ਧਾ ਚ ਪੁਰੁਸੋ ਨ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ||੩੯||
ਨਾਸ਼੍ਰਯੋ ਨ ਸੁਖਂ ਨਾਰ੍ਤਿਰ੍ਨ ਗਤਿਰ੍ਨਾਗਤਿਰ੍ਨ ਵਾਕ੍|
ਨ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਨ ਜਨ੍ਮ ਮਰਣਂ ਨ ਚ||੪੦||
ਨ ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ ਮੋਕ੍ਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਨ ਭਵੇਦ੍ਯਦਿ|
ਕਾਰਣਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਜ੍ਞੈਰੁਦਾਹਤਃ||੪੧||
ਨ ਚੇਤ੍ ਕਾਰਣਮਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਰਹੇਤੁਕਾਃ|
ਨ ਚੈਸੁ ਸਮ੍ਭਵੇਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਚ ਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍||੪੨||
View original
भास्तमः सत्यमनृतं वेदाः कर्म शुभाशुभम्|
न स्युः कर्ता च बोद्धा च पुरुषो न भवेद्यदि||३९||
नाश्रयो न सुखं नार्तिर्न गतिर्नागतिर्न वाक्|
न विज्ञानं न शास्त्राणि न जन्म मरणं न च||४०||
न बन्धो न च मोक्षः स्यात् पुरुषो न भवेद्यदि|
कारणं पुरुषस्तस्मात् कारणज्ञैरुदाहृतः||४१||
न चेत् कारणमात्मा स्याद्भादयः स्युरहेतुकाः|
न चैषु सम्भवेज् ज्ञानं न च तैः स्यात् प्रयोजनम्||४२||
ਪੁਰੁਸਃ ਕਾਰਣਂ ਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਭਾਸ੍ਤਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਃ ਪ੍ਰਤਿਭਾ| ਤਮਃ ਮੋਹਃ| ਪੁਰੁਸ ਇਹ ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਆਤ੍ਮਾਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਆਸ਼੍ਰਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਗਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਨੁਸਨ੍ਧਾਨਾਦ੍ਭਵਤਿ , ਏਵਮਾਗਤਿਰਪਿ| ਕਾਰਣਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਭਾਸ੍ਤਮਃਸਤ੍ਯਾਦੌ ਕਾਰਣਂ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੇਵ ਭਾਆਦਿਕਾਰਣਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨ ਆਹ- ਨ ਚੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਭਾਸ੍ਤਮਸੀ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਜਨ੍ਯੇ, ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਚਾਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯੌ ਨ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਃ; ਤਥਾ ਸਤ੍ਯਂ ਧਰ੍ਮਜਨਕਤਯਾ ਉਪਾਦੇਯਮ੍, ਅਨਤਂ ਚਾਧਰ੍ਮਜਨਕਤਯਾਨੁਪਾਦੇਯਮ੍, ਏਤਚ੍ਚਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਥਿਰੇਸਤਿ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਜਨਕਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਯਾਸਤ੍ਯਭੇਦੋਪ੍ਯਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਸ੍ਤਿ; ਏਵਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਵਾਚ੍ਯਂ; ਤਥਾ ਕਰ੍ਤਾ ਚ ਕਾਰਣਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤਾ ਨ ਭਵਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤੁਰਾਤ੍ਮਨੋਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਥਾ ਬੋਦ੍ਧਾ ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤੈਵ ਭਵਤਿ; ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਾਤ੍ਮਨੋ ਭੋਗਾਯਤਨਂ ਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਨਾ ਭਵਤਿ; ਏਵਂ ਸੁਖਾਦਾਵਪ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮੁਨ੍ਨੇਯਮ੍; ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਂ, ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਨੈਵ ਕਤਾਨਿ| ਨ ਚੈਸੁ ਸਮ੍ਭਵੇਜ੍ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਵਿਨਾ ਨ ਭਾਦਿਸੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਭਵੇਤ੍, ਜ੍ਞਾਤੁਰਾਤ੍ਮਨੋਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਚ ਤੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ ਭਾਦੀਨਾਮਾਤ੍ਮਾਰ੍ਥਤ੍ਵੇਨਾਸਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ ਭਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਪ੍ਰਯੋਜਨਾਭਾਵਾਚ੍ਚੋਤ੍ਪਾਦੋ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਹਿ ਭਾਵਾਨਾਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥੌ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ ਪੁਰੁਸਭੋਗਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਪਾਦਕੌ, ਅਸਤਿ ਭੋਕ੍ਤਰਿ ਭੋਜ੍ਯੇਨਾਪਿ ਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍||੩੯-੪੨||
Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44
ਕਤਂ ਮਦ੍ਦਣ੍ਡਚਕ੍ਰੈਸ਼੍ਚ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰਾਦਤੇ ਘਟਮ੍|
ਕਤਂ ਮਤ੍ਤਣਕਾਸ੍ਠੈਸ਼੍ਚ ਗਹਕਾਰਾਦ੍ਵਿਨਾ ਗਹਮ੍||੪੩||
ਯੋ ਵਦੇਤ੍ ਸ ਵਦੇਦ੍ਦੇਹਂ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਰਣੈਃ ਕਤਮ੍|
ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਤਾਰਮਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਗਮਬਹਿਸ੍ਕਤਃ||੪੪||
View original
कृतं मृद्दण्डचक्रैश्च कुम्भकारादृते घटम्|
कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्||४३||
यो वदेत् स वदेद्देहं सम्भूय करणैः कृतम्|
विना कर्तारमज्ञानाद्युक्त्यागमबहिष्कृतः||४४||
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਨਾ ਸ਼ਰੀਰਾਨੁਤ੍ਪਾਦੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਮੇਯਗੌਰਵਾਦਾਹ- ਕਤਂ ਮਦ੍ਦਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਰਣੈਃ ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਰਪੇਕ੍ਸੈਰ੍ਭੂਤੈਃ ਕਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਅਨੁਮਾਨਰੂਪਯਾ ਆਗਮੇਨ ਚ ਰਹਿਤੋ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਗਮਬਹਿਸ੍ਕਤਃ; ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਾਯੋਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੪੩-੪੪||
Adhikarana 21 (45) · Śloka 45
ਕਾਰਣਂ ਪੁਰੁਸਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ|
ਯੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੇਯਂ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯ ਆਗਮੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੀਯਤੇ||੪੫||
View original
कारणं पुरुषः सर्वैः प्रमाणैरुपलभ्यते|
येभ्यः प्रमेयं सर्वेभ्य आगमेभ्यः प्रमीयते||४५||
ਸਰ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣੈਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ| ਯੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਕਰਣ ਏਵਾਪਾਦਾਨਵਿਵਕ੍ਸਯਾ ਪਞ੍ਚਮੀ| ਆਗਮਯਨ੍ਤਿ ਬੋਧਯਨ੍ਤੀਤਿ ਆਗਮਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੇਵ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਗਮਪ੍ਰਮਾਣਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਵ ਬ੍ਰੁਵਤੇ||੪੫||
Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47
ਨ ਤੇ ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ|
ਸਾਰੂਪ੍ਯਾਦ੍ਯੇ ਤ ਏਵੇਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨਵਾ ਨਵਾਃ||੪੬||
ਭਾਵਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਸਮੁਦਯੋ ਨਿਰੀਸ਼ਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ|
ਕਰ੍ਤਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਨ ਸ ਪੁਮਾਨਿਤਿ ਕੇਚਿਦ੍ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ||੪੭||
View original
न ते तत्सदृशास्त्वन्ये पारम्पर्यसमुत्थिताः|
सारूप्याद्ये त एवेति निर्दिश्यन्ते नवा नवाः||४६||
भावास्तेषां समुदयो निरीशः सत्त्वसञ्ज्ञकः|
कर्ता भोक्ता न स पुमानिति केचिद्व्यवस्थिताः||४७||
ਨਿਰਾਤ੍ਮਵਾਦਿਮਤਮੁਤ੍ਥਾਪਯਤਿ- ਨ ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ਰੀਰੇ ਤੇ ਕ ਏਵ ਪਥਿਵੀਜਲਾਦਯੋ ਭਾਵਾਃ, ਯੇ ਤ ਏਵੇਤਿ ਵ੍ਯਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤੇ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾ ਨਾਨੁਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦਿ ਤੇ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ‘ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਭਿਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਸਦਸ਼ਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ ਸਦਸ਼ਸਨ੍ਤਾਨਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ| ਸਾਰੂਪ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਦਸ਼ਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਸਾਂ ਸਮੁਦਯ ਇਤਿ ਕ੍ਸਣਭਙ੍ਗਿਨਾਂ ਮੇਲਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਰੀਸ਼ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਯ੍ਯਾਤ੍ਮਰਹਿਤਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਞ੍ਜ੍ਞਕ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ| ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਬੌਦ੍ਧਾਃ| ਬੌਦ੍ਧਾ ਹਿ ਨਿਰਾਤ੍ਮਕਂ ਕ੍ਸਣਿਕਜ੍ਞਾਨਾਦਿਸਮੁਦਾਯਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਰੀਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਂ ਚ ਕ੍ਸਣਿਕਾਨਾਮਪਿ ਜ੍ਞਾਨਾਦੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਾਦੇਕਫਲਸਨ੍ਤਤਾਵਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੪੬-੪੭||
Adhikarana 23 (48) · Śloka 48
ਤੇਸਾਮਨ੍ਯੈਃ ਕਤਸ੍ਯਾਨ੍ਯੇ ਭਾਵਾ ਭਾਵੈਰ੍ਨਵਾਃ ਫਲਮ੍|
ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਸਦਸ਼ਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੈਰਾਤ੍ਮਾ ਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੪੮||
View original
तेषामन्यैः कृतस्यान्ये भावा भावैर्नवाः फलम्|
भुञ्जते सदृशाः प्राप्तं यैरात्मा नोपदिश्यते||४८||
ਏਤਦ੍ਦੂਸਯਤਿ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞਾਨਸਨ੍ਤਾਨਵਾਦਿਨਾਮ੍, ਅਨ੍ਯੇਨ ਕਤਸ੍ਯੌਦਨਪਾਕਾਦੇਃ ਫਲਮਨ੍ਨਾਦਿ ਅਨ੍ਯੇ ਭੁਞ੍ਜਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਏਤਚ੍ਚਾਸਙ੍ਗਤਂ, ਯਤਃ ਫਲਂ ਭੋਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਭਾਵਿਫਲਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸ਼ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਾ, ਨ ਤ੍ਵਨ੍ਯਸ੍ਯ ਭੋਗ੍ਯਤਾਂ ਫਲਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਯੋਪਿ ਸੂਪਕਾਰਾਦਿਃ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਸੋਪਿ ਪਰਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਂ ਸਾਧਯਿਤੁਕਾਮ ਏਵੇਤਿ ਭਾਵਃ||੪੮||
Adhikarana 24 (49) · Śloka 49
ਕਰਣਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਾ ਦਸ੍ਟਾ ਕਰ੍ਤੁਃ ਕਰ੍ਤਾ ਸ ਏਵ ਤੁ|
ਕਰ੍ਤਾ ਹਿ ਕਰਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਕਾਰਣਂ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੪੯||
View original
करणान्यान्यता दृष्टा कर्तुः कर्ता स एव तु|
कर्ता हि करणैर्युक्तः कारणं सर्वकर्मणाम्||४९||
ਪਰਮਤਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ- ਕਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰਣਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮਿਨੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਤਾ ਦਸ੍ਟਾ| ਕਰ੍ਤਾ ਚਾਤ੍ਮਾ, ਸ ਏਵ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਕਰ੍ਤਾ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਨੇਕਸ਼ਿਲ੍ਪਵਿਤ੍ ਕਰ੍ਤਾ ਕਰਣੈਰ੍ਵਾਂਸ਼ੀਸਨ੍ਦਂਸ਼ਯਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਕਾਸ੍ਠਪਾਟਨਲੌਹਘਟਨਾਦਿ ਕਰੋਤਿ, ਤਥਾਤ੍ਮਾਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪੯||
Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51
ਨਿਮੇਸਕਾਲਾਦ੍ਭਾਵਾਨਾਂ ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰੋਤ੍ਯਯੇ|
ਭਗ੍ਨਾਨਾਂ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵਃ ਕਤਂ ਨਾਨ੍ਯਮੁਪੈਤਿ ਚ||੫੦||
ਮਤਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਦਾਮੇਤਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਕਾਰਣਮ੍|
ਕ੍ਰਿਯੋਪਭੋਗੇ ਭੂਤਾਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ||੫੧||
View original
निमेषकालाद्भावानां कालः शीघ्रतरोऽत्यये|
भग्नानां न पुनर्भावः कृतं नान्यमुपैति च||५०||
मतं तत्त्वविदामेतद्यस्मात्तस्मात् स कारणम्|
क्रियोपभोगे भूतानां नित्यः पुरुषसञ्ज्ञकः||५१||
ਅਥਾਯਮਾਤ੍ਮਸਦ੍ਭਾਵਃ ਸ੍ਥਿਰੋਸ੍ਤੁ, ਸ਼ਰੀਰਾਰਮ੍ਭਕਾਣਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾ ਵਾ ਗਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਮੇਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਵਾਨਾਮਿਤਿ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਭਾਵਾਨਾਮ੍| ਅਤ੍ਯਯ ਇਤਿ ਵਿਨਾਸ਼ੇ; ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਗ੍ਨਿਪਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਨਿਮੇਸਕਾਲਾਦਪਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਨਾਸ਼ੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮੀਸਾਂ ਚ ਭਾਵਾਨਾਂ ਭਗ੍ਨਾਨਾਂ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵਃ ਪੁਨਰਾਗਮਨਂ ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ, ਯੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਚ੍ਛਰੀਰਂ ਤਤ੍ਫਲਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਥ ਮਾ ਭਵਤ੍ਵੇਵਂ ਤਤਃ ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਕਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕਤਂ ਕਰ੍ਮ ਯਾਗਾਦਿ ਨ ਫਲਰੂਪਤਯਾਨ੍ਯਮੁਪੈਤਿ, ਏਵਂ ਸਤਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤਕਤੇਨ ਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਣਾ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਾਦਯੋਪਿ ਸੁਖਭਾਜਃ ਸ੍ਯੁਃ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਣਭਙ੍ਗਿਸ਼ਰੀਰਾਦਤਿਰਿਕ੍ਤਃ ਕਰ੍ਮਕਰ੍ਤਾ ਤਤ੍ਫਲਭੋਕ੍ਤਾ ਚਾਸ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਕ੍ਰਿਯੋਪਭੋਗ ਇਤਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਤਤ੍ਫਲਭੋਗੇ ਚ| ਭੂਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮ੍||੫੦-੫੧||
Adhikarana 26 (52) · Śloka 52
ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਫਲਂ ਕਰ੍ਮ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਗਤਿਃ ਸ੍ਮਤਿਃ|
ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸਤਿ ਭੂਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣੇ ਦੇਹਮਨ੍ਤਰਾ||੫੨||
View original
अहङ्कारः फलं कर्म देहान्तरगतिः स्मृतिः|
विद्यते सति भूतानां कारणे देहमन्तरा||५२||
ਆਤ੍ਮਸਦ੍ਭਾਵੇ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਅਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਹਙ੍ਕਾਰਦਯਃ ਸ੍ਥਿਰ ਏਵ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਯਿਵਸ੍ਤੁਧਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਭਾਵਃ| ਦੇਹਮਨ੍ਤਰੇਤਿ ਦੇਹਂ ਵਿਨਾ; ਦੇਹਾਤਿਰਿਕ੍ਤੇ ਕਾਰਣੇ ਸਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫੨||
Adhikarana 27 (53) · Śloka 53
ਪ੍ਰਭਵੋ ਨ ਹ੍ਯਨਾਦਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ|
ਪੁਰੁਸੋ ਰਾਸ਼ਿਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਤੁ ਮੋਹੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਕਰ੍ਮਜਃ||੫੩||
View original
प्रभवो न ह्यनादित्वाद्विद्यते परमात्मनः|
पुरुषो राशिसञ्ज्ञस्तु मोहेच्छाद्वेषकर्मजः||५३||
‘ਪ੍ਰਭਵਃ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਪ੍ਰਭਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਵਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਰਾਸ਼ਿਸਞ੍ਜ੍ਞ ਇਤਿ ਸਡ੍ਧਾਤੁਸਮੁਦਾਯਰੂਪਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਸ਼ਿਰੂਪੋ ਵਾ| ਮੋਹੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਜਨਿਤਕਰ੍ਮਜੋ ਮੋਹੇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਕਰ੍ਮਜਃ| ਮੋਹਾਦ੍ਧਿ ਭਾਵੇਸੁ ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ, ਤਤਃ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਰ੍ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌ, ਤੌ ਚ ਸ਼ਰੀਰਂ ਜਨਯਤੋ ਭੋਗਾਰ੍ਥਮ੍||੫੩||
Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55
ਆਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਃ ਕਰਣੈਰ੍ਯੋਗਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਕਰਣਾਨਾਮਵੈਮਲ੍ਯਾਦਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ||੫੪||
ਪਸ਼੍ਯਤੋਪਿ ਯਥਾਦਰ੍ਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|
ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜਲੇ ਵਾ ਕਲੁਸੇ ਚੇਤਸ੍ਯੁਪਹਤੇ ਤਥਾ||੫੫||
View original
आत्मा ज्ञः करणैर्योगाज् ज्ञानं त्वस्य प्रवर्तते|
करणानामवैमल्यादयोगाद्वा न वर्तते||५४||
पश्यतोऽपि यथाऽऽदर्शे सङ्क्लिष्टे नास्ति दर्शनम्|
तत्त्वं जले वा कलुषे चेतस्युपहते तथा||५५||
‘ਕਿਮਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰਣਾਨੀਹ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਨਨੁ ਯਦ੍ਯਯਮਾਤ੍ਮਾ ਜ੍ਞਃ , ਤਤ੍ ਕਿਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਦਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਪਸ਼੍ਯਤੋਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਸ਼੍ਯਤੋਪੀਤਿ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਮਤੋਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤੇਨ, ਮ੍ਲਾਨੇ ਦਰ੍ਪਣੇ ਜਲੇ ਵਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਭਵਦਪ੍ਯਯਥਾਰ੍ਥਗ੍ਰਾਹਿਤਯਾ ਨ ਤਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚੇਤਸੀਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਾਵਪ੍ਯੁਪਹਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੫੪-੫੫||
Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57
ਕਰਣਾਨਿ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ|
ਕਰ੍ਤੁਃ ਸਂਯੋਗਜਂ ਕਰ੍ਮ ਵੇਦਨਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰੇਵ ਚ||੫੬||
ਨੈਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ਫਲਮ੍|
ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਤਮਤੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਨ||੫੭||
View original
करणानि मनो बुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च|
कर्तुः संयोगजं कर्म वेदना बुद्धिरेव च||५६||
नैकः प्रवर्तते कर्तुं भूतात्मा नाश्नुते फलम्|
संयोगाद्वर्तते सर्वं तमृते नास्ति किञ्चन||५७||
ਕਰਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਜ੍ ਜ੍ਞਾਨੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਵੇਦਨਾਯਾਂ ਚ ਯਾਵਤ੍ ਕਰਣਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਦਾਹ- ਕਰਣਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਯੋਗਜਮਿਤਿ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵੇਦਨਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਨਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ਫਲਮੇਕ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਕ ਇਤਿ ਨਿਸ੍ਕਰਣਃ| ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਕਰਣਸਮੁਦਾਯਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ | ਤਮਤ ਇਤਿ ਸਂਯੋਗਂ ਵਿਨਾ||੫੬-੫੭||
Adhikarana 30 (58) · Śloka 58
ਨ ਹ੍ਯੇਕੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਭਾਵੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨਾਪ੍ਯਹੇਤੁਕਃ|
ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਵਭਾਵੋ ਨ ਵ੍ਯਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੫੮||
View original
न ह्येको वर्तते भावो वर्तते नाप्यहेतुकः|
शीघ्रगत्वात्स्वभावात्त्वभावो न व्यतिवर्तते||५८||
ਅਤ੍ਰੈਵ ਸਾਮਗ੍ਰੀਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਾਮੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਨ ਹ੍ਯੇਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੋ ਭਾਵਃ ਕਾਰਣਰੂਪਃ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣਾਨ੍ਤਰਰਹਿਤੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੇ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਵਂ ਤਾਵਦੇਕਂ ਕਾਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯੇ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਾਰ੍ਯਂ ਚ ਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਰ੍ਤਤੇ ਨਾਪ੍ਯਹੇਤੁਕ ਇਤਿ; ਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ ਭਾਵ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਧਰ੍ਮਾ ਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਕਰਣਯੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਜਨ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਕੇਵਲਾਦਾਤ੍ਮਨੋ ਹੇਤੁਰੂਪਾਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਥ ਹੇਤੁਂ ਵਿਨਾ ਚੇਦ੍ਭਾਵੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ ਕਿਮਭਾਵੇਪਿ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਹੇਤ੍ਵਪੇਕ੍ਸਾ ਨ ਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਵਭਾਵਾਲ੍ਲਕ੍ਸਿਤੋਭਾਵੋ ਨ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਵ੍ਯਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਂ ਨ ਤ੍ਯਜਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ, ਅਹੇਤੁਕ ਏਵਾਭਾਵੋ ਭਵਤਿ, ਭਾਵਸ੍ਤੁ ਸਹੇਤੁਕਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ “ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਭਾਵਨਾਂ ਨ ਨਿਰੋਧੇਸ੍ਤਿ ਕਾਰਣਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੧੬) ਇਤਿ| ਕਿਂਵਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤ੍ਵਾਦਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਾਦਭਾਵੋ ਨਾਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਮਨਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਰ੍ਥਃ||੫੮||
Adhikarana 31 (59) · Śloka 59
ਅਨਾਦਿਃ ਪੁਰੁਸੋ ਨਿਤ੍ਯੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤੁ ਹੇਤੁਜਃ|
ਸਦਕਾਰਣਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਂ ਹੇਤੁਜਮਨ੍ਯਥਾ||੫੯||
View original
अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः|
सदकारणवन्नित्यं दृष्टं हेतुजमन्यथा||५९||
‘ਸ ਨਿਤ੍ਯਃ ਕਿਮਨਿਤ੍ਯਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਅਨਾਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਦਿਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸੋਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪ ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਃ| ਵਿਪਰੀਤ ਇਤਿ ਆਦਿਮਾਨ੍ ਰਾਸ਼ਿਰੂਪਃ ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰੈਵਾਨਾਦੇਰ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਮਤਿਮਪ੍ਯਾਹ- ਸਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਦਿਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸਮਯੇ ਪ੍ਰਮਾਣਗਮ੍ਯਭਾਵਰੂਪਮ੍ | ਏਤੇਨ, ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਸ੍ਯਾਕਾਰਣਵਤੋਪ੍ਯਭਾਵਰੂਪਤਯਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਕਮ੍| ਹੇਤੁਜਮਨ੍ਯਥੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਭਾਵਰੂਪਮਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਤੇਨ, ਹੇਤੁਜਨ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਸ੍ਯਾਵਿਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਪਰਿਹਤਂ ਭਵਤਿ||੫੯||
Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62
ਤਦੇਵ ਭਾਵਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵ ਨ ਕੁਤਸ਼੍ਚਨ|
ਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਚਿਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਯਥਾ||੬੦||
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੋ ਵਿਭੁਰਵ੍ਯਯਃ|
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਤਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚਾਪਰਂ ਦ੍ਵਯਮ੍||੬੧||
ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਂ ਚੈਵ ਗਹ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਯਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ|
ਅਤੋਨ੍ਯਤ੍ ਪੁਨਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍||੬੨||
View original
तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्व न कुतश्चन|
भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा||६०||
अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः|
तस्माद्यदन्यत्तद्व्यक्तं, वक्ष्यते चापरं द्वयम्||६१||
व्यक्तमैन्द्रियकं चैव गृह्यते तद्यदिन्द्रियैः|
अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्||६२||
ਕਿਂ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਾਵਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਧਰ੍ਮਕਾਤ੍| ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨ ਕੁਤੋਪਿ ਭਾਵਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿ ਨ ਕੁਤੋਪਿ ਭਵਤਿ| ਤਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਭਾਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਭਾਵੇਭ੍ਯੋਪ੍ਯਗ੍ਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਦੇਵ| ਤਚ੍ਚੈਵਮ੍ਭੂਤਂ ਨਿਤ੍ਯਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਵ੍ਯਕ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਚ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਯਥੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਰਨ੍ਯਤਮਕਾਰ੍ਯਂ ਮਹਦਾਦਿਕਮਨਿਤ੍ਯਮ੍; ਆਕਾਸ਼ਮਪਿ ਵਿਕਾਰਰੂਪਤਯਾਨਿਤ੍ਯਮੇਵ; ਉਦਾਸੀਨਪੁਰੁਸਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯ ਏਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਲਕ੍ਸਿਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਾਪਕਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਾਰ੍ਥਮਾਹ - ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਰਂ ਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰਕਤਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਵਯਮ੍| ਲਿਙ੍ਗਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮਿਤਿ ਅਨੁਮਾਨਗ੍ਰਹ੍ਯਮ੍| ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਹਣਾਯੋਗ੍ਯਂ ਯਤ੍ ਕੇਨਾਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਲਿਙ੍ਗੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ ਨ ਤਦਵ੍ਯਕ੍ਤਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਮੇਯਂ ਮਨੋਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿ ਤਦੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਮ੍||੬੦-੬੨||
Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64
ਖਾਦੀਨਿ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਮਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਥਾਸ੍ਟਮਃ|
ਭੂਤਪ੍ਰਕਤਿਰੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸੋਡਸ਼||੬੩||
ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਪਞ੍ਚੈਵ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ|
ਸਮਨਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਾ ਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਿਤਾਃ||੬੪||
View original
खादीनि बुद्धिरव्यक्तमहङ्कारस्तथाऽष्टमः|
भूतप्रकृतिरुद्दिष्टा विकाराश्चैव षोडश||६३||
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च|
समनस्काश्च पञ्चार्था विकारा इति सञ्ज्ञिताः||६४||
‘ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਕਾ ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਖਾਦੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਾਦੀਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭੂਤਖਾਦੀਨਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਾਨਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਮਹਚ੍ਛਬ੍ਦਾਭਿਧੇਯਾ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਅਹਙ੍ਕਾਰਃ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਕਾਰਃ; ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ- ਭੂਤਾਦਿਃ, ਤੈਜਸਃ, ਵੈਕਾਰਿਕਸ਼੍ਚ| ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਭੂਤਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਵ ਪਰਂ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਵਿਕਤਿਰੂਪਾ ਅਪਿ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਕਤਿਰੂਪਾ ਇਹ ਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਮੂਲਪ੍ਰਕਤਿਰਵਿਕਤਿਰ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਯਃ ਸਪ੍ਤ” (ਸਾਂ.ਕਾ.੩) ਇਤਿ| ਵਿਕਾਰਾ ਨਾਹ- ਵਿਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇਵਧਾਰਣੇ, ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਾ ਏਵ ਸੋਡਸ਼ ਪਰਂ ਨ ਪ੍ਰਕਤਯਃ| ਬੁਦ੍ਧੇਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਪਞ੍ਚਾਰ੍ਥਾ ਇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਾ ਆਕਾਸ਼ਾਦਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਰੂਪਾਃ; ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰ੍ਹਿ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤੋ ਭੇਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ||੬੩-੬੪||
Adhikarana 34 (65) · Śloka 65
ਇਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਮਵ੍ਯਕ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮ੍|
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਸ੍ਯ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮਸਯੋ ਵਿਦੁਃ||੬੫||
View original
इति क्षेत्रं समुद्दिष्टं सर्वमव्यक्तवर्जितम्|
अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य क्षेत्रज्ञमृषयो विदुः||६५||
ਏਨਮੇਵ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਾਰਸਮੂਹਂ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਭੇਦੇਨ ਵਿਭਜਤੇ- ਇਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯੁਦਾਸੀਨਵਰ੍ਜਿਤਂ, ਪ੍ਰਕਤੇਸ਼੍ਚੋਦਾਸੀਨਪੁਰੁਸਚੈਤਨ੍ਯੇਨ ਚੈਤਨ੍ਯਮਸ੍ਤ੍ਯੇਵ||੬੫||
Adhikarana 35 (66) · Śloka 67
ਜਾਯਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ|
ਪਰਂ ਖਾਦੀਨ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍||੬੬||
ਤਤਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਜਾਤੋਭ੍ਯੁਦਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ|੬੭|
View original
जायते बुद्धिरव्यक्ताद्बुद्ध्याऽहमिति मन्यते|
परं खादीन्यहङ्कारादुत्पद्यन्ते यथाक्रमम्||६६||
ततः सम्पूर्णसर्वाङ्गो जातोऽभ्युदित उच्यते|६७|
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯਾਨ੍ਤਰਂ ਯਥਾਦਿਸਰ੍ਗੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਜਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਹਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤ ਇਤਿ ਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ਜਾਤੇਨਾਹਙ੍ਕਾਰੇਣਾਹਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਖਾਦੀਨੀਤਿ ਖਾਦੀਨਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ, ਤਥੈਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ| ਵਚਨਂ ਹਿ “ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਮਹਾਂਸ੍ਤਤੋਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗਣਸ਼੍ਚ ਸੋਡਸ਼ਕਃ” (ਸਾਂ.ਕਾ.੨੨) ਇਤਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ; ਤਤ੍ਰ ਵੈਕਤਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਦੇਕਾਦਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਭੂਤਾਦੇਸ੍ਤ੍ਵਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਤਾਮਸਾਤ੍ਤੈਜਸਸਹਾਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਏਕਾਦਸ਼ਕਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਵੈਕਤਾਦਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍| ਭੂਤਾਦੇਸ੍ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਸ ਤਾਮਸਸ੍ਤੈਜਸਾਦੁਭਯਮ੍” (ਸਾਂ.ਕਾ.੨੫) ਇਤਿ| ਤਤ ਇਤਿ ਆਹਙ੍ਕਾਰਿਕਕਾਰ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਥੂਲਭੂਤਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍| ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਜਾਤ ਇਤਿ ਆਦਿਸਰ੍ਗੋ(ਰ੍ਗੇ) ਜਾਤਃ||੬੬||
Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69
ਪੁਰੁਸਃ ਪ੍ਰਲਯੇ ਚੇਸ੍ਟੈਃ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵੈਰ੍ਵਿਯੁਜ੍ਯਤੇ||੬੭||
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਯਾਤਿ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਂ ਪੁਨਃ|
ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਮਾਵਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤੇ||੬੮||
ਯੇਸਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਪਰਾ ਸਕ੍ਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰਪਰਾਸ਼੍ਚ ਯੇ|
ਉਦਯਪ੍ਰਲਯੌ ਤੇਸਾਂ ਨ ਤੇਸਾਂ ਯੇ ਤ੍ਵਤੋਨ੍ਯਥਾ||੬੯||
View original
पुरुषः प्रलये चेष्टैः पुनर्भावैर्वियुज्यते||६७||
अव्यक्ताद्व्यक्ततां याति व्यक्तादव्यक्ततां पुनः|
रजस्तमोभ्यामाविष्टश्चक्रवत् परिवर्तते||६८||
येषां द्वन्द्वे परा सक्तिरहङ्कारपराश्च ये|
उदयप्रलयौ तेषां न तेषां ये त्वतोऽन्यथा||६९||
ਏਵਮਾਦਿਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਮਹਦਾਦਿਸਰ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯੇ ਪ੍ਰਕਤਾਵਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਾਯਾਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਲਯਮਾਹ- ਪੁਰੁਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਸ੍ਟੈਰ੍ਭਾਵੈਰਿਤਿ ਪੁਰੁਸੋਪਭੋਗਾਰ੍ਥਮਿਸ੍ਟੈਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਏਵਮ੍ਭੂਤਸਙ੍ਗਂ ਜਨ੍ਮਨਿ , ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਵਿਯੋਗਂ ਚ ਮਰਣੇ ਬ੍ਰੁਵਤੇ| ਤਨ੍ਨ, ਜਨ੍ਮਮਰਣਯੋਰ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਸ੍ਤੈਰਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਰੂਪੈਰਾਤ੍ਮਾ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਵਿਮੁਕ੍ਤਪੂਰ੍ਵਃ| ਨੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਰ੍ਨੈਵ ਮਨੋਮਤਿਭ੍ਯਾਂ ਨ ਚਾਪ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਵਿਕਾਰਦੋਸੈਃ” (ਸ਼ਾ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤਥਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਸਕ੍ਤਂ ਨਿਯਤਂ ਮਹਦਾਦਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਸਂਸਰਤਿ ਨਿਰੁਪਭੋਗਂ ਭਾਵੈਰਧਿਵਾਸਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍” (ਸਾਂ. ਕਾ. ੪੦) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਏਵ ਪ੍ਰਕਤੌ ਲਯਃ, ਤਥਾਦਿਸਰ੍ਗ ਏਵ ਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਮਹਦਾਦਿਸਸ੍ਟਿਰਿਤਿ| ਏਤਦੇਵ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਂ ਲਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕਤੇਰਾਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾਮਿਤਿ ਮਹਦਾਦਿਮਹਾਭੂਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਪ੍ਰਪਞ੍ਚਰੂਪਤਾਂ ਯਾਤਿ| ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦਿਤਿ ਮਹਾਭੂਤਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਤਃ ਪੁਨਰਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪਤਾਂ ਯਾਤਿ ਗਚ੍ਛਤਿ; ਮਹਾਪ੍ਰਲਯੇ ਹਿ ਮਹਾਭੂਤਾਨਿ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਸੁ ਲਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚਾਹਙ੍ਕਾਰੇ ਲਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ, ਅਹਙ੍ਕਾਰੋ ਬੁਦ੍ਧੌ, ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਾਵਿਤਿ ਲਯਕ੍ਰਮਃ| ਅਯਂ ਚ ਲਯਕ੍ਰਮੋ ਮੋਕ੍ਸੇਪਿ ਭਵਤਿ| ਪਰਂ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਂ ਨਾਰਭਤੇ ਪ੍ਰਕਤਿਃ| ਅਯਂ ਸਂਸਾਰਃ ਕੁਤੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਰਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਿਸ੍ਟੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਚਕ੍ਰਵਤ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਲਯਸਰ੍ਗਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਇਤਿ ਰਜਸ੍ਤਮੋਰੂਪੇ ਮਿਥੁਨੇ| ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਰਾ ਇਤਿ ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਨ੍ਮਮੇਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿਮਿਥ੍ਯਾਜ੍ਞਾਨਪਰਾਃ| ਉਦਯਪ੍ਰਲਯੌ ਜਨ੍ਮਮਰਣੇ, ਕਿਂਵਾ ਲਯਸਰ੍ਗੌ| ਅਤੋਨ੍ਯਥੇਤਿ ਯੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਵਿਮੁਕ੍ਤਾ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਨੋਦਯਪ੍ਰਲਯੌ ਭਵਤਃ||੬੭-੬੯||
Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74
ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਨਿਮੇਸਾਦ੍ਯਾ ਜੀਵਨਂ ਮਨਸੋ ਗਤਿਃ|
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਸਞ੍ਚਾਰਃ ਪ੍ਰੇਰਣਂ ਧਾਰਣਂ ਚ ਯਤ੍||੭੦||
ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗਤਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ|
ਦਸ੍ਟਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸਿਣੇਨਾਕ੍ਸ੍ਣਾ ਸਵ੍ਯੇਨਾਵਗਮਸ੍ਤਥਾ||੭੧||
ਇਚ੍ਛਾ ਦ੍ਵੇਸਃ ਸੁਖਂ ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਧਤਿਃ|
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਮਤਿਰਹਙ੍ਕਾਰੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ||੭੨||
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮੁਪਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਜੀਵਤਃ|
ਨ ਮਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਦਾਹੁਰ੍ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੭੩||
ਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਗਤੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰਮਚੇਤਨਮ੍|
ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਵਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਗਤਮੁਚ੍ਯਤੇ||੭੪||
View original
प्राणापानौ निमेषाद्या जीवनं मनसो गतिः|
इन्द्रियान्तरसञ्चारः प्रेरणं धारणं च यत्||७०||
देशान्तरगतिः स्वप्ने पञ्चत्वग्रहणं तथा|
दृष्टस्य दक्षिणेनाक्ष्णा सव्येनावगमस्तथा||७१||
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं प्रयत्नश्चेतना धृतिः|
बुद्धिः स्मृतिरहङ्कारो लिङ्गानि परमात्मनः||७२||
यस्मात् समुपलभ्यन्ते लिङ्गान्येतानि जीवतः|
न मृतस्यात्मलिङ्गानि तस्मादाहुर्महर्षयः||७३||
शरीरं हि गते तस्मिञ् शून्यागारमचेतनम्|
पञ्चभूतावशेषत्वात् पञ्चत्वं गतमुच्यते||७४||
‘ਕਿਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਚ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸੌ| ਨਿਮੇਸਾਦ੍ਯਾ ਇਤਿ ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਗ੍ਰਹਣੇਨ ਉਨ੍ਮੇਸਾਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ਸਣਵਿਸ਼ੇਸਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮਨਸੋ ਗਤਿਰਿਤਿ ਮਨਸਾ ਪਾਟਲਿਪੁਤ੍ਰਗਮਨਾਦਿਰੂਪਾ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰਸਞ੍ਚਾਰੋਪਿ ਮਨਸ ਏਵ, ਯਥਾ ਚਕ੍ਸੁਃ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਨਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮਧਿਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰੇਰਣਂ ਚ ਤਥਾ ਧਾਰਣਂ ਚ ਮਨਸ ਏਵੇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਗਤਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਇਤਿ ਛੇਦਃ| ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਮਰਣਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਸਵ੍ਯੇਨਾਵਗਮ ਇਤਿ ਸਵ੍ਯੇਨਾਕ੍ਸ੍ਣਾ ਸ ਏਵਾਯਂ ਦਕ੍ਸਿਣਾਕ੍ਸਿਦਸ੍ਟੋ ਘਟ ਇਤ੍ਯਵਗਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚੇਤਨਾ ਜ੍ਞਾਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਊਹਾਪੋਹਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਅਥ ਕਥਮੇਤਾਨ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗਮਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਵਤ ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਾਤ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ | ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਤੁ ਯਦ੍ਯਪਿ ਜੀਵਤੋ ਨ ਭਵਤਿ ਕਿਨ੍ਤੁ ਮਤਸ੍ਯੈਵ, ਤਥਾਪਿ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਮਤਸ਼ਰੀਰੇ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਾਭਾਵਾਜ੍ਜੀਵਚ੍ਛਰੀਰਲਿਙ੍ਗਂ ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਦਯੋ ਨ ਭੂਤਮਾਤ੍ਰੇ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨਿਰਾਤ੍ਮਕੇਸ੍ਵਿਸ੍ਟਕਾਮਤਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਨ ਚ ਮਨ ਏਵ ਭੂਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ, ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰਣਰੂਪਸ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾ ਕਰ੍ਤ੍ਰਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਨਾਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਾਤ੍ਮਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵੀਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤਸ੍ਤਥਾ ਸਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰੋਪਲਬ੍ਧਮਰ੍ਥਂ ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤੋਪਲਬ੍ਧਮਰ੍ਥਂ ਦੇਵਦਤ੍ਤ ਇਵ ਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਨਿ ਭਵੇਯੁਃ; ਅਸ੍ਤਿ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਨ੍ਤਰੋਪਲਬ੍ਧਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਸਨ੍ਧਾਨਂ, ਯਥਾ- ਸੁਰਭਿਚਨ੍ਦਨਂ ਸ੍ਪਸ਼ਾਮੀਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨ-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ-ਭੂਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤ ਆਤ੍ਮਾ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚੇਤਨਾਧਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾਪਿ ਪਥਕ੍ਪਥਗਰ੍ਥਗਮਕਤ੍ਵੇਨ ਪੁਨਃ ਪਥਗੁਪਾਤ੍ਤਾਃ| ਤਥਾਹਿ- ਚੇਤਨਾ ਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਅਚੇਤਨਖਾਦਿਭੂਤਾਤਿਰਿਕ੍ਤਧਰ੍ਮੇਣਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗਮਯਤਿ, ਧਤਿਸ੍ਤੁ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕਾ ਨਿਯਨ੍ਤਾਰਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗਮਯਤਿ, ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁ ਊਹਾਪੋਹਯੋਰੇਕਂ ਕਾਰਣਂ ਗਮਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ, ਸ੍ਮਤਿਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾਰ੍ਥਸ੍ਮਰ੍ਤਾਰਂ ਸ੍ਥਾਯਿਨਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਗਮਯਤੀਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਆਤ੍ਮਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਭਾਵੇ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਭਾਵਮਾਹ- ਸ਼ਰੀਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰਮਿਵ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਗਾਰਂ ਯਥਾ ਅਧਿਸ੍ਠਾਤਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍, ਏਵਂ ਮਤਸ਼ਰੀਰਮਪਿ| ਸਡ੍ਧਾਤੁਕਂ ਸ਼ਰੀਰਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਸ੍ਠੇ ਆਤ੍ਮਨਿ ਗਤੇ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਂ ਗਤਮੁਚ੍ਯਤੇ|||੭੦-੭੪||
Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76
ਅਚੇਤਨਂ ਕ੍ਰਿਯਾਵਚ੍ਚ ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਯਿਤਾ ਪਰਃ|
ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਨਸਾ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਭੋਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ||੭੫||
ਚੇਤਨਾਵਾਨ੍ ਯਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਤਤਃ ਕਰ੍ਤਾ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ|
ਅਚੇਤਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਦਪਿ ਨੋਚ੍ਯਤੇ||੭੬||
View original
अचेतनं क्रियावच्च मनश्चेतयिता परः|
युक्तस्य मनसा तस्य निर्दिश्यन्ते विभोः क्रियाः||७५||
चेतनावान् यतश्चात्मा ततः कर्ता निरुच्यते|
अचेतनत्वाच्च मनः क्रियावदपि नोच्यते||७६||
‘ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਸ੍ਯ ਕਥਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਅਚੇਤਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਯਿਤਾ ਪਰ ਇਤਿ ਪਰ ਆਤ੍ਮਾ ਚੇਤਯਿਤਾ ਪਰਂ ਨ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨ੍| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਕਥਂ ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਹ- ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤ੍ਮਾਧਿਸ੍ਠਿਤਸ੍ਯੈਵ ਮਨਸਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਉਪਚਾਰਾਦਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੇਵੋਪਪਾਦਯਤਿ- ਚੇਤਨਾਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੇਤਨੇਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨਾਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਚੇਤਨਾਨਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਤੁ ਮਨਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਤੇਨ ਯਤ੍ਕਤਾ ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ ਏਵ ਕ੍ਰਿਯਾਵਾਨਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨਤ੍ਵਚੇਤਨਂ ਮਨਃ; ਤਤ੍ ਪਰਾਧੀਨਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਦਪਿ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ; ਨੋਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ‘ਕਰ੍ਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੭੫-੭੬||
Adhikarana 39 (77) · Śloka 77
ਯਥਾਸ੍ਵੇਨਾਤ੍ਮਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਃ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਯੋਨਿਸੁ|
ਪ੍ਰਾਣੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਹ੍ਯਨ੍ਯੋਸ੍ਤ੍ਯਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ||੭੭||
View original
यथास्वेनात्मनाऽऽत्मानं सर्वः सर्वासु योनिषु|
प्राणैस्तन्त्रयते प्राणी नह्यन्योऽस्त्यस्य तन्त्रकः||७७||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵੇਪ੍ਯਨਿਸ੍ਟਯੋਨਿਗਮਨਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਂ ਸਮਾਦਧਾਤਿ- ਯਥਾਸ੍ਵੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਨਰਗੋਹਸ੍ਤਿਕੀਟਾਦਿਯੋਨਿਸੁ| ਪ੍ਰਾਣੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਯਤੇ ਪ੍ਰਾਣੈਰ੍ਯੋਜਯਤਿ, ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਯਂ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸਹਾਯੇਨਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਯੋਨਿਸੁ ਨਯਤਿ, ਨ ਪਰਪ੍ਰੇਰਿਤੋ ਯਾਤਿ; ਯਤੋ ਨਾਨ੍ਯਃ ਪੁਰੁਸੋਸ੍ਯ ਪ੍ਰੇਰਕੋਸ੍ਤਿ ਈਸ਼੍ਵਰਾਭਾਵਾਤ੍; ਕਿਂਵਾ ਸਤ੍ਯਪਿ ਈਸ਼੍ਵਰੇ ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਕਰ੍ਮਪਰਾਧੀਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਦਮੇਵ ਚਾਸ੍ਯਾਨਿਸ੍ਟਯੋਨਿਗਮਨੇ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਯਦ੍ ਅਨਿਸ੍ਟਯੋਨਿਗਮਨਹੇਤ੍ਵਧਰ੍ਮਕਰਣੇ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਮ੍, ਅਧਰ੍ਮਕਰਣਾਰਬ੍ਧਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣੈਵਾਯਮਨਿਚ੍ਛਨ੍ਨਪਿ ਨੀਯਤ ਇਤ੍ਯਨਿਸ੍ਟਯੋਨਿਗਮਨਂ ਭਵਤਿ; ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂ ਚ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੭੭||
Adhikarana 40 (78) · Śloka 78
ਵਸ਼ੀ ਤਤ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ|
ਵਸ਼ੀ ਚੇਤਃ ਸਮਾਧਤ੍ਤੇ ਵਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ||੭੮||
View original
वशी तत् कुरुते कर्म यत् कृत्वा फलमश्नुते|
वशी चेतः समाधत्ते वशी सर्वं निरस्यति||७८||
‘ਵਸ਼ੀ ਯਦ੍ਯਸੁਖੈਃ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਭਾਵੈਰਾਕ੍ਰਮ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਵਸ਼ੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸ਼ੀ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਾਧੀਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ (ਇਸ੍ਟੇਨਿਸ੍ਟੇ ਵਾਤ੍ਮਾ ,); ਤੇਨ, ਵਸ਼ੀ ਸਨ੍ਨਯਂ ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯਸ਼ੁਭਾਨਿ ਵਾ ਆਪਾਤਫਲਰਾਗਾਤ੍, ਯਾਨਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਛੁਭੇਨਾਸ਼ੁਭੇਨ ਵਾ ਫਲੇਨ ਯੋਗਮਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਏਤੇਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਸ੍ਯ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਂ, ਕਤਕਰ੍ਮਫਲਂ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਨਿਚ੍ਛਤੋਪਿ ਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਸ੍ਯ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਫਲਮਾਹ- ਵਸ਼ੀ ਚੇਤਃ ਸਮਾਧਤ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਨਿਸ੍ਟੇਰ੍ਥੇ ਵਸ਼ੀ ਸਨ੍ਨਯਂ ਮਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਯਤਿ; ਯਦਿ ਹ੍ਯਯਂ ਵਸ਼ੀ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਨ ਮਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਅਪਰਮਪਿ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਗਮਕਂ ਕਰ੍ਮਾਹ- ਵਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤੀਤਿ| ਵਸ਼ੀ ਸਨ੍ਨਯਂ ਮੋਕ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਂ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਫਲਂ ਤ੍ਯਜਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਇਹ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਰਾਤ੍ਮਨਾ ਈਸ਼੍ਵਰਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ; ਵਸ਼ੀ ਤੁ ਸ੍ਵਯਮਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨ ਇਚ੍ਛਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਨ ਪ੍ਰੇਰਿਤਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੂਪਤ੍ਵੇਨੇਪ੍ਸਿਤੇਨੀਪ੍ਸਿਤੇ ਚ ਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਵਸ਼ਿਤ੍ਵਯੋਰ੍ਭੇਦਃ||੭੮||
Adhikarana 41 (79) · Śloka 79
ਦੇਹੀ ਸਰ੍ਵਗਤੋਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ|
ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਨਾਤ੍ਮਾਤੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਃ||੭੯||
View original
देही सर्वगतोऽप्यात्मा स्वे स्वे संस्पर्शनेन्द्रिये|
सर्वाः सर्वाश्रयस्थास्तु नात्माऽतो वेत्ति वेदनाः||७९||
‘ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵੇਦਨਾਃ ਕਿਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਦੇਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਗਤੋਪਿ ਸਨ੍, ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਯੁਕ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰੇ, ਵੇਦਨਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਰੂਪਾ ਵੇਤ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਸ੍ਤੁ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਤੋਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਕੀਯ ਏਵ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਵਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਰਂ ਵੇਦਨਾ ਵੇਤ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾਃ ਸਰ੍ਵਵੇਦਨਾ ਨ ਵੇਤ੍ਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਪਰਸ਼ਰੀਰਗਤਾਃ | ਪਰਸ਼ਰੀਰੇ ਚਾਤ੍ਮਾ ਖਕਰ੍ਮੋਪਾਰ੍ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਾਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੋਪਿ ਨੋਪਲਭਤੇ ਸੁਖਦੁਃਖੇ| ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਸ਼ਰੀਰ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਤ੍ ‘ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰੇਪਿ ਯਤ੍ਰ ਕੇਸ਼ਨਖਾਦੌ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਨਾਤ੍ਮਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਪਲਭਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੭੯||
Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81
ਵਿਭੁਤ੍ਵਮਤ ਏਵਾਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਤੋ ਮਹਾਨ੍|
ਮਨਸਸ਼੍ਚ ਸਮਾਧਾਨਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਤਿਰਸ੍ਕਤਮ੍||੮੦||
ਨਿਤ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਮਨਸਾ ਦੇਹਕਰ੍ਮਾਨੁਪਾਤਿਨਾ|
ਸਰ੍ਵਯੋਨਿਗਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਕਯੋਨਾਵਪਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍||੮੧||
View original
विभुत्वमत एवास्य यस्मात् सर्वगतो महान्|
मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतम्||८०||
नित्यानुबन्धं मनसा देहकर्मानुपातिना|
सर्वयोनिगतं विद्यादेकयोनावपि स्थितम्||८१||
‘ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਵਿਭੁਃ ਕਸ੍ਮਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋ ਵਿਭੁਤ੍ਵਸਾਧਕਾਰ੍ਥਗੁਣਹੇਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿਭੁਤ੍ਵਮੇਵ ਤਾਵਦਾਤ੍ਮਨਃ ਸਾਧਯਤਿ- ਵਿਭੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭੁਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਗਤਪਰਿਮਾਣਯੋਗਿਤ੍ਵਮ੍| ਅਤ ਏਵੇਤਿ ਉਕ੍ਤਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤਦੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਬ੍ਰੂਤੇ- ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗਤਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਤੋਪ੍ਯੁਪਲਭ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਗਤਾਕਾਸ਼ਾਦਿਪਰਿਮਾਣਸ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਤਿ, ਤੇਨ ਤਦ੍ਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਰ੍ਥਂ ‘ਮਹਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਦਂ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਲਭ੍ਯਮਾਨਂ ਮਹਾਪਰਿਮਾਣਯੋਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਵਿਭੁਰੁਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਫਲਤਿ| ਵਿਭੁਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਕੁਡ੍ਯਾਦਿਤਿਰੋਹਿਤਜ੍ਞਾਨਂ ਨੈਕਾਨ੍ਤੇਨ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਨਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਧਾਨਂ ਸਮਾਧਿਃ| ਅਨੇਨ, ਯੋਗਿਨਃ ਸਮਾਧਿਬਲਾਤ੍ਤਿਰੋਹਿਤਮਪਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਤਿਰੋਹਿਤਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਨਿਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਯੋਨਿਗਤਮਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨਸਾਨੁਬਨ੍ਧਗਤਮੇਕਯੋਨਾਵਵਸ੍ਥਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਦੇਹਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਕੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਅਨੁਪਾਤ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਯਸ੍ਯ, ਤੇਨ ਮਨਸਾ ਦੇਹਕਰ੍ਮਾਨੁਪਾਤਿਨਾ| ਏਤੇਨ, ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਕੁਡ੍ਯਾਦਿਭਿਰਤਿਰੋਹਿਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਯਦਸ੍ਯੋਪਲਬ੍ਧਿਸਾਧਨਂ ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਵਧਾਨਾਨ੍ਨ ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਯਯਂ ਤਿਰਸ੍ਕਤਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੮੦-੮੧||
Adhikarana 43 (82) · Śloka 82
ਆਦਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਮਨਾਦਿਕਮ੍|
ਅਤਸ੍ਤਯੋਰਨਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਿਂ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਨੋਚ੍ਯਤੇ||੮੨||
View original
आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्यमनादिकम्|
अतस्तयोरनादित्वात् किं पूर्वमिति नोच्यते||८२||
‘ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਮਥਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਆਦਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਮਿਤਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਸ੍ਯਾਵ੍ਯਕ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤਸ੍ਯ ਮਹਦਾਦਿਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਕਸ੍ਯ ਪਰਮ੍ਪਰਾਸਨ੍ਤਤੇਰਨਾਦਿਤ੍ਵੇਨੈਵ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰਿਦਂ ਪ੍ਰਥਮਮਿਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਨੈਵ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਯਦਿ ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਪਰਮ੍ਪਰਾਪ੍ਯਨਾਦਿਸ੍ਤਦਾ ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਦੁਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਯਦਨਾਦਿ ਤਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਆਤ੍ਮੇਤਿ ਦਸ੍ਟਂ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਅਨਾਦਿਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ ਸ੍ਵਰੂਪੇਨੈਵਾਨਾਦਿ ਤਨ੍ਨੋਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ- ਆਤ੍ਮਾ; ਯਤ੍ਤੁ ਉਚ੍ਛਿਤ੍ਤਿਧਰ੍ਮਕਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ, ਤਦੁਚ੍ਛਿਦ੍ਯਤ ਏਵ; ਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਤੁ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਸਨ੍ਤਾਨਿਭ੍ਯੋਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਯਦਨਾਦਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤੇਨ, ਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਯਾਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਭਾਕ੍ਤਮੇਵ| ਕਿਞ੍ਚੈਵਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਨ੍ਤਾਨਸ੍ਯੋਚ੍ਛੇਦੇ ਮੋਕ੍ਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕ ਆਗਮ ਏਵ ਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਃ||੮੨||
Adhikarana 44 (83) · Śloka 83
ਜ੍ਞਃ ਸਾਕ੍ਸੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਜ੍ਞਃ ਸਾਕ੍ਸੀ ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਯਤਃ ਸ੍ਮਤਃ|
ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਭੂਤਾਨਾਮਾਤ੍ਮਸਾਕ੍ਸਿਕਾਃ||੮੩||
View original
ज्ञः साक्षीत्युच्यते नाज्ञः साक्षी त्वात्मा यतः स्मृतः|
सर्वे भावा हि सर्वेषां भूतानामात्मसाक्षिकाः||८३||
‘ਸਾਕ੍ਸਿਭੂਤਸ਼੍ਚ ਕਸ੍ਯਾਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਜ੍ਞ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਨਵਾਨ੍ ਸਾਕ੍ਸੀਤਿ ਲੋਕੇ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਨਤ੍ਵਜ੍ਞਃ ਪਾਸਾਣਾਦਿਃ| ਤੇਨ, ਜ੍ਞਤ੍ਵੇਨਾਸਤ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਰ੍ਤਰਿ ਸਾਕ੍ਸੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਿਤਿ ਖਾਦਿਭੂਤਾਨਾਮ੍| ਸਰ੍ਵੇ ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ਭੂਤਧਰ੍ਮਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਯੋਗ੍ਯਾਃ| ਆਤ੍ਮਸਾਕ੍ਸਿਕਾ ਇਤਿ ਆਤ੍ਮੋਪਲਭ੍ਯਮਾਨਾਃ||੮੩||
Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85
ਨੈਕਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਲਕ੍ਸਣੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ|
ਵਿਸ਼ੇਸੋਨੁਪਲਭ੍ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਨੈਕਸ੍ਯ ਵਿਦ੍ਯਤੇ||੮੪||
ਸਂਯੋਗਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਸ੍ਟੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵੇਦਨਾਕਤਃ|
ਵੇਦਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨਿਯਤਾ ਵਿਸ਼ੇਸਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਕਤਃ||੮੫||
View original
नैकः कदाचिद्भूतात्मा लक्षणैरुपलभ्यते|
विशेषोऽनुपलभ्यस्य तस्य नैकस्य विद्यते||८४||
संयोगपुरुषस्येष्टो विशेषो वेदनाकृतः|
वेदना यत्र नियता विशेषस्तत्र तत्कृतः||८५||
‘ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਂ ਚਾਵਿਕਾਰਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਨੈਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨੋ ਵੇਦਨਾਕਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ , ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਵੇਦਨਾਕਤੋ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸ ਰਾਸ਼ਿਰੂਪਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਭੂਤਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਤਾ ਆਤ੍ਮਾ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ, ਅਯਂ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਏਕੋ ਭੂਤਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਨ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਦਿਭਿਰੁਕ੍ਤੈਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਕੁਤੋ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ੍ਯ ਭੂਤਰਹਿਤਸ੍ਯ; ਯਦਾਤ੍ਮਨੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵੇਦਨਾਦਿਰ੍ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਏਵ, ਤੇਨਾਨੁਪਲਬ੍ਧਿਰੇਵਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਯੋਗਪੁਰੁਸਃ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਕਃ| ਨਨ੍ਵੇਵਮਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਭੂਤਾਤ੍ਮਨੋਪਿ ਵੇਦਨਾਕਤਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਿਤਵ੍ਯਂ, ਯਤਃ ਸਮੁਦਾਯਧਰ੍ਮਃ ਸਮੁਦਾਯਿਨਾਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਯਥਾ- ਮਾਸਰਾਸ਼ੇਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਾਸਾਣਾਮੇਵ ਗੌਰਵੇਣ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਵੇਦਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਨਾ ਸੁਖਦੁਃਖਰੂਪਾ| ਯਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸਮੂਹੇ ਨਿਯਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ ਵੇਦਨਾ, ਤਤ੍ਰੈਵ ਤਤ੍ਕਤੋ ਦੈਨ੍ਯਹਰ੍ਸਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਨਿਯਤਃ; ਤਤ੍ਰੈਵ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਰਾਸ਼ੌ ਵਰ੍ਤਤੇ ਨਾਤ੍ਮਨੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਗਤੇਨ ਗੁਣਤ੍ਰਯਪਰਿਣਾਮਰੂਪੇਣ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਨਾ ਅਸੁਖਦੁਃਖ ਏਵਾਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਾਦਿਮਾਨ੍ ਭਵਤਿ||੮੪-੮੫||
Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94
ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ ਭਿਸਕ੍ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਾਲਾ ਵੇਦਨਾ ਇਤਿ|
ਯਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯੇਕੇ ਸਾ ਯੁਕ੍ਤਿਰੁਪਧਾਰ੍ਯਤਾਮ੍||੮੬||
ਪੁਨਸ੍ਤਚ੍ਛਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਪੁਨਰਾਗਤਃ|
ਪੁਨਃ ਸ ਕਾਸੋ ਬਲਵਾਂਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਸਾ ਪੁਨਰਾਗਤਾ||੮੭||
ਏਭਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਚਨੈਰਤੀਤਾਗਮਨਂ ਮਤਮ੍|
ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਯਮਤੀਤਾਨਾਮਰ੍ਤੀਨਾਂ ਪੁਨਰਾਗਤਃ||੮੮||
ਤਮਰ੍ਤਿਕਾਲਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ|
ਅਤੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ||੮੯||
ਆਪਸ੍ਤਾਃ ਪੁਨਰਾਗੁਰ੍ਮਾ ਯਾਭਿਃ ਸ਼ਸ੍ਯਂ ਪੁਰਾ ਹਤਮ੍|
ਯਥਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸੇਤੁਃ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਤਥਾਸ਼੍ਰਯੇ||੯੦||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮ੍|
ਯਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਸਾ ਚ ਵੇਦਨਾਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਨਾਗਤਾਮ੍||੯੧||
ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਾਨਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵਿਨਿਵਰ੍ਤਤੇ|
ਸੁਖਹੇਤੂਪਚਾਰੇਣ ਸੁਖਂ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੯੨||
ਨ ਸਮਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਸਮਾਃ ਸਮਤਾਂ ਨ ਚ|
ਹੇਤੁਭਿਃ ਸਦਸ਼ਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਦੇਹਧਾਤਵਃ||੯੩||
ਯੁਕ੍ਤਿਮੇਤਾਂ ਪੁਰਸ੍ਕਤ੍ਯ ਤ੍ਰਿਕਾਲਾਂ ਵੇਦਨਾਂ ਭਿਸਕ੍|
ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤੁ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ ਯਾ ਵਿਨੋਪਧਾਮ੍||੯੪||
View original
चिकित्सति भिषक् सर्वास्त्रिकाला वेदना इति|
यया युक्त्या वदन्त्येके सा युक्तिरुपधार्यताम्||८६||
पुनस्तच्छिरसः शूलं ज्वरः स पुनरागतः|
पुनः स कासो बलवांश्छर्दिः सा पुनरागता||८७||
एभिः प्रसिद्धवचनैरतीतागमनं मतम्|
कालश्चायमतीतानामर्तीनां पुनरागतः||८८||
तमर्तिकालमुद्दिश्य भेषजं यत् प्रयुज्यते|
अतीतानां प्रशमनं वेदनानां तदुच्यते||८९||
आपस्ताः पुनरागुर्मा याभिः शस्यं पुरा हतम्|
यथा प्रक्रियते सेतुः प्रतिकर्म तथाऽऽश्रये||९०||
पूर्वरूपं विकाराणां दृष्ट्वा प्रादुर्भविष्यताम्|
या क्रिया क्रियते सा च वेदनां हन्त्यनागताम्||९१||
पारम्पर्यानबन्धस्तु दुःखानां विनिवर्तते|
सुखहेतूपचारेण सुखं चापि प्रवर्तते||९२||
न समा यान्ति वैषम्यं विषमाः समतां न च|
हेतुभिः सदृशा नित्यं जायन्ते देहधातवः||९३||
युक्तिमेतां पुरस्कृत्य त्रिकालां वेदनां भिषक्|
हन्तीत्युक्तं चिकित्सा तु नैष्ठिकी या विनोपधाम्||९४||
‘ਅਥਵਾਰ੍ਤਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤੀਤਵੇਦਨਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨ ਮੁਖ੍ਯਾ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੋਪਚਾਰੇਣੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਚਨੈਰਿਤਿ ਲੋਕਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਵਚਨੈਃ| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਆਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨਾਗਤਵੇਦਨਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਸਮਰ੍ਥਯਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮੇਵ ਭਵਤਿ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਤਥਾਪਿ ਭਵਿਸ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਪਦੇਨ ਭੂਤੇਪਿ ਵ੍ਯਾਧੌ ਯਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ- “ਪ੍ਰਾਕ੍ਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍, ਅਪਿ ਚੈਨਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਰ੍ਤਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ” (ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਰੋਗਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਦ੍ਭਾਵਃ| ਏਵਮਤੀਤਾਨਾਗਤਵੇਦਨਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਾ| ਵਰ੍ਤਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਪਾਰਮਾਰ੍ਥਿਕਂ ਮਤਮਾਹ- ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸਨ੍ਤਾਨਨ੍ਯਾਯੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਦੁਃਖਾਨਾਮਿਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮ੍| ਸੁਖਹੇਤੂਪਚਾਰੇਣੇਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਹੇਤੁਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੇਵਯਾ| ਸੁਖਮਿਤਿ ਆਰੋਗ੍ਯਮ੍| ਏਵਂ ਮਨ੍ਯਤੇ- ਯਦਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸੁਖਹੇਤੁਃ ਸੇਵ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਦੁਃਖਹੇਤੁਸੇਵਾਭਾਵਾਦ੍ਦੁਃਖਂ ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਚ ਦੁਃਖਂ ਰੋਗਰੂਪਂ ਕ੍ਸਣਭਙ੍ਗਿਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨਸ਼੍ਯਤਿ, ਸੁਖਹੇਤੁਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਖਮਾਰੋਗ੍ਯਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਅਨਾਗਤਂ ਦੁਃਖਂ ਹੇਤੁਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ, ਸੁਖਂ ਚ ਜਨ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਤਃ | ਏਤਦੇਵਾਹ- ਨ ਸਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸਮਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਣਭਙ੍ਗਿਤ੍ਵਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਨ ਵੈਸਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਂ ਵਾ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਭਿਃ ਸਦਸ਼ਾ ਇਤਿ ਸਮਹੇਤੋਃ ਸਮਾਃ, ਤਥਾ ਵਿਸਮਹੇਤੋਸ਼੍ਚ ਵਿਸਮਾਃ| ਏਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਾਭਤੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਮੇਵ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਸਕਲਦੁਃਖਹਾਰਿਣੀਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਮੋਕ੍ਸਫਲਾਮਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਠਾ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃਖਮੋਕ੍ਸੋ ਮੋਕ੍ਸਰੂਪਃ, ਤਦਰ੍ਥਂ ਭੂਤਾ ਨੈਸ੍ਠਿਕੀ| ਵਿਨੋਪਧਾਮਿਤਿ ਤਸ੍ਣਾਂ ਵਿਨਾ, ਤਸ੍ਣਾਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸਫਲਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮੬-੯੪||
Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97
ਉਪਧਾ ਹਿ ਪਰੋ ਹੇਤੁਰ੍ਦੁਃਖਦੁਃਖਾਸ਼੍ਰਯਪ੍ਰਦਃ|
ਤ੍ਯਾਗਃ ਸਰ੍ਵੋਪਧਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਦੁਃਖਵ੍ਯਪੋਹਕਃ||੯੫||
ਕੋਸਕਾਰੋ ਯਥਾ ਹ੍ਯਂਸ਼ੂਨੁਪਾਦਤ੍ਤੇ ਵਧਪ੍ਰਦਾਨ੍ |
ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਤਥਾਰ੍ਥੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਣਾਮਜ੍ਞਃ ਸਦਾਤੁਰਃ||੯੬||
ਯਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਕਲ੍ਪਾਨਰ੍ਥਾਞ੍ ਜ੍ਞੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ|
ਅਨਾਰਮ੍ਭਾਦਸਂਯੋਗਾਤ੍ਤਂ ਦੁਃਖਂ ਨੋਪਤਿਸ੍ਠਤੇ||੯੭||
View original
उपधा हि परो हेतुर्दुःखदुःखाश्रयप्रदः|
त्यागः सर्वोपधानां च सर्वदुःखव्यपोहकः||९५||
कोषकारो यथा ह्यंशूनुपादत्ते वधप्रदान् |
उपादत्ते तथाऽर्थेभ्यस्तृष्णामज्ञः सदाऽऽतुरः||९६||
यस्त्वग्निकल्पानर्थाञ् ज्ञो ज्ञात्वा तेभ्यो निवर्तते|
अनारम्भादसंयोगात्तं दुःखं नोपतिष्ठते||९७||
ਪਰੋ ਹੇਤੁਰਿਤਿ ਮੂਲਕਾਰਣਮ੍| ਦੁਃਖਰੂਪੇਣੈਵ ਦੁਃਖਾਸ਼੍ਰਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਭੋਗਤਸ੍ਣਯਾ ਹਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੋ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਦੁਃਖਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਾਦਕਾਨੁਪਾਦਤ੍ਤੇ, ਸਰ੍ਵੋਪਧਾਤ੍ਯਾਗਾਤ੍ਤੁ ਨ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਭ੍ਯਾਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਸ਼੍ਚ ਨ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਾਨੁਪਾਦਤ੍ਤੇ, ਏਵਮਨਾਗਤਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੋਪਰਮਃ, ਉਪਾਤ੍ਤਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਯੋਸ੍ਤੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਸ਼ੂਨ੍ਯਸ੍ਯੋਪਭੋਗਾਦੇਵ ਕ੍ਸਯਃ ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਥਾ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਦ੍ਦੁਃਖਸ਼ਰੀਰਾਭਾਵ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਤ੍ਰੈਵ ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਦੁਃਖਕਾਰਣਤ੍ਵੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਕੋਸਕਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸਕਾਰਃ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ ਕੀਟਃ| ਸਦਾਤੁਰ ਇਤਿ ਸਦਾ ਸਂਸਾਰਦੁਃਖਗਹੀਤਃ| ਅਨਾਰਮ੍ਭਾਦਿਤਿ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਪੂਰ੍ਵਕਾਰਮ੍ਭਵਿਰਹਾਤ੍| ਅਸਂਯੋਗਾਦਿਤਿ ਆਰਮ੍ਭਸ਼ੂਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੋਚ੍ਛੇਦਕਤਾਚ੍ਛਰੀਰਾਸਂਯੋਗਾਤ੍; ਸ਼ਰੀਰਾਭਾਵੇ ਚ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਮਕਾਰਣਕਂ ਦੁਃਖਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ||੯੫-੯੭||
Adhikarana 48 (98) · Śloka 98
ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾਮ੍|
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾਗਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ ਦੁਃਖਹੇਤਵਃ||੯੮||
View original
धीधृतिस्मृतिविभ्रंशः सम्प्राप्तिः कालकर्मणाम्|
असात्म्यार्थागमश्चेति ज्ञातव्या दुःखहेतवः||९८||
‘ਕਾਰਣਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਕਿਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਧੀਧਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਚਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਗਤਤ੍ਵਾਦੁਚ੍ਯਮਾਨੋ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾਮਾਵਹਤਿ| ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭੇਦਾਃ| ਏਤੇ ਚ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭੇਦਤ੍ਵੇਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦ੍ਯ ਇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤਿ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਕਰ੍ਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਕਰ੍ਮਯੋਗਃ| ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚੇਹ ਯੇ ਕਾਲਵ੍ਯਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਾਵਸ਼੍ਯਂ ਕਾਲਜਨ੍ਯਾਃ; ਯਤਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਪਿ ਕਾਲਜਨ੍ਯਾਨ੍ ਤਥਾ ਤਤੀਯਕਾਦੀਨਪ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਦਿਜਨ੍ਯਾਨ੍ ਕਾਲਜਤ੍ਵੇਨੈਵੇਹਾਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਜਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਨ੍ਯਾ ਏਵੇਹ ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪਥਗੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਾਲਵ੍ਯਞ੍ਚ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਕਰ੍ਮਜਾ ਇਹ ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨ੍ਯੇਸ੍ਵਵਰੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਵਰੋਧਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਕਰ੍ਮਜਾਨਾਂ, ਤਥਾ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵੋਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਞ੍ਚਾਚਾਰ੍ਯੇਣੋਨ੍ਮਾਦਨਿਦਾਨੇ ਸ੍ਵਯਮੇਵੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍- “ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਭੂਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਕਰ੍ਮਜ ਆਤ੍ਮਨਃ” (ਨਿ. ੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਤਥਾ ਜਨਪਦੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਨੀਯੇ ਚ ਵਿਮਾਨੇ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ- “ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਯਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਮਧਰ੍ਮਃ, ਤਨ੍ਮੂਲਂ ਵਾਸਤ੍ਕਰ੍ਮ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ, ਤਯੋਰ੍ਯੋਨਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧ ਏਵ” (ਵਿ. ੩) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਿਹ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਨ ਕਾਲਜਨ੍ਯਾ ਗਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਕਿਂ ਤੁ ਕਾਲਵ੍ਯਞ੍ਜ੍ਯਾਃ||੯੮||
Adhikarana 49 (99) · Śloka 99
ਵਿਸਮਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ੋ ਯੋ ਨਿਤ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯੇ ਹਿਤਾਹਿਤੇ|
ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸਮਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ||੯੯||
View original
विषमाभिनिवेशो यो नित्यानित्ये हिताहिते|
ज्ञेयः स बुद्धिविभ्रंशः समं बुद्धिर्हि पश्यति||९९||
ਧੀਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਵਿਸਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ ਅਯਥਾਭੂਤਤ੍ਵੇਨਾਧ੍ਯਵਸਾਨਂ ਨਿਤ੍ਯੇਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ, ਏਵਂ ਹਿਤੇਹਿਤਮਹਿਤੇ ਵਾ ਹਿਤਮਿਤਿ ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸ ਬੁਦ੍ਧਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਅਥ ਕਥਮਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਮਂ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਤਿ; ਉਚਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਮਂ ਯਥਾਭੂਤਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਯਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦਸਮਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ ਉਚਿਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੯||
Adhikarana 50 (100) · Śloka 100
ਵਿਸਯਪ੍ਰਵਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਧਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ|
ਨਿਯਨ੍ਤੁਮਹਿਤਾਦਰ੍ਥਾਦ੍ਧਤਿਰ੍ਹਿ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕਾ||੧੦੦||
View original
विषयप्रवणं सत्त्वं धृतिभ्रंशान्न शक्यते|
नियन्तुमहितादर्थाद्धृतिर्हि नियमात्मिका||१००||
ਧਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਮਾਹ- ਵਿਸਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਯਪ੍ਰਵਣਂ ਵਿਸਯੇਸੁ ਪ੍ਰਸਜ੍ਜਤ੍| ਨਿਯਨ੍ਤੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਿਤੁਮ੍| ਧਤਿਰ੍ਹਿ ਨਿਯਮਾਤ੍ਮਿਕੇਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਧਤਿਰਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਮਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਯਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਨੋਨਿਯਮਂ ਕਰ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਤਾ ਧਤਿਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭ੍ਰਸ੍ਟਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੦||
Adhikarana 51 (101) · Śloka 101
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਰਜੋਮੋਹਾਵਤਾਤ੍ਮਨਃ|
ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਸ ਸ੍ਮਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਹਿ ਸ੍ਮਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮ੍||੧੦੧||
View original
तत्त्वज्ञाने स्मृतिर्यस्य रजोमोहावृतात्मनः|
भ्रश्यते स स्मृतिभ्रंशः स्मर्तव्यं हि स्मृतौ स्थितम्||१०१||
ਸ੍ਮਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਵਿਵੇਚਯਤਿ- ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੇ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਹਿ ਸ੍ਮਤੌ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਮਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਮਤਿਧਰ੍ਮਃ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸਮ੍ਮਤਸ੍ਯ ਯਦਸ੍ਮਰਣਂ, ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤ੍ਯਪਰਾਧਾਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੧||
Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108
ਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਵਿਭ੍ਰਸ੍ਟਃ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਕੁਰੁਤੇਸ਼ੁਭਮ੍|
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਮ੍||੧੦੨||
ਉਦੀਰਣਂ ਗਤਿਮਤਾਮੁਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਚ ਨਿਗ੍ਰਹਃ|
ਸੇਵਨਂ ਸਾਹਸਾਨਾਂ ਚ ਨਾਰੀਣਾਂ ਚਾਤਿਸੇਵਨਮ੍||੧੦੩||
ਕਰ੍ਮਕਾਲਾਤਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਮ੍|
ਵਿਨਯਾਚਾਰਲੋਪਸ਼੍ਚ ਪੂਜ੍ਯਾਨਾਂ ਚਾਭਿਧਰ੍ਸਣਮ੍||੧੦੪||
ਜ੍ਞਾਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਯਮਰ੍ਥਾਨਾਮਹਿਤਾਨਾਂ ਨਿਸੇਵਣਮ੍|
ਪਰਮੌਨ੍ਮਾਦਿਕਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਾਂ ਨਿਸੇਵਣਮ੍||੧੦੫||
ਅਕਾਲਾਦੇਸ਼ਸਞ੍ਚਾਰੌ ਮੈਤ੍ਰੀ ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਭਿਃ|
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਰ੍ਜਨਮ੍||੧੦੬||
ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਮਾਨਭਯਕ੍ਰੋਧਲੋਭਮੋਹਮਦਭ੍ਰਮਾਃ|
ਤਜ੍ਜਂ ਵਾ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਯਦ੍ਦੇਹਕਰ੍ਮ ਚ||੧੦੭||
ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦੀਦਸ਼ਂ ਕਰ੍ਮ ਰਜੋਮੋਹਸਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍|
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਂ ਤਂ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਮ੍ ||੧੦੮||
View original
धीधृतिस्मृतिविभ्रष्टः कर्म यत् कुरुतेऽशुभम्|
प्रज्ञापराधं तं विद्यात् सर्वदोषप्रकोपणम्||१०२||
उदीरणं गतिमतामुदीर्णानां च निग्रहः|
सेवनं साहसानां च नारीणां चातिसेवनम्||१०३||
कर्मकालातिपातश्च मिथ्यारम्भश्च कर्मणाम्|
विनयाचारलोपश्च पूज्यानां चाभिधर्षणम्||१०४||
ज्ञातानां स्वयमर्थानामहितानां निषेवणम्|
परमौन्मादिकानां च प्रत्ययानां निषेवणम्||१०५||
अकालादेशसञ्चारौ मैत्री सङ्क्लिष्टकर्मभिः|
इन्द्रियोपक्रमोक्तस्य सद्वृत्तस्य च वर्जनम्||१०६||
ईर्ष्यामानभयक्रोधलोभमोहमदभ्रमाः|
तज्जं वा कर्म यत् क्लिष्टं क्लिष्टं यद्देहकर्म च||१०७||
यच्चान्यदीदृशं कर्म रजोमोहसमुत्थितम्|
प्रज्ञापराधं तं शिष्टा ब्रुवते व्याधिकारणम् ||१०८||
ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭ੍ਰਂਸ਼ਤ੍ਰਯਰੂਪਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਜਨ੍ਯਂ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਰ੍ਮਕਾਲਾਤਿਪਾਤਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਾਲਾਤਿਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਮਿਥ੍ਯਾਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਃ| ਵਿਨਯਾਚਾਰਲੋਪੇਨੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਪਿ ਯਤ੍ ਪੁਨਃ ਪੂਜ੍ਯਾਨਾਮਭਿਧਰ੍ਸਣਾਦ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪ੍ਰਕੋਪਕਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮੁਦਾਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ| ਸਙ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਰ੍ਮਭਿਰਿਤਿ ਪਤਿਤੈਃ| ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍||੧੦੨-੧੦੮||
Adhikarana 53 (109) · Śloka 109
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਸਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਸਮਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਂ ਜਾਨੀਯਾਨ੍ਮਨਸੋ ਗੋਚਰਂ ਹਿ ਤਤ੍||੧੦੯||
View original
बुद्ध्या विषमविज्ञानं विषमं च प्रवर्तनम्|
प्रज्ञापराधं जानीयान्मनसो गोचरं हि तत्||१०९||
ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬੁਦ੍ਧ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਮਿਤਿ ਅਨੁਚਿਤਂ, ਵਿਸਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤ ਏਵ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ| ਵਿਸਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਚ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਮਨਸੋ ਗੋਚਰਂ ਹਿ ਤਦਿਤਿ ਤਦ੍ਵਿਸਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਵਿਸਮਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਮਨਃਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਸਯਤ੍ਵੇਨ ਮਨਸੋ ਗੋਚਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਂ ਚ ਮਨੋਗੋਚਰਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਪਚਾਰਾਦੁਕ੍ਤਂ, ਵਿਸਦਸ਼ਮਨੋਵਿਸਯਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਸਮਵਾਗ੍ਦੇਹਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਪਿ ਭਵਤਿ||੧੦੯||
Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112
ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ|
ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ||੧੧੦||
ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਹੀਨਲਿਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤਾ ਰੋਗਹੇਤਵਃ|
ਜੀਰ੍ਣਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਕਾਲਾਕਾਲਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਯਾ||੧੧੧||
ਪੂਰ੍ਵਮਧ੍ਯਾਪਰਾਹ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਯਾਮਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਯੇ|
ਏਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਨਿਯਤਾ ਯੇ ਰੋਗਾਸ੍ਤੇ ਚ ਕਾਲਜਾਃ||੧੧੨||
View original
निर्दिष्टा कालसम्प्राप्तिर्व्याधीनां व्याधिसङ्ग्रहे|
चयप्रकोपप्रशमाः पित्तादीनां यथा पुरा||११०||
मिथ्यातिहीनलिङ्गाश्च वर्षान्ता रोगहेतवः|
जीर्णभुक्तप्रजीर्णान्नकालाकालस्थितिश्च या||१११||
पूर्वमध्यापराह्णाश्च रात्र्या यामास्त्रयश्च ये|
एषु कालेषु नियता ये रोगास्ते च कालजाः||११२||
ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇ “ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍| ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਕੈਕਸ਼ਃ ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਲੇਸ੍ਵਭ੍ਰਗਮਾਦਿਸੁ” (ਸੂ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਥਾ ਹ੍ਯੁਦਾਹਰਣੇਨ ਚ| ਤੇਨ, ਕਾਲਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾ- ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਪੁਰਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਉਦਾਹਰਣਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੀਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦੌ ਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਤ੍ਰਯਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਾਲਃ, ਤਥਾਨ੍ਨਸ੍ਯਾਕਾਲੋਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਪ੍ਰਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਦਗ੍ਧਮ੍| ਰਾਤ੍ਰੇਰ੍ਯਾਮਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਯ ਇਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਭਾਗਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰਮਧ੍ਯਰਾਤ੍ਰਾਪਰਰਾਤ੍ਰਰੂਪਾਃ, ਨ ਤੁ ਯਾਮਃ ਪ੍ਰਹਰ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਭਾਗਤ੍ਰਯੇ ਯਾਮਵਿਭਾਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਅਭਿਧਾਨਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਿਯਾਮਾ ਨਿਸ਼ਾਭਿਧੀਯਤੇ| ਤੇਸੁ ਕਾਲੇਸ੍ਵਿਤਿ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਕਾਲਾਦਿਸੁ; ਜੀਰ੍ਣੇ ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼ੇਸੇ ਚ ਵਾਤਿਕਾ ਗਦਾਃ, ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪੂਰ੍ਵਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਕਫਜਾ ਗਦਾਃ, ਪ੍ਰਜੀਰ੍ਣੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਮਧ੍ਯਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾ ਨਿਯਤਾ ਰੋਗਾਃ| ਅਨ੍ਨਾਕਾਲੇ ਚਾਜੀਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣੇ ਭੋਜਨਾਤ੍ ਤ੍ਰਯੋਪਿ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ‘ਜੀਰ੍ਣਭੁਕ੍ਤਪ੍ਰਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਕਾਲਾ’ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ, ਤੇਨ ਜੀਰ੍ਣਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਨਕਾਲਾਃ ਪੂਰ੍ਵਵਦੇਵ ਜ੍ਞੇਯਾਃ; ਤਥਾ ‘ਕਾਲਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਯਾ’ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾ; ਕਾਲਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਬਾਲ੍ਯਾਦਿਵਯਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਬਾਲ੍ਯੇ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਃ, ਯੌਵਨੇ ਪੈਤ੍ਤਿਕਾਃ, ਵਾਰ੍ਧਕ੍ਯੇ ਵਾਤਿਕਾ ਗਦਾ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੧੦-੧੧੨||
Adhikarana 55 (113) · Śloka 113
ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕੋ ਦ੍ਵ੍ਯਹਗ੍ਰਾਹੀ ਤਤੀਯਕਚਤੁਰ੍ਥਕੌ|
ਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵੇ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਬਲਾਗਮਃ||੧੧੩||
View original
अन्येद्युष्को द्व्यहग्राही तृतीयकचतुर्थकौ|
स्वे स्वे काले प्रवर्तन्ते काले ह्येषां बलागमः||११३||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨਪਿ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਕਾਲਜੇ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵ੍ਯਹਗ੍ਰਾਹੀ ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ- “ਵਿਸਮਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| ਮਧ੍ਯੇ ਅਹਨੀ ਜ੍ਵਰਯਤ੍ਯਾਦਾਵਨ੍ਤੇ ਚ ਮੁਞ੍ਚਤਿ” (ਚਿ. ੩) ਇਤਿ| ਕਥਂ ਸ੍ਵਕੀਯ ਏਵ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕਾਲੇ ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਬਲਾਗਮ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤ ਏਵ ਕਾਲੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ ਬਲਵਨ੍ਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਸਞ੍ਜਾਤਬਲਾਃ ਸਨ੍ਤੋ ਵ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੩||
Adhikarana 56 (114) · Śloka 114
ਏਤੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਚ ਯੇ ਕੇਚਿਤ੍ ਕਾਲਜਾ ਵਿਵਿਧਾ ਗਦਾਃ|
ਅਨਾਗਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਬਲਕਾਲੌ ਵਿਜਾਨਤਾ||੧੧੪||
View original
एते चान्ये च ये केचित् कालजा विविधा गदाः|
अनागते चिकित्स्यास्ते बलकालौ विजानता||११४||
ਏਤੇਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਏਤੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਚੇਤ੍ਯਨੇਨਾਨ੍ਯਾਨਪਿ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਿਨਃ| ਸ਼ੋਥਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨ੍ ਸੂਚਯਤਿ||੧੧੪||
Adhikarana 57 (115) · Śloka 115
ਕਾਲਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੇਨ ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ|
ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾ ਦਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ||੧੧੫||
View original
कालस्य परिणामेन जरामृत्युनिमित्तजाः|
रोगाः स्वाभाविका दृष्टाः स्वभावो निष्प्रतिक्रियः||११५||
ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਪਿ ਕਾਲਪਰਿਣਾਮਵ੍ਯਜ੍ਯਮਾਨਤਯਾ ਇਹ ਕਾਲਜੇਵਰੋਧਯਿਤੁਮਾਹ- ਕਾਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਰੂਪਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜਾਤਾ ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ, ਮਤ੍ਯੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਾਯੁਃਪਰ੍ਯਵਸਾਨਭਵਕਾਲਮਤ੍ਯੁਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ; ਕਿਂਵਾ ਜਰਾਮਤ੍ਯ੍ਵੋਰ੍ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤਾ ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ, ਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸਾਧਾਰਣਦੇਹਨਿਵਰ੍ਤਕਭੂਤਸ੍ਵਭਾਵੋਦਸ੍ਟਂ ਚ| ਅਥ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾਨਾਂ ਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਵਭਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਸਾਧਾਰਣਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਰਸਾਯਨਵਰ੍ਜ੍ਯਯਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਰਸਾਯਨੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ; ਤੇਨ, “ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਚ੍ਚ੍ਯਵਨਃ ਸੁਵਦ੍ਧੋਭੂਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਯੁਵਾ” (ਚਿ. ੧ ਪਾ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਸਮਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ; ਕਿਂਵਾ, ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਾ ਜਰਾਦਯੋ ਰਸਾਯਨਜਨਿਤਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦੁਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਪੁਨਰਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਃ||੧੧੫||
Adhikarana 58 (116) · Śloka 116
ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਦੈਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਰ੍ਮ ਯਤ੍ ਪੌਰ੍ਵਦੇਹਿਕਮ੍|
ਹੇਤੁਸ੍ਤਦਪਿ ਕਾਲੇਨ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਲਭ੍ਯਤੇ||੧੧੬||
View original
निर्दिष्टं दैवशब्देन कर्म यत् पौर्वदेहिकम्|
हेतुस्तदपि कालेन रोगाणामुपलभ्यते||११६||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਕਰ੍ਮਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਕਤਮਪਿ ਗਦਂ ਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਵ੍ਯਜ੍ਯਮਾਨਤਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲੇਨੇਤਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਤਾਲਕ੍ਸਿਤੇਨ ਕਾਲੇਨ (ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਤ੍) ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਣਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੬||
Adhikarana 59 (117) · Śloka 117
ਨ ਹਿ ਕਰ੍ਮ ਮਹਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਫਲਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਭੁਜ੍ਯਤੇ|
ਕ੍ਰਿਯਾਘ੍ਨਾਃ ਕਰ੍ਮਜਾ ਰੋਗਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍||੧੧੭||
View original
न हि कर्म महत् किञ्चित् फलं यस्य न भुज्यते|
क्रियाघ्नाः कर्मजा रोगाः प्रशमं यान्ति तत्क्षयात्||११७||
ਕਰ੍ਮਣਃ ਫਲਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਿਯਮਮਾਹ- ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਮਹਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਬਾਧਨੀਯਫਲਂ ਨ ਦਦਾਤ੍ਯਪਿ ਫਲਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਜਾਨਾਮਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਕ੍ਰਿਯਾਘ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਤ੍; ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮਫਲੋਪਭੋਗਾਦੇਵ ਪਰਂ ਭਵਤਿ||੧੧੭||
Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127
ਅਤ੍ਯੁਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਾਚ੍ਛ੍ਰਵਣਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਨ ਚ|
ਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਚਾਤਿਹੀਨਾਨਾਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼੍ਰਵਣਾਜ੍ਜਡਾਃ||੧੧੮||
ਪਰੁਸੋਦ੍ਭੀਸਣਾਸ਼ਸ੍ਤਾਪ੍ਰਿਯਵ੍ਯਸਨਸੂਚਕੈਃ|
ਸ਼ਬ੍ਦੈਃ ਸ਼੍ਰਵਣਸਂਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਸਂਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੧੯||
ਅਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਹੀਨਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਏਵ ਚ|
ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਾਧਕਃ||੧੨੦||
ਯੋ ਭੂਤਵਿਸਵਾਤਾਨਾਮਕਾਲੇਨਾਗਤਸ਼੍ਚ ਯਃ|
ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੨੧||
ਰੂਪਾਣਾਂ ਭਾਸ੍ਵਤਾਂ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤ੍ਯਤਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍|
ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਾਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੧੨੨||
ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਭੈਰਵਬੀਭਤ੍ਸਦੂਰਾਤਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ |
ਤਾਮਸਾਨਾਂ ਚ ਰੂਪਾਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਸਂਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੨੩||
ਅਤ੍ਯਾਦਾਨਮਨਾਦਾਨਮੋਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਯਤ੍|
ਰਸਾਨਾਂ ਵਿਸਮਾਦਾਨਮਲ੍ਪਾਦਾਨਂ ਚ ਦੂਸਣਮ੍||੧੨੪||
ਅਤਿਮਦ੍ਵਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਾਂ ਗਨ੍ਧਾਨਾਮੁਪਸੇਵਨਮ੍|
ਅਸੇਵਨਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੧੨੫||
ਪੂਤਿਭੂਤਵਿਸਦ੍ਵਿਸ੍ਟਾ ਗਨ੍ਧਾ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਨਾਰ੍ਤਵਾਃ|
ਤੈਰ੍ਗਨ੍ਧੈਰ੍ਘ੍ਰਾਣਸਂਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੨੬||
ਇਤ੍ਯਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਦੋਸਕੋਪਨਃ|੧੨੭|
View original
अत्युग्रशब्दश्रवणाच्छ्रवणात् सर्वशो न च|
शब्दानां चातिहीनानां भवन्ति श्रवणाज्जडाः||११८||
परुषोद्भीषणाशस्ताप्रियव्यसनसूचकैः|
शब्दैः श्रवणसंयोगो मिथ्यासंयोग उच्यते||११९||
असंस्पर्शोऽतिसंस्पर्शो हीनसंस्पर्श एव च|
स्पृश्यानां सङ्ग्रहेणोक्तः स्पर्शनेन्द्रियबाधकः||१२०||
यो भूतविषवातानामकालेनागतश्च यः|
स्नेहशीतोष्णसंस्पर्शो मिथ्यायोग स उच्यते||१२१||
रूपाणां भास्वतां दृष्टिर्विनश्यत्यतिदर्शनात्|
दर्शनाच्चातिसूक्ष्माणां सर्वशश्चाप्यदर्शनात्||१२२||
द्विष्टभैरवबीभत्सदूरातिश्लिष्टदर्शनात् |
तामसानां च रूपाणां मिथ्यासंयोग उच्यते||१२३||
अत्यादानमनादानमोकसात्म्यादिभिश्च यत्|
रसानां विषमादानमल्पादानं च दूषणम्||१२४||
अतिमृद्वतितीक्ष्णानां गन्धानामुपसेवनम्|
असेवनं सर्वशश्च घ्राणेन्द्रियविनाशनम्||१२५||
पूतिभूतविषद्विष्टा गन्धा ये चाप्यनार्तवाः|
तैर्गन्धैर्घ्राणसंयोगो मिथ्यायोगः स उच्यते||१२६||
इत्यसात्म्यार्थसंयोगस्त्रिविधो दोषकोपनः|१२७|
ਕ੍ਰਮਾਗਤਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਅਤ੍ਯੁਗ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਨ ਚੇਤਿ ਸਰ੍ਵਥੋਗ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ | ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਮਿਤਿ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਾਦੀਨਾਮ੍| ਭੂਤਾਃ ਸਵਿਸਿਕ੍ਰਿਮਿਪਿ ਸ਼ਾਚਾਦਯਃ| ਯੋ ਭੂਤਵਿਸਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਤਥਾਕਾਲੇਨਾਗਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯੋਜਨਾ| ਤਤ੍ਰਾਕਾਲੇ ਸ੍ਨੇਹਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਯਥਾ- ਅਜੀਰ੍ਣੇ ਕਫਵਦ੍ਧਿਕਾਲੇ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਏਵਂ ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਉਸ੍ਣੇ ਚੋਸ੍ਣਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋਕਾਲੇਨਾਗਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸਰ੍ਵਸ਼ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ ਭਾਸ੍ਵਤਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਣਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਥਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਅਤਿਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਮ੍| ਤਾਮਸਾਨਾਂ ਚ ਰੂਪਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ ਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਭੈਰਵਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਰੂਪਃ| ਅਤਿਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗ ਏਵ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਭਿਰਿਤਿ ਵਿਸਮਾਦਾਨਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਓਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਚ ਰਾਸ਼ਿਦੋਸਵਰ੍ਜਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਸਪ੍ਤਦੋਸਾ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯਾਃ| ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਇਤਿ ਅਯੋਗਾਤਿਯੋਗਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਃ||੧੧੮-੧੨੬||
Adhikarana 61 (127) · Śloka 127
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਯਨ੍ਨ ਯਾਤਿ ਸਹਾਤ੍ਮਤਾਮ੍||੧੨੭||
View original
असात्म्यमिति तद्विद्याद्यन्न याति सहात्मताम्||१२७||
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹੇਤਿ ਮਿਲਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰੇਣ| ਆਤ੍ਮਤਾਮ੍ ਅਵਿਕਤਰੂਪਤਾਂ ਨ ਯਾਤਿ; ਏਤੇਨ, ਯਦੁਪਯੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕਤਰੂਪੋਪਧਾਤਕਂ ਭਵਤਿ, ਤਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ||੧੨੭||
Adhikarana 62 (128) · Śloka 128
ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਹੀਨਯੋਗੇਭ੍ਯੋ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਪਜਾਯਤੇ|
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਂ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕੋ ਬੁਧੈਃ||੧੨੮||
View original
मिथ्यातिहीनयोगेभ्यो यो व्याधिरुपजायते|
शब्दादीनां स विज्ञेयो व्याधिरैन्द्रियको बुधैः||१२८||
ਇਤ੍ਥਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਰ੍ਥਜਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਵਾਰਭੂਤਤ੍ਵੇਨੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਿਥ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੀਨਯੋਗੇਨੇਹਾਯੋਗੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਐਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕ ਇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦ੍ਵਾਰਭੂਤਃ||੧੨੮||
Adhikarana 63 (129) · Śloka 129
ਵੇਦਨਾਨਾਮਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯੇਤੇ ਹੇਤਵਃ ਸ੍ਮਤਾਃ|
ਸੁਖਹੇਤੁਃ ਸਮਸ੍ਤ੍ਵੇਕਃ ਸਮਯੋਗਃ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਃ||੧੨੯||
View original
वेदनानामशान्तानामित्येते हेतवः स्मृताः|
सुखहेतुः समस्त्वेकः समयोगः सुदुर्लभः||१२९||
ਦੁਃਖਰੂਪਵੇਦਨਾਹੇਤੁਂ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋਕ੍ਤਮੁਪਸਂਹਰਤਿ- ਵੇਦਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ਾਨ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਦੁਃਖਾਨਾਮ੍| ਅਥ ਸੁਖਰੂਪਵੇਦਨਾਹੇਤੁਃ ਕ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸੁਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਯੋਗ ਇਤਿ ਕਾਲਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ| ਸੁਦੁਰ੍ਲਭ ਇਤਿ ਕਾਲਾਦਿਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਅਯੋਗਾਦਿਵਿਰਹਤ੍ਵੇਨ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋ ਹਿ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਅਨ੍ਯਤਰੇਣਾਪ੍ਯਯੋਗਾਦਿਨਾ ਪੁਰੁਸਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਚ ਨਿਤ੍ਯਾਤੁਰਾ ਏਵ ਪੁਰੁਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਲ੍ਪਂ ਚ ਰੋਗਮਨਾਦਤ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੨੯||
Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131
ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨ ਚੈਵਾਰ੍ਥਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਸ੍ਯ ਹੇਤਵਃ|
ਹੇਤੁਸ੍ਤੁ ਸੁਖਦੁਃਖਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ||੧੩੦||
ਸਨ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਾ ਯੋਗੋ ਨ ਚ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਰੁਕ੍|
ਨ ਸੁਖਂ, ਕਾਰਣਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋਗ ਏਵ ਚਤੁਰ੍ਵਧਃ||੧੩੧||
View original
नेन्द्रियाणि न चैवार्थाः सुखदुःखस्य हेतवः|
हेतुस्तु सुखदुःखस्य योगो दृष्टश्चतुर्विधः||१३०||
सन्तीन्द्रियाणि सन्त्यर्था योगो न च न चास्ति रुक्|
न सुखं, कारणं तस्माद्योग एव चतुर्वधः||१३१||
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਯੋਪਾਦੇਯਤਾਮਯੋਗਾਦੀਨਾਂ ਚ ਹੇਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਯੋਗਮੇਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਕਥਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਯੋਃ ਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਪਲਭ੍ਯਮਾਨਯੋਰਪ੍ਯਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗੋ ਨ ਚੇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਯੋਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਨ ਚ| ਨ ਸੁਖਮਿਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਯੋਰ੍ਯੋਗਾਭਾਵੇ ਅਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ, ਸਤਿ ਤੁ ਯੋਗੇ ਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ, ਯੋਗ ਏਵਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਾਰਣਮਵਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਅਯਂ ਚ ਯੋਗ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਵਧਿਕਤ੍ਯ ਸ੍ਪਸ੍ਟਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ; ਤੇਨ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਕਾਲਯੋਰਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਏਤਚ੍ਛੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਰ੍ਥਂ ਚਾਨੁਪਾਦੇਯਂ ਕਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਯੋਗਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਯੋਗਾਨਾਮੇਵ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਕਤਮ੍||੧੩੦-੧੩੧||
Adhikarana 65 (132) · Śloka 132
ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਮਨੋ ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਗੋਚਰਂ ਕਰ੍ਮ ਵਾ ਵਿਨਾ|
ਸੁਖਦੁਃਖਂ, ਯਥਾ ਯਚ੍ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਥੋਚ੍ਯਤੇ||੧੩੨||
View original
नात्मेन्द्रियं मनो बुद्धिं गोचरं कर्म वा विना|
सुखदुःखं, यथा यच्च बोद्धव्यं तत्तथोच्यते||१३२||
ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਾਦਸ੍ਟਾਨ੍ਯੇਵ ਤਥਾਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਣਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੋਚਰ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਮ ਅਦਸ੍ਟਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਨਾ ਨ ਲੋਸ੍ਟਾਦੌ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਭਵਤਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਸ੍ਟਮੇਵ| ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਚ ਸ਼ੁਭਂ ਸੁਖਕਾਰਣਮ੍, ਅਸ਼ੁਭਂ ਚ ਦੁਃਖਕਾਰਣਮ੍| ਯਦ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਯ ਏਵ ਕਾਰਣਂ, ਤਰ੍ਹਿ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਕਾਲਾਦ੍ਯਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਦਯ ਇਹੋਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਸੁਖਦੁਃਖਂ ਯਥਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਕਾਰ੍ਯਵਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤਿ, ਤਤ੍ਤਥੈਵੋਚ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ਤੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੁਕ੍ਤੇ ਭਵਤਃ, ਨਾਤ੍ਮਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਅਭਿਧੀਯੇਤੇ; ਨ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਯੋ ਦੁਃਖਹੇਤੁਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਾ ਅਪੀਹ ਹੇਯਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਯੋਗਾਦਯ ਏਵ ਦੁਃਖਹੇਤਵਸ੍ਤ੍ਯਜ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਸੁਖਹੇਤਵਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦਿਯਾਰ੍ਥਯੋਗਾਦਯਸ੍ਤੂਪਾਦੀਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਭਾਵਃ||੧੩੨||
Adhikarana 66 (133) · Śloka 133
ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਮਾਨਸ ਏਵ ਚ|
ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ||੧੩੩||
View original
स्पर्शनेन्द्रियसंस्पर्शः स्पर्शो मानस एव च|
द्विविधः सुखदुःखानां वेदनानां प्रवर्तकः||१३३||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਕਲਕਾਰਣਵ੍ਯਾਪਕਂ ਯੋਗਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਿਤੁਮੈਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਂ ਮਾਨਸਂ ਚ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਨੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਰ੍ਥੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਕਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ; ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਸ੍ਪਸ੍ਟਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ; ਯਦਿ ਹ੍ਯਸ੍ਪਸ੍ਟਮੇਵ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਘ੍ਰਾਣਂ ਵਾ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਦਾ ਵਿਦੂਰਮਪਿ ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍, ਨ ਚ ਗਹ੍ਣਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਪਸ੍ਟ੍ਵੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ; ਮਾਨਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸਮਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਯੇਨ ਮਨਃ ਕਿਸ਼੍ਚਿਦੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ, ਨ ਸਰ੍ਵਂ; ਤੇਨ ਯਨ੍ਮਨਸਾ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦੇਵ ਮਨੋ ਗਹ੍ਣਾਤੀਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੧੩੩||
Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135
ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸਾਤ੍ਮਿਕਾ ਤਸ੍ਣਾ ਸੁਖਦੁਃਖਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਸੁਖਦੁਃਖਾਨਾਂ ਕਾਰਣਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ||੧੩੪||
ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਹਿ ਸਾ ਭਾਵਾਨ੍ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਰਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨ੍|
ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤੇ ਨਾਨੁਪਾਦਾਨੇ ਨਾਸ੍ਪਸ੍ਟੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾਃ||੧੩੫||
View original
इच्छाद्वेषात्मिका तृष्णा सुखदुःखात् प्रवर्तते|
तृष्णा च सुखदुःखानां कारणं पुनरुच्यते||१३४||
उपादत्ते हि सा भावान् वेदनाश्रयसञ्ज्ञकान्|
स्पृश्यते नानुपादाने नास्पृष्टो वेत्ति वेदनाः||१३५||
ਸੁਖਦੁਃਖੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਇਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਾਦਿਚ੍ਛਾਰੂਪਾ ਤਸ੍ਣਾ, ਦੁਃਖਾਚ੍ਚ ਦ੍ਵੇਸਰੂਪਾ ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਇਯਂ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਤਸ੍ਣਾ ਈਪ੍ਸਿਤੇਰ੍ਥੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੀ ਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇ ਚ ਨਿਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤੀ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਵਿਸਯਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖਹੇਤੁਤਾਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਜਨਯਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਤਸ੍ਣਾਯਾਃ ਸੁਖਦੁਃਖਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਪਾਦਤ੍ਤੇ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਰਯਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿਤਿ ਵੇਦਨਾਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਕਾਲਾਦ੍ਯਯੋਗਾਦਿਰੂਪਾਨ੍| ਅਥ ਤਸ੍ਣਾ ਚੇਤ੍ ਸੁਖਦੁਃਖਕਾਰਣਂ, ਤਤ੍ ਕਿਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਨਾਪਰੇਣ ਕਾਰਣੇਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਪਾਦਾਨ ਇਤਿ ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਰ੍ਥਰੂਪੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਕਾਰਣੇ ਅਰ੍ਥਂ ਵਿਨਾ ਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਭਵਤਿ| ਅਥ ਨ ਭਵਤ੍ਵਰ੍ਥਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਤਤਃ ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਾਸ੍ਪਸ੍ਟੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵੇਦਨਾ ਇਤਿ; ਅਰ੍ਥਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੂਨ੍ਯਃ ਸਨ੍ ਨ ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਅਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਦੇਵ ਵੇਤ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩੪-੧੩੫||
Adhikarana 68 (136) · Śloka 136
ਵੇਦਨਾਨਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਮਨੋ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ|
ਕੇਸ਼ਲੋਮਨਖਾਗ੍ਰਾਨ੍ਨਮਲਦ੍ਰਵਗੁਣੈਰ੍ਵਿਨਾ||੧੩੬||
View original
वेदनानामधिष्ठानं मनो देहश्च सेन्द्रियः|
केशलोमनखाग्रान्नमलद्रवगुणैर्विना||१३६||
‘ਵੇਦਨਾਨਾਂ ਕਿਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਵੇਦਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਃ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਇਤਿ ਅਨੇਨ ਨਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਦੇਹੋ ਕੇਸ਼ਲੇਮਾਦਿਕੋ ਨਿਰਸ੍ਤਃ| ਤਦੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟਾਰ੍ਥਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਕੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂਵਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਥਗ੍ ਵੇਦਨਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਹਣੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵੇਦਨਾਯਾ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗਤਤ੍ਵਂ ਤਦਾਧਾਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨਤ੍ਵਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਦ੍ਰਵਂ ਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਗੁਣਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯਃ| ਸ਼ਰੀਰਗਤਾ ਏਤੇ ਹਿ ਕੇਸ਼ਾਦਯੋ ਨ ਵੇਦਨਾਧਾਰਾ ਇਤ੍ਯਨੁਭਵ ਏਵ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਯਾ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਗਤਾ ਵੇਦਨਾ ਗ੍ਰਹਣੀਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੌ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਸਾ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਧਾਰਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਸ੍ਯੈਵ ਬੋਧ੍ਯਾ||੧੩੬||
Adhikarana 69 (137) · Śloka 137
ਯੋਗੇ ਮੋਕ੍ਸੇ ਚ ਸਰ੍ਵਾਸਾਂ ਵੇਦਨਾਨਾਮਵਰ੍ਤਨਮ੍|
ਮੋਕ੍ਸੇ ਨਿਵਤ੍ਤਿਰ੍ਨਿਃਸ਼ੇਸਾ ਯੋਗੋ ਮੋਕ੍ਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ||੧੩੭||
View original
योगे मोक्षे च सर्वासां वेदनानामवर्तनम्|
मोक्षे निवृत्तिर्निःशेषा योगो मोक्षप्रवर्तकः||१३७||
‘ਕ੍ਵ ਚੈਤਾ ਵੇਦਨਾਃ ਸਰ੍ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਂ- ਯੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗਃ ‘ਅਨਾਰਮ੍ਭਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਮੋਕ੍ਸ ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯੁਚ੍ਛੇਦਃ| ਨਿਃਸ਼ੇਸੇਤਿ ਨ ਪੁਨਰ੍ਭਵਤਿ| ਏਤੇਨ, ਯੋਗੇ ਨਿਵਤ੍ਤਾ ਵੇਦਨਾ ਪੁਨਰ੍ਭਵਤੀਤਿ ਸੂਚਯਤਿ| ਮੋਕ੍ਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕ ਇਤਿ ਮੋਕ੍ਸਕਾਰਣਮ੍| ਕਿਂਵਾ, ‘ਯੋਗਮੋਕ੍ਸੌ ਨਿਵਰ੍ਤਕੌ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ; ਤਦਾ ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਕ੍ਸੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਯੋਗਮੋਕ੍ਸਯੋਰ੍ਵੇਦਨਾਨਿਵਰ੍ਤਕਤ੍ਵਂ ‘ਯੋਗੇ ਮੋਕ੍ਸੇ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧੇਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਯੋਗਮੋਕ੍ਸਯੋਰਿਹ ਕਰ੍ਤਤਾ ਵੇਦਨਾਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੧੩੭||
Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139
ਆਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮਨੋਰ੍ਥਾਨਾਂ ਸਨ੍ਨਿਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ|
ਸੁਖਦੁਃਖਮਨਾਰਮ੍ਭਾਦਾਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਮਨਸਿ ਸ੍ਥਿਰੇ||੧੩੮||
ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦੁਭਯਂ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਚੋਪਜਾਯਤੇ|
ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਯੋਗਜ੍ਞਾਸ੍ਤਂ ਯੋਗਮਸਯੋ ਵਿਦੁਃ||੧੩੯||
View original
आत्मेन्द्रियमनोर्थानां सन्निकर्षात् प्रवर्तते|
सुखदुःखमनारम्भादात्मस्थे मनसि स्थिरे||१३८||
निवर्तते तदुभयं वशित्वं चोपजायते|
सशरीरस्य योगज्ञास्तं योगमृषयो विदुः||१३९||
ਯਥਾ ਯੋਗੋ ਵੇਦਨਾਨਿਵਰ੍ਤਕੋ ਭਵਤਿ, ਯਸ਼੍ਚ ਯੋਗਸ੍ਤਮਾਹ- ਆਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਰਮ੍ਭਾਦਿਤਿ ਵਿਸਯੋਪਾਦਾਨਾਰ੍ਥਂ ਮਨਸਾਨਾਰਮ੍ਭਾਤ੍ | ਆਤ੍ਮਸ੍ਥੇ ਮਨਸੀਤਿ ਵਿਸਯੇ ਨਿਵਤੇ ਕੇਵਲਾਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਸ੍ਥੇ| ਸ੍ਥਿਰੇ ਇਤਿ ਅਚਲੇ, ਆਤ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸਕ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਦੁਭਯਮਿਤਿ ਸੁਖਦੁਃਖੇ| ਯੋਗੇ ਯੋਗਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮਸ੍ਟਵਿਧਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਬਲਮ੍| ਸਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੇਤਿਪਦੇਨ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਸਹੈਵ ਵਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੩੮-੧੩੯||
Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141
ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮਰ੍ਥਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਦਸ੍ਟਿਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਮਤਿਃ ਕਾਨ੍ਤਿਰਿਸ੍ਟਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੪੦||
ਇਤ੍ਯਸ੍ਟਵਿਧਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ਬਲਮੈਸ਼੍ਵਰਮ੍|
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਧਾਨਾਤ੍ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੁਪਜਾਯਤੇ||੧੪੧||
View original
आवेशश्चेतसो ज्ञानमर्थानां छन्दतः क्रिया|
दृष्टिः श्रोत्रं स्मृतिः कान्तिरिष्टतश्चाप्यदर्शनम्||१४०||
इत्यष्टविधमाख्यातं योगिनां बलमैश्वरम्|
शुद्धसत्त्वसमाधानात्तत् सर्वमुपजायते||१४१||
ਆਵੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵੇਸ਼ਃ ਪਰਪੁਰਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ| ਚੇਤਸੋ ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਪਰਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਛਨ੍ਦਤਃ ਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਅਰ੍ਥਾਨਾਮਿਚ੍ਛਾਤਃ ਕਰਣਮ੍| ਦਸ੍ਟਿਃ ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਮ੍ ਅਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼੍ਰਵਣਮ੍| ਸ੍ਮਤਿਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਰਣਮ੍| ਕਾਨ੍ਤਿਃ ਅਮਾਨੁਸੀ ਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਇਸ੍ਟਤਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ ਯਦੇਚ੍ਛਤਿ ਤਦਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਯੋਗ੍ਯ ਏਵ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਯਦਾ ਚੇਚ੍ਛਤਿ ਤਦਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਿਂਵਾ, ਆਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚੇਤਸ ਇਤਿ ਪਰਚੇਤਸਃ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ, ਜ੍ਞਾਨਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਮਤੀਤਾਨਾਗਤਾਦਿਜ੍ਞਾਨਂ, ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਐਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ ਯੋਗਪ੍ਰਭਾਵਾਦੁਪਪਨ੍ਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਕਤਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮਾਧਾਨਾਦਿਤਿ ਨੀਰਜਸ੍ਤਮਸ੍ਕਸ੍ਯ ਮਨਸ ਆਤ੍ਮਨਿ ਸਮ੍ਯਗਾਧਾਨਾਤ੍||੧੪੦-੧੪੧||
Adhikarana 72 (142) · Śloka 142
ਮੋਕ੍ਸੋ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਾਵਾਤ੍ ਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍|
ਵਿਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਸਂਯੋਗੈਰਪੁਨਰ੍ਭਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||੧੪੨||
View original
मोक्षो रजस्तमोऽभावात् बलवत्कर्मसङ्क्षयात्|
वियोगः सर्वसंयोगैरपुनर्भव उच्यते||१४२||
ਅਥ ਕਥਂ ਮੋਕ੍ਸੋ ਭਵਤਿ, ਕਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਹ- ਮੋਕ੍ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਤ੍ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਦਿਤਿ ਅਵਸ਼੍ਯਭੋਕ੍ਤਵ੍ਯਫਲਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਸਂਯੋਗੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵੈਰਾਤ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਭਿਃ ਸ਼ਰੀਰਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਭਿਃ| ਨ ਪੁਨਃ ਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਪੁਨਰ੍ਭਵਃ ||੧੪੨||
Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146
ਸਤਾਮੁਪਾਸਨਂ ਸਮ੍ਯਗਸਤਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍|
ਵ੍ਰਤਚਰ੍ਯੋਪਵਾਸੌ ਚ ਨਿਯਮਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ||੧੪੩||
ਧਾਰਣਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਵਿਜਨੇ ਰਤਿਃ|
ਵਿਸਯੇਸ੍ਵਰਤਿਰ੍ਮੋਕ੍ਸੇ ਵ੍ਯਵਸਾਯਃ ਪਰਾ ਧਤਿਃ||੧੪੪||
ਕਰ੍ਮਣਾਮਸਮਾਰਮ੍ਭਃ ਕਤਾਨਾਂ ਚ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ|
ਨੈਸ੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਮਨਹਙ੍ਕਾਰਃ ਸਂਯੋਗੇ ਭਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||੧੪੫||
ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸਮਾਧਾਨਮਰ੍ਥਤਤ੍ਤ੍ਵਪਰੀਕ੍ਸਣਮ੍|
ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤੇਰੁਪਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੧੪੬||
View original
सतामुपासनं सम्यगसतां परिवर्जनम्|
व्रतचर्योपवासौ च नियमाश्च पृथग्विधाः||१४३||
धारणं धर्मशास्त्राणां विज्ञानं विजने रतिः|
विषयेष्वरतिर्मोक्षे व्यवसायः परा धृतिः||१४४||
कर्मणामसमारम्भः कृतानां च परिक्षयः|
नैष्क्रम्यमनहङ्कारः संयोगे भयदर्शनम्||१४५||
मनोबुद्धिसमाधानमर्थतत्त्वपरीक्षणम्|
तत्त्वस्मृतेरुपस्थानात् सर्वमेतत् प्रवर्तते||१४६||
ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸੋਪਾਯਮਾਹ- ਸਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਾ ਧਤਿਰਿਤਿ ਅਤਿਸ਼ਯਿਤਂ ਮਨੋਨਿਯਮਨਮ੍| ਕਰ੍ਮਣਾਮਸਮਾਰਮ੍ਭ ਇਤਿ ਅਨਾਗਤਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮਸਾਧਨਾਨਾਮਕਰਣਮ੍| ਕਤਾਨਾਂ ਚ ਪਰਿਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰੈਃ ਕਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਫਲੋਪਭੋਗਾਤ੍ ਪਰਿਕ੍ਸਯਃ| ਨੈਸ੍ਕਮ੍ਯਂ ਸਂਸਾਰਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣੇਚ੍ਛਾ| ਅਨਹਙ੍ਕਾਰ ਇਤਿ ਮਮੇਦਮ੍, ਅਹਂ ‘ਕਰੋਮਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਬੁਦ੍ਧਿਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਸਂਯੋਗ ਇਤਿ ਆਤ੍ਮਸ਼ਰੀਰਾਦਿਸਂਯੋਗੇ| ਮਨੋਬੁਦ੍ਧਿਸਮਾਧਾਨਮਿਤਿ ਮਨੋਬੁਦ੍ਧ੍ਯੋਰਾਤ੍ਮਨਿ ਸਮਾਧਾਨਮ੍| ਸਰ੍ਵਮੇਤਦਿਤਿ ‘ਕਰ੍ਮਣਾਮਸਮਾਰਮ੍ਭਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ | ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਃ ਆਤ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਭੂਤਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ; ਸਾ ਚ ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰੀਰਾਦ੍ਯੁਪਕਾਰ੍ਯਃ, ਸ਼ਰੀਰਾਦਯਸ਼੍ਚਾਮੀ ਆਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਮਰਣਰੂਪਸ੍ਮਤਿਃ||੧੪੩-੧੪੬||
Adhikarana 74 (147) · Śloka 147
ਸ੍ਮਤਿਃ ਸਤ੍ਸੇਵਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਧਤ੍ਯਨ੍ਤੈਰੁਪਜਾਯਤੇ|
ਸ੍ਮਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਦੁਃਖਾਤ੍ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ||੧੪੭||
View original
स्मृतिः सत्सेवनाद्यैश्च धृत्यन्तैरुपजायते|
स्मृत्वा स्वभावं भावानां स्मरन् दुःखात् प्रमुच्यते||१४७||
ਅਥ ਸ੍ਮਤਿਃ ਕਥਂ ਦੁਃਖਪ੍ਰਮੋਸੇ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਯਤਰੂਪਮ੍| ਗੁਰੁਵਚਨਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਥਮਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਰੂਪਂ ਪਰਸ੍ਪਰਭਿਨ੍ਨਂ ਪਰਸ੍ਪਰਾਨੁਪਕਾਰਕਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਮਰਨ੍ ਨ ਕ੍ਵਚਿਦਪਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਸ਼੍ਚ ਨ ਦੁਃਖੇਨ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਜਨ੍ਯੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪੭||
Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149
ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਰਣਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਸ੍ਮਤਿਰ੍ਯੈਰੁਪਜਾਯਤੇ|
ਨਿਮਿਤ੍ਤਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਾਦਸ਼੍ਯਾਤ੍ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍||੧੪੮||
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦਭ੍ਯਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾਤ੍|
ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਭੂਤਾਨਾਂ ਸ੍ਮਾਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਮਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ||੧੪੯||
View original
वक्ष्यन्ते कारणान्यष्टौ स्मृतिर्यैरुपजायते|
निमित्तरूपग्रहणात् सादृश्यात् सविपर्ययात्||१४८||
सत्त्वानुबन्धादभ्यासाज्ज्ञानयोगात् पुनः श्रुतात्|
दृष्टश्रुतानुभूतानां स्मारणात् स्मृतिरुच्यते||१४९||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਮਤਿਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍ ਸ੍ਮਤਿਕਾਰਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਗ੍ਰਹਣਂ ਕਾਰਣਜ੍ਞਾਨਂ, ਕਾਰਣਂ ਹਿ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਮ੍ ਆਕਾਰਗ੍ਰਹਣਮ੍ | ਯਥਾ- ਵਨੇ ਗਵਯਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਗਾਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਸਾਦਸ਼੍ਯਾਦ੍ ਯਥਾ- ਪਿਤੁਃ ਸਦਸ਼ਂ ਪੁਰੁਸਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪਿਤਰਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਵੈਸਾਦਸ਼੍ਯਾਦਪਿ ਸ੍ਮਰਣਂ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਕੁਰੂਪਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਿਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸੁਰੂਪਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨੁਬਨ੍ਧਾਦਿਤਿ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਤ੍, ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਮਰਣਾਯ ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਮਨਾਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਅਭ੍ਯਾਸਾਦਿਤਿ ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਮਰ੍ਥਮਭ੍ਯਾਸਬਲਾਦੇਵ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਦਿਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਯੋਗਾਤ੍; ਉਪਜਾਤਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨੋ ਹਿ ਤਦ੍ਬਲਾਦੇਵ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਮਰਤਿ| ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤੋਪ੍ਯਰ੍ਥੋ ਵਿਸ੍ਮਤਃ ਪੁਨਰੇਕਦੇਸ਼ਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਮਰ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਮਤਿਕਾਰਣਮਭਿਧਾਯ ਸ੍ਮਤਿਰੂਪਮਾਹ- ਦਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਦਸ੍ਟਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤ੍ਵਾਗਮਪ੍ਰਤੀਤਂ , ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਾਨੁਭੂਤਾਵਰੋਧਃ| ਕ੍ਵਚਿਤ੍, ‘ਸ੍ਮਰਣਂ ਸ੍ਮਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਾਰ੍ਥਭੇਦਃ||੧੪੮-੧੪੯||
Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151
ਏਤਤ੍ਤਦੇਕਮਯਨਂ ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍|
ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਬਲਂ, ਯੇਨ ਗਤਾ ਨ ਪੁਨਰਾਗਤਾਃ||੧੫੦||
ਅਯਨਂ ਪੁਨਰਾਖ੍ਯਾਤਮੇਤਦ੍ਯੋਗਸ੍ਯ ਯੋਗਿਭਿਃ|
ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਧਰ੍ਮੈਃ ਸਾਙ੍ਖ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯ ਚਾਯਨਮ੍||੧੫੧||
View original
एतत्तदेकमयनं मुक्तैर्मोक्षस्य दर्शितम्|
तत्त्वस्मृतिबलं, येन गता न पुनरागताः||१५०||
अयनं पुनराख्यातमेतद्योगस्य योगिभिः|
सङ्ख्यातधर्मैः साङ्ख्यैश्च मुक्तैर्मोक्षस्य चायनम्||१५१||
ਏਵਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤੇਰ੍ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਮਯਨਮਿਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਃ ਪਨ੍ਥਾਃ| ਮੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਸਰ੍ਵਥਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਭਾਵੇਨੋਪਦਰ੍ਸ਼ਕਤ੍ਵਾਭਾਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਬਲਮਿਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਰੂਪਂ ਬਲਂ; ਕਿਂਵਾ, ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਰ੍ਬਲਂ ਯਤ੍ਰ ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਨਮਾਰ੍ਗੇ ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਮਤਿਬਲਮ੍| ਯੇਨੇਤਿ ਯੇਨ ਯਥਾ| ਗਤਾ ਇਤਿ ਮੋਕ੍ਸਂ ਗਤਾਃ ਨ ਪੁਨਰਾਗਤਾ ਇਤਿ ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਯਾਤਾ ਨ ਪੁਨਰਾਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ||੧੫੦-੧੫੧||
Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153
ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਵਦ੍ਦੁਃਖਮਸ੍ਵਂ ਚਾਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਚ|
ਨ ਚਾਤ੍ਮਕਤਕਂ ਤਦ੍ਧਿ ਤਤ੍ਰ ਚੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਤਾ||੧੫੨||
ਯਾਵਨ੍ਨੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਨੈਤਦਹਂ ਯਯਾ|
ਨੈਤਨ੍ਮਮੇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਮਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੧੫੩||
View original
सर्वं कारणवद्दुःखमस्वं चानित्यमेव च|
न चात्मकृतकं तद्धि तत्र चोत्पद्यते स्वता||१५२||
यावन्नोत्पद्यते सत्या बुद्धिर्नैतदहं यया|
नैतन्ममेति विज्ञाय ज्ञः सर्वमतिवर्तते||१५३||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸਂਸਾਰਹੇਤੁਮਜ੍ਞਾਨਂ, ਤਥਾ ਮੋਕ੍ਸਹੇਤੁਂ ਚ ਸਮ੍ਯਗਜ੍ਞਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਵਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ਼ਰੀਰਾਦਿ| ਦੁਃਖਮਿਤਿ ਦੁਃਖਹੇਤੁਰੇਵ| ਅਸ੍ਵਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰਣਵਦੇਵਾਤ੍ਮਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਂ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ| ਨ ਚਾਤ੍ਮਕਤਕਮਿਤਿ ਨ ਚਾਤ੍ਮਨੋਦਾਸੀਨੇਨ ਕਤਮ੍| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਕਾਰਣਵਤਿ ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਰੀਰਾਦੌ| ਸ੍ਵਤੇਤਿ ਮਮਤਾ ‘ਮਮੇਯਂ ਬੁਦ੍ਧਿਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਰੂਪਾ| ਅਥ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮਿਯਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯੁਤੋਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯਾਵਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਯਾ ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਸਮ੍ਯਗਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਯਯਾ ਸਤ੍ਯਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ| ਨੈਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਹਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਭਿਨ੍ਨ ਏਵਾਹਂ; ਤਥਾ ਨੈਤਦ੍ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਮਮ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯ| ਜ੍ਞਃ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਾਕ੍ਸਾਤ੍ਕਾਰਵਾਨ੍| ਸਰ੍ਵਮਤਿਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿ ਤ੍ਯਜਤਿ||੧੫੨-੧੫੩||
Adhikarana 78 (154) · Śloka 154
ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚਰਮਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇ ਸਮੂਲਾਃ ਸਰ੍ਵਵੇਦਨਾਃ|
ਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਾ ਨਿਵਤ੍ਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਸ਼ੇਸਤਃ||੧੫੪||
View original
तस्मिंश्चरमसन्न्यासे समूलाः सर्ववेदनाः|
ससञ्ज्ञाज्ञानविज्ञाना निवृत्तिं यान्त्यशेषतः||१५४||
ਚਰਮਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸ ਇਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭਾਵਿਸਕਲਕਰ੍ਮਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸੇ| ਪ੍ਰਥਮਂ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵੇਨ ਗੁਰੁਵਚਨਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਕਤ ਏਵ, ਪਰਂ ਖਾਨੁਭਵਵਿਰਕ੍ਤੇਨ ਨ ਕਤਃ; ਅਭ੍ਯਾਸਾਦੁਦ੍ਭੂਤੇਨ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਦਸ੍ਟਭਾਵਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਯਃ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਸਮੂਲਾਃ ਸਰ੍ਵਵੇਦਨਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸ਼ਰੀਰੋਪਰਮਾਦੇਵੋਪਰਮਨ੍ਤੇ| ਸਮੂਲਾ ਇਤਿ ਸਕਾਰਣਾਃ, ਕਾਰਣਂ ਚ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਯਃ| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਆਲੋਚਨਂ ਨਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਕਂ, ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਵਿਕਲ੍ਪਕਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵਸਾਯਃ; ਕਿਂਵਾ, ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਨਾਮੋਲ੍ਲੇਖੇਨ ਜ੍ਞਾਨਂ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਮਪਿ ਹਿ ਮੋਕ੍ਸਂ ਜਨਯਿਤ੍ਵਾ ਨਿਵਰ੍ਤਤ ਏਵ, ਕਾਰਣਾਭਾਵਾਤ੍||੧੫੪||
Adhikarana 79 (155) · Śloka 155
ਅਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ|
ਨਿਃਸਤਃ ਸਰ੍ਵਭਾਵੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ|
ਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਚਾਤ੍ਰ ਨਾਜ੍ਞਸ੍ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ||੧੫੫||
View original
अतः परं ब्रह्मभूतो भूतात्मा नोपलभ्यते|
निःसृतः सर्वभावेभ्यश्चिह्नं यस्य न विद्यते|
ज्ञानं ब्रह्मविदां चात्र नाज्ञस्तज्ज्ञातुमर्हति||१५५||
‘ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਸ਼੍ਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਮ੍- ਅਤਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਭੂਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਰਹਿਤਃ| ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਮੁਕ੍ਤਾਤ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਾਦ੍ਯਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਦ੍ਗਮਕਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਦ੍ਯਤਿ| ਨ ਕ੍ਸਰਤਿ ਅਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਕ੍ਸਰਮ੍| ਅਵਿਦ੍ਯਮਾਨਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਅਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਏਤਸ੍ਯੈਵ ਮੋਕ੍ਸਸ੍ਯੇਤਰਪੁਰੁਸਾਜ੍ਞੇਯਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਜ੍ਞਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਮੇਵਾਤ੍ਰ ਮਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ, ਨਾਜ੍ਞਾਨਾਮਹਙ੍ਕਾਰਾਦਿਵਾਸਨਾਗਹੀਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੫੫||
Adhikarana 80 (156) · Śloka 156
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਃ ਪੁਰੁਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਤ੍ਤਮਾਃ|
ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰ੍ਣੀਤਾਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ||੧੫੬||
View original
तत्र श्लोकः- प्रश्नाः पुरुषमाश्रित्य त्रयोविंशतिरुत्तमाः|
कतिधापुरुषीयेऽस्मिन्निर्णीतास्तत्त्वदर्शिना||१५६||
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ||੧੫੬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने कतिधापुरुषीयं शारीरं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਕਤਿਧਾਪੁਰੁਸੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||