1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯಂ ಶಾರೀರಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ಜ್ಞಾತಹೇತ್ವಾದಿನಾ ತಥಾ ವಿಮಾನೇ ಪ್ರತೀತರಸದೋಷಾದಿಮಾನೇನ ಕರ್ತವ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ಅಧಿಕರಣಂ ಶರೀರಂ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ಭವತಿ; ಯತೋಽಪ್ರತಿಪನ್ನೇಽಶೇಷವಿಶೇಷತಃ ಶರೀರೇ ನ ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನಾಧೀನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಾಧ್ವೀ ಭವತಿ; ಅತಃ ಶರೀರಂ ಕಾರಣೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತಿವೃದ್ಧ್ಯಾದಿವಿಶೇಷೈಃ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಂ ಶಾರೀರಂ ಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ್ರಾಪಿ ಚಾತ್ಯನ್ತದುಃಖೋಪರಮಮೋಕ್ಷಕಾರಣಚಿಕಿತ್ಸೋಪಯುಕ್ತಪುರುಷಭೇದಾದಿಪ್ರತಿಪಾದಕತಯಾ ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೋಽಧ್ಯಾಯೋಽಭಿಧೀಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

ಕತಿಧಾ ಪುರುಷೋ ಧೀಮನ್! ಧಾತುಭೇದೇನ ಭಿದ್ಯತೇ| ಪುರುಷಃ ಕಾರಣಂ ಕಸ್ಮಾತ್, ಪ್ರಭವಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಃ||೩|| ಕಿಮಜ್ಞೋ ಜ್ಞಃ, ಸ ನಿತ್ಯಃ ಕಿಂ ಕಿಮನಿತ್ಯೋ ನಿದರ್ಶಿತಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾ, ವಿಕಾರಾಃ ಕೇ, ಕಿಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ||೪|| ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಂ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಂ ಚ ವಶಿನಂ ಸರ್ವಗಂ ವಿಭುಮ್| ವದನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮಜ್ಞಾಃ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಂ ಸಾಕ್ಷಿಣಂ ತಥಾ||೫|| ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ತಸ್ಯ ಭಗವನ್! ವಿದ್ಯತೇ ಕಥಮ್| ಸ್ವತನ್ತ್ರಶ್ಚೇದನಿಷ್ಟಾಸು ಕಥಂ ಯೋನಿಷು ಜಾಯತೇ||೬|| ವಶೀ ಯದ್ಯಸುಖೈಃ ಕಸ್ಮಾದ್ಭಾವೈರಾಕ್ರಮ್ಯತೇ ಬಲಾತ್| ಸರ್ವಾಃ ಸರ್ವಗತತ್ವಾಚ್ಚ ವೇದನಾಃ ಕಿಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಸಃ||೭|| ನ ಪಶ್ಯತಿ ವಿಭುಃ ಕಸ್ಮಾಚ್ಛೈಲಕುಡ್ಯತಿರಸ್ಕೃತಮ್| ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರಮಥವಾ ಕಿಂ ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಸಂಶಯಃ||೮|| ಜ್ಞೇಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ವಿನಾ ಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋ ಹಿ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಚ ಯದಿ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾದಶಾಶ್ವತಃ||೯|| ಸಾಕ್ಷಿಭೂತಶ್ಚ ಕಸ್ಯಾಯಂ ಕರ್ತಾ ಹ್ಯನ್ಯೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ| ಸ್ಯಾತ್ ಕಥಂ ಚಾವಿಕಾರಸ್ಯ ವಿಶೇಷೋ ವೇದನಾಕೃತಃ||೧೦|| ಅಥ ಚಾರ್ತಸ್ಯ ಭಗವಂಸ್ತಿಸೃಣಾಂ ಕಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಿ| ಅತೀತಾಂ ವೇದನಾಂ ವೈದ್ಯೋ ವರ್ತಮಾನಾಂ ಭವಿಷ್ಯತೀಮ್||೧೧|| ಭವಿಷ್ಯನ್ತ್ಯಾ ಅಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರತೀತಾಯಾ ಅನಾಗಮಃ| ಸಾಮ್ಪ್ರತಿಕ್ಯಾ ಅಪಿ ಸ್ಥಾನಂ ನಾಸ್ತ್ಯರ್ತೇಃ ಸಂಶಯೋ ಹ್ಯತಃ||೧೨|| ಕಾರಣಂ ವೇದನಾನಾಂ ಕಿಂ, ಕಿಮಧಿಷ್ಠಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಕ್ವ ಚೈತಾ ವೇದನಾಃ ಸರ್ವಾ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಯಾನ್ತ್ಯಶೇಷತಃ||೧೩|| ಸರ್ವವಿತ್ ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸೀ ಸರ್ವಸಂಯೋಗನಿಃಸೃತಃ| ಏಕಃ ಪ್ರಶಾನ್ತೋ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಕೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರುಪಲಭ್ಯತೇ||೧೪|| ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಸ್ಯ ವಚಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಮತಿಮತಾಂ ವರಃ| ಸರ್ವಂ ಯಥಾವತ್ ಪ್ರೋವಾಚ ಪ್ರಶಾನ್ತಾತ್ಮಾ ಪುನರ್ವಸುಃ||೧೫||

ಕತಿಧೇತಿ ಕತಿಪ್ರಕಾರಃ| ಪುರುಷ ಇತ್ಯನೇನ ಚಾವಿಶೇಷೇಣ ಪುರುಷಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯೋಽರ್ಥೋಭಿಧೀಯತೇ; ಯತಃ ‘ಖಾದಯಶ್ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ತಥಾ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಭೇದಭಿನ್ನಶ್ಚ ಕರ್ಮಪುರುಷ ಏವ ಶರೀರೀ ವಾಚ್ಯಃ, ತಥಾ ‘ಚೇತನಾಧಾತುರಪ್ಯೇಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕಃ’ ಇತ್ಯನೇನಾತ್ಮೈವ ಶರೀರರಹಿತಃ ಪುರುಷಶಬ್ದಾರ್ಥತ್ವೇನ ವಾಚ್ಯಃ| ಪುರುಷಧಾರಣಾದ್ಧಾತುಃ; ತೇನ ಧಾತುಭೇದೇನೇತಿ ಪುರುಷಧಾರಣಾರ್ಥಭೇದೇನ| ಧೀಮನ್ನಿತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಯ ಏವ ಧೀಮಾನ್ ಸ ಏವ ಪುರುಷಭೇದಾದಿಕಮಿಮಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಕ್ತುಂ ಸಮರ್ಥ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪುರುಷಃ ಕಾರಣಂ ಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಕಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಪುರುಷಃ ಸಂಸಾರೇ ಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಥಾಯಿಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಭವತ್ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ಪ್ರಭವಃ ಕಾರಣಮ್| ಯೋನಿಷ್ವಿತಿ ಜಾತಿಷು| ಸರ್ವಾ ಇತಿ ಪರಪುರುಷಗತಾ ಅಪಿ| ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಆತ್ಮಾ| ಕ್ಷೇತ್ರಮ್ ಅವ್ಯಕ್ತವರ್ಜಿತಂ ಸರ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್| ಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸತಿ ಕ್ಷೇತ್ರೇ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾನಾಭಾವಾನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞತ್ವಮುಪಪದ್ಯತೇ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಸಾಕ್ಷಿಭೂತ ಇತಿ ಸಾಕ್ಷಿಸದೃಶಃ| ವಿಶೇಷೋ ವೇದನಾಕೃತ ಇತಿ ಪುತ್ರಾದಿಜ್ಞಾನರೂಪವೇದನಾಜನಿತೋ ಹರ್ಷಾದಿವಿಶೇಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಿಸೃಣಾಮಿತಿ ಅತೀತಾನಾಗತವರ್ತಮಾನಾನಾಂ ದುಃಖರೂಪಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಿ| ಅತೀತಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಕಿಂಶಬ್ದೋಽಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಃ, ತೇನ ಕಿಮತೀತಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸತಿ, ಕಿಂ ವರ್ತಮಾನಾಂ, ಕಿಂವಾ ಭವಿಷ್ಯತೀಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ಥಾನಂ ನಾಸ್ತೀತಿ ಕ್ಷಣಿಕತ್ವೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೋಗ್ಯಕಾಲಾವಸ್ಥಾನಂ ನಾಸ್ತಿ| ವೇದನಾನಾಂ ಕಾರಣಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕರಣವಶಾದ್ವಿಶೇಷಪ್ರತೀತ್ಯಾಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ ಚ ವಿಶಿಷ್ಟಾಃ ಪುನಃ ಪ್ರಶ್ನಾಃ| ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಥಾಶ್ಚಾಮೀ ಉತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ ಆಚಾರ್ಯೇಣ ಪ್ರಪಞ್ಚನೀಯಾ ಇತಿ ನೇಹ ವ್ಯಾಕರಣೀಯಾಃ||೩-೧೫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ಖಾದಯಶ್ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ ಧಾತವಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಚೇತನಾಧಾತುರಪ್ಯೇಕಃ ಸ್ಮೃತಃ ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕಃ||೧೬||

ಖಾದಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಖಾದಯಃ “ಖಂ ವಾಯುರಗ್ನಿರಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ” ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ; ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಚೇತನಾಶಬ್ದೇನ ಚೇತನಾಧಾರಃ ಸಮನಸ್ಕ ಆತ್ಮಾ ಗೃಹ್ಯತೇ; ಖಾದಿಗ್ರಹಣೇನ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಖಾದಿಮಯಾನ್ಯವರುದ್ಧಾನಿ| ಅಯಂ ಚ ವೈಶೇಷಿಕದರ್ಶನಪರಿಗೃಹೀತಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರವಿಷಯಃ ಪುರುಷಃ; ಅಯಮೇವ “ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಶರೀರಿಸಮವಾಯಃ ಪುರುಷಃ” (ಸು. ಸೂ. ೧) ಇತ್ಯನೇನ ಸುಶ್ರುತೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಃ| ಸ್ಮೃತ ಇತಿ ಭಾಷಯಾ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯಾಣಾಮಪ್ಯಯಂ ಪುರುಷಶಬ್ದವಾಚ್ಯೋಽಭಿಪ್ರೇತೋ ನಾಸ್ಮತ್ಕಲ್ಪಿತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪುರಿ ಶರೀರೇ ಶೇತೇ ಇತಿ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯಾ ಯ ಆತ್ಮಾ ಪುರುಷಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ ತಮಾಹ- ಚೇತನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪುರುಷ ಇತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯತ್ ‘ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ ತೇನ ನ ಚೇತನಾಧಾತುರೂಪಃ ಪುರುಷಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಮಭಿಪ್ರೇತಃ, ಕಿನ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರವ್ಯವಹಾರಾನುರೋಧಾದಿಹಾಪ್ಯಯಂ ಪುರುಷಶಬ್ದೇನ ಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ; ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಷಯಸ್ತು ಷಡ್ಧಾತುಕ ಏವ ಪುರುಷಃ, ಅತ ಏವ ತತ್ರ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಗ್ರಹಣಂ ನ ಕೃತಮ್| ಅಯಂ ಚ ಪುರುಷಶಬ್ದೋ ಗವಾದಾವಪಿ ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯೇ ಯದ್ಯಪಿ ವರ್ತತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸರ್ವಪ್ರಧಾನೇ ನರ ಏವ ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ತತೇ; ತೇನ ನಾತಿಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ಗವಾದೌ ಪುರುಷಶಬ್ದಃ||೧೬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

ಪುನಶ್ಚ ಧಾತುಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಮನೋ ದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯರ್ಥಾಃ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚಾಷ್ಟಧಾತುಕೀ||೧೭||

ಷಡ್ಧಾತುರೂಪಮೇವ ಪುರುಷಂ ಪುನಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯದರ್ಶನಭೇದಾಚ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಭೇದೇನಾಹ- ಪುನಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಮೇವ ವಿಭಜತೇ- ಮನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಮಯೋಽಯಂ ಪುರುಷಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯೈರುಚ್ಯತೇ, ಯದಾಹ- “ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿರವಿಕೃತಿರ್ಮಹದಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಯಃ ಸಪ್ತ| ಷೋಡಶಕಸ್ತು ವಿಕಾರೋ ನ ಪ್ರಕೃತಿರ್ನ ವಿಕೃತಿಃ ಪುರುಷಃ” (ಸಾಂ.ಕಾ.೩) ಇತಿ, ತಥಾಽಪೀಹ ಪ್ರಕೃತಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಚೋದಾಸೀನಂ ಪುರುಷಮವ್ಯಕ್ತತ್ವಸಾಧರ್ಮ್ಯಾದವ್ಯಕ್ತಾಯಾಂ ಪ್ರಕೃತಾವೇವ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಅವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದೇನೈವ ಗೃಹ್ಣಾತಿ; ತೇನ ‘ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಃ ಪುರುಷಃ’ ಇತ್ಯವಿರುದ್ಧಮ್| ಉದಾಸೀನಸ್ಯ ಹಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ಯ ಭೇದಪ್ರತಿಪಾದನಮಿಹಾನತಿಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ನ ಕೃತಮ್| ದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತಿ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಪಞ್ಚ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ| ಅಷ್ಟಧಾತುಕೀತಿ ಖಾದಿಪಞ್ಚಕಬುದ್ಧ್ಯವ್ಯಕ್ತಾಹಙ್ಕಾರರೂಪಾ; ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ಖಾದೀನಿ ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಮಹಙ್ಕಾರಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಮಃ” ಇತಿ||೧೭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

ಲಕ್ಷಣಂ ಮನಸೋ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಭಾವೋ ಭಾವ ಏವ ಚ| ಸತಿ ಹ್ಯಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷೇ ನ ವರ್ತತೇ||೧೮|| ವೈವೃತ್ತ್ಯಾನ್ಮನಸೋ ಜ್ಞಾನಂ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ತಚ್ಚ ವರ್ತತೇ| ಅಣುತ್ವಮಥ ಚೈಕತ್ವಂ ದ್ವೌ ಗುಣೌ ಮನಸಃ ಸ್ಮೃತೌ||೧೯||

ಅತ್ರ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕೇ ಪ್ರಥಮೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಮನೋ ಲಕ್ಷಯಿತುಮಾಹ- ಲಕ್ಷಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ಜ್ಞಾನಸ್ಯಾಭಾವೋ ಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಭಾವಶ್ಚ ಮನೋಗಮಕೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ಸತೀತ್ಯಾದಿ| ವೈವೃತ್ತ್ಯಾನ್ಮನಸ ಇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣಾಸಂಯೋಗಾತ್, ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾದಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಮನಸಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯದಾ ಯುಗಪದಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೈಃ ಸಂಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತದಾ ಕ್ವಚಿದಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇ ಜ್ಞಾನಂ ಭವತಿ ಕ್ವಚಿನ್ನ ಭವತೀತಿ ದೃಷ್ಟಂ, ತೇನೇಮೌ ಜ್ಞಾನಭಾವಾಭಾವೌ ಜ್ಞಾನಕಾರಣಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯತಃ; ಯಚ್ಚ ತತ್ ಕಾರಣಾನ್ತರಂ ತನ್ಮನಃ| ತಚ್ಚ ಕಾರಣಂ ಮನೋರೂಪಂ ಯದ್ಯಾತ್ಮವದ್ಯುಗಪತ್ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯವ್ಯಾಪಕಂ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ ಕಿಂವಾ ಅನೇಕಸಙ್ಖ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯವತ್ ಸ್ವೀಕ್ರಿಯತೇ, ತದಾ ಪುನರಪಿ ಯುಗಪದಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಜ್ಞಾನೈರ್ಭವಿತವ್ಯಂ ವಿಭುನಾ ವಾ ಮನಸಾ, ಅನೇಕೈರ್ವಾ ಮನೋಭಿರ್ಯುಗಪದಧಿಷ್ಠಿತತ್ವಾದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ; ನ ಚ ಭವನ್ತಿ ಯುಗಪಜ್ಜ್ಞಾನಾನಿ, ತಸ್ಮಾದ್ಯುಗಪಜ್ಜ್ಞಾನಾನುದಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಾನ್ಮನೋಽಣುರೂಪಮೇಕಂ ಚ ಸಿಧ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ಅಣುತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೮-೧೯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

ಚಿನ್ತ್ಯಂ ವಿಚಾರ್ಯಮೂಹ್ಯಂ ಚ ಧ್ಯೇಯಂ ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯಮೇವ ಚ| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮನಸೋ ಜ್ಞೇಯಂ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಹ್ಯರ್ಥಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್||೨೦|| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಭಿಗ್ರಹಃ ಕರ್ಮ ಮನಸಃ ಸ್ವಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹಃ| ಊಹೋ ವಿಚಾರಶ್ಚ, ತತಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨೧||

ಮನೋಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಮನೋವಿಷಯಮಾಹ- ಚಿನ್ತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚಿನ್ತ್ಯಂ ಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ಅಕರ್ತವ್ಯತಯಾ ವಾ ಯನ್ಮನಸಾ ಚಿನ್ತ್ಯತೇ| ವಿಚಾರ್ಯಮ್ ಉಪಪತ್ತ್ಯನುಪಪತ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಯದ್ವಿಮೃಶ್ಯತೇ| ಊಹ್ಯಂ ಚ ಯತ್ ಸಮ್ಭಾವನಯಾ ಊಹ್ಯತೇ ‘ಏವಮೇತದ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ’ ಇತಿ| ಧ್ಯೇಯಂ ಭಾವನಾಜ್ಞಾನವಿಷಯಮ್| ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯಂ ಗುಣವತ್ತಯಾ ದೋಷವತ್ತಯಾ ವಾಽವಧಾರಣಾವಿಷಯಮ್| ಯತ್ ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯನೇನ ಸುಖಾದ್ಯನುಕ್ತವಿಷಯಾವರೋಧಃ| ಮನಸೋ ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯನಿರಪೇಕ್ಷಮನೋಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಏತೇ ಚ ಮನೋಽರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಿರೂಪಾ ಏವ; ತೇನ ಷಷ್ಠಾರ್ಥಕಲ್ಪನಯಾ ನ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾತಿರೇಕಃ| ಸುಖಾದಯಸ್ತು ಶಬ್ದಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾ ಮನೋಽರ್ಥಾ ಬುದ್ಧಿಭೇದಗ್ರಹಣೇನೈವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಮನೋವಿಷಯಮಭಿಧಾಯ ಮನಃ ಕರ್ಮಾಹ- ಇನ್ದ್ರಿಯೇತ್ಯಾದಿ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಭಿಗ್ರಹಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಮನಸಃ ಕರ್ಮ, ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಯ ನಿಗ್ರಹೋ ಮನಸಃ ಕರ್ಮ; ಮನೋ ಹ್ಯನಿಷ್ಟವಿಷಯಪ್ರಸೃತಂ ಮನಸೈವ ನಿಯಮ್ಯತೇ, “ಮನಶ್ಚ ಗುಣಾನ್ತರಯುಕ್ತಂ ಸದ್ವಿಷಯಾನ್ತರಾನ್ನಿಯಮಯತಿ” ಇತ್ಯಾಹುರೇಕೇ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ವಿಷಯಪ್ರವಣಂ ಚಿತ್ತಂ ಧೃತಿಭ್ರಂಶಾನ್ನ ಶಕ್ಯತೇ| ನಿಯನ್ತುಮಹಿತಾದರ್ಥಾದ್ಧೃತಿರ್ಹಿ ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕಾ” ಇತಿ| ತೇನ, ಧೃತ್ಯಾ ಕಾರಣಭೂತಯಾ (ಮನ ) ಆತ್ಮಾನಂ ನಿಯಮಯತೀತಿ ನ ಸ್ವಾತ್ಮನಿ ಕ್ರಿಯಾವಿರೋಧಃ| ಮನಃ ಕರ್ಮಾನ್ತರಮಾಹ- ಊಹೋ ವಿಚಾರಶ್ಚೇತಿ|- ಅತ್ರೋಹ ಆಲೋಚನ(ನಾ)ಜ್ಞಾನಂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ(ಕ)ಮ್, ವಿಚಾರೋ ಹೇಯೋಪಾದೇಯತಯಾ ವಿಕಲ್ಪನಮ್| ಚತುರ್ವಿಧಂ ಹಿ ವಿಕಲ್ಪಕಾರಣಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಾ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತತ್ರ ಬಾಹ್ಯಮಿನ್ದ್ರಿಯರೂಪಮ್, ಆಭ್ಯನ್ತರಂ ತು ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರೋ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಿತಯಮ್| ತತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಲೋಚಯನ್ತಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪೇನ ಗೃಹ್ಣನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಮನಸ್ತು ಸಙ್ಕಲ್ಪಯತಿ ಹೇಯೋಪಾದೇಯತಯಾ ಕಲ್ಪಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ, ಅಹಙ್ಕಾರೋಽಭಿಮನ್ಯತೇ ‘ಮಮೇದಮಹಮತ್ರಾಧಿಕೃತಃ’ ಇತಿ ಮನ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಬುದ್ಧಿರಧ್ಯವಸ್ಯತಿ ‘ತ್ಯಜಾಮ್ಯೇನಂ ದೋಷವನ್ತಮುಪಾದದಾಮ್ಯೇನಂ ಗುಣವನ್ತಮ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಊಹಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಬಾಹ್ಯಚಕ್ಷುರಾದಿಕರ್ಮ, ತಥಾಽಪಿ ತತ್ರಾಪಿ ಮನೋಽಧಿಷ್ಠಾನಮಸ್ತೀತಿ ಮನಃ- ಕರ್ಮತಯೋಕ್ತಃ| ವಚನಂ ಹಿ “ಸಾನ್ತಃಕರಣಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸರ್ವಂ ವಿಷಯಮವಗಾಹತೇ ಯಸ್ಮಾತ್| ತಸ್ಮಾತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಕರಣಂ ದ್ವಾರಿ, ದ್ವಾರಾಣಿ ಶೇಷಾಣಿ” (ಸಾಂ. ಕಾ. ೩೫) ಇತಿ | ತತಃ ಪರಂ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ಊಹವಿಚಾರಾನನ್ತರಂ ಬುದ್ಧಿರಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಹಙ್ಕಾರವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚಾಭಿಮನನಮಿಹಾನುಕ್ತೋಽಪಿ ಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಪಾರೇಣೈವ ಸೂಚಿತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿತ್ಯಜಾಮ್ಯೇನಮುಪಾದದಾಮೀತಿ ವಾಽಧ್ಯವಸಾಯಂ ಕುರ್ವತೀ ಅಹಙ್ಕಾರಾಭಿಮತ ಏವ ವಿಷಯೇ ಭವತಿ; ತೇನ ಬುದ್ಧಿವ್ಯಾಪಾರೇಣೈವಾಹಙ್ಕಾರವ್ಯಾಪಾರೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಬುದ್ಧೌ ಹಿ ಸರ್ವಕರಣವ್ಯಾಪಾರಾರ್ಪಣಂ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮ್- “ಏತೇ ಪ್ರದೀಪಕಲ್ಪಾಃ ಪರಸ್ಪರವಿಲಕ್ಷಣಾ ಗುಣವಿಶೇಷಾಃ| ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಪುರುಷಸ್ಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಬುದ್ಧೌ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತಿ ” (ಸಾಂ.ಕಾ.೩೬)||೨೦-೨೧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೋ ಹಿ ಸಮನಸ್ಕೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ಮನಸಾ ತೂರ್ಧ್ವಂ ಗುಣತೋ ದೋಷತೋಽಥವಾ||೨೨|| ಜಾಯತೇ ವಿಷಯೇ ತತ್ರ ಯಾ ಬುದ್ಧಿರ್ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ| ವ್ಯವಸ್ಯತಿ ತಯಾ ವಕ್ತುಂ ಕರ್ತುಂ ವಾ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮ್||೨೩||

ಏತದೇವೋಹವಿಚಾರಪೂರ್ವಕತ್ವಂ ಬುದ್ಧೇರ್ವಿವೃಣೋತಿ- ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಗೃಹ್ಯತೇ ಇತಿ ಊಹಮಾತ್ರೇಣ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಗುಣತ ಇತಿ ಉಪಾದೇಯತಯಾ| ದೋಷತ ಇತಿ ಹೇಯತಯಾ| ಬುದ್ಧ್ಯಧ್ಯವಸಾಯಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಜಾಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಯೇ ತತ್ರೇತಿ ಮನಸಾ ಕಲ್ಪಿತೇ ವಿಷಯೇ| ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕೇತಿ ಸ್ಥಿರಸ್ವರೂಪಾ ಅಧ್ಯವಸಾಯರೂಪೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವ್ಯವಸ್ಯತೀತಿ ಅನುಷ್ಠಾನಂ ಕರೋತಿ, ಉದ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಬುದ್ಧ್ಯಧ್ಯವಸಿತಮರ್ಥಂ ವಕ್ತುಂ ಕರ್ತುಂ ವಾಽನುತಿಷ್ಠತೀತಿ ಯಾವತ್| ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮಿತ್ಯನೇನ ಯದೇವ ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಮನುಷ್ಠಾನಂ ತದೇವೈವಂವಿಧಂ ಭವತಿ ನೋನ್ಮತ್ತಾದ್ಯನುಷ್ಠಾನಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೨೨-೨೩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

ಏಕೈಕಾಧಿಕಯುಕ್ತಾನಿ ಖಾದೀನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ತು| ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮಾನುಮೇಯಾನಿ ಯೇಭ್ಯೋ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨೪||

ಮನೋಽಭಿಧಾಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಭಿಧತ್ತೇ, ತತ್ರಾಪಿ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾದ್ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಪ್ರಾಗಾಹ- ಏಕೈಕೇತ್ಯಾದಿ| ಖಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕೈಕೇನಾಧಿಕೇನ ಭೂತೇನ ಯುಕ್ತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ; ಏಕೈಕಾಧಿಕಪದೇನ ಪಞ್ಚಾಪಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಾನಿ, ಪರಂ ಚಕ್ಷುಷಿ ತೇಜೋಽಧಿಕಮಿತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಸೂಚಯತಿ| ಕರ್ಮಾನುಮೇಯಾನೀತಿ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯಾನಿ; ಕಾರ್ಯಂ ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿ| ಯೇಭ್ಯೋ ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತ ಇತಿ ಯಾನಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ತಾನೀಮಾನಿ ಪಞ್ಚೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಸಾಙ್ಖ್ಯೇ ಆಹಙ್ಕಾರಿಕಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ, ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಏಕಾದಶಕಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವೈಕೃತಾದಹಙ್ಕಾರಾತ್” (ಸಾಂ.ಕಾ.೨೫) ಇತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಮತಭೇದಾದ್ಭೌತಿಕತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ಕಿಂವಾ, ಔಪಚಾರಿಕಮೇತದ್ಭೌತಿಕತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಜ್ಞೇಯಮ್; ಉಪಚಾರಬೀಜಂ ಚ ಯದ್ಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತತ್ತದ್ಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ; ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತೇನ ತೈಜಸಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

ಹಸ್ತೌ ಪಾದೌ ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ವಾಗಿನ್ದ್ರಿಯಮಥಾಪಿ ಚ| ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚೈವ ಪಾದೌ ಗಮನಕರ್ಮಣಿ||೨೫|| ಪಾಯೂಪಸ್ಥಂ ವಿಸರ್ಗಾರ್ಥಂ ಹಸ್ತೌ ಗ್ರಹಣಧಾರಣೇ| ಜಿಹ್ವಾ ವಾಗಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವಾಕ್ ಚ ಸತ್ಯಾ ಜ್ಯೋತಿಸ್ತಮೋಽನೃತಾ||೨೬||

ಅಥ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾಹ- ಹಸ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಹಸ್ತಾವೇಕಂ ಪಾದೌ ಚೈಕಮಿನ್ದ್ರಿಯಮೇಕರೂಪಕರ್ಮಕರ್ತೃತಯಾ| ಗುದೋಪಸ್ಥಂ ಚೈಕೈಕಮ್| ವಾಚ ಉಪಾದಾನಹಾನಾರ್ಥಂ ಭೇದಮಾಹ- ವಾಕ್ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಯೋತಿರಿವ ಜ್ಯೋತಿಃ, ಧರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವೇನೋಭಯಲೋಕಪ್ರಕಾಶಕಾರಿತ್ವಾತ್ ; ಏತದ್ವಿಪರ್ಯಯೇಣ ತಮಃ ಅನೃತಾ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಖಂ ವಾಯುರಗ್ನಿರಾಪಃ ಕ್ಷಿತಿಸ್ತಥಾ| ಶಬ್ದಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚ ರೂಪಂ ಚ ರಸೋ ಗನ್ಧಶ್ಚ ತದ್ಗುಣಾಃ||೨೭||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯುದ್ದೇಶಕ್ರಮಾನುರೋಧಾದರ್ಥೇಽಭಿಧಾತವ್ಯೇಽರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಗ್ರಹಣಗೃಹೀತಪಞ್ಚಭೂತಗುಣತಯಾ ಪರಾಧೀನತ್ವಾದಷ್ಟಧಾತುಪ್ರಕೃತಿಗೃಹೀತಾನಿ ಭೂತಾನ್ಯೇವ ತಾವದಾಹ- ಮಹಾಭೂತಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಶಬ್ದಾದಯೋ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಖಾದೀನಾಂ ನೈಸರ್ಗಿಕಾ ಗುಣಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಯಸ್ತು ಗುಣೋತ್ಕರ್ಷೋಽಭಿಧಾತವ್ಯಃ ಸ ಹಿ ಅನುಪ್ರವಿಷ್ಟಭೂತಸಮ್ಬನ್ಧಾದೇವ | ತೇನ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಚತುರ್ಭೂತಪ್ರವೇಶಾತ್ ಪಞ್ಚಗುಣತ್ವಮ್, ಏವಂ ಜಲಾದಾವಪಿ ಚತುರ್ಗುಣತ್ವಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

ತೇಷಾಮೇಕಗುಣಃ ಪೂರ್ವೋ ಗುಣವೃದ್ಧಿಃ ಪರೇ ಪರೇ| ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವಗುಣಶ್ಚೈವ ಕ್ರಮಶೋ ಗುಣಿಷು ಸ್ಮೃತಃ||೨೮||

ನೈಸರ್ಗಿಕಂ ಗುಣಮಭಿಧಾಯ ಭೂತಾನ್ತರಪ್ರವೇಶಕೃತಂ ಗುಣಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಗುಣಃ ಪೂರ್ವ ಇತಿ ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುಃ ಖರೂಪಃ ಶಬ್ದೈಕಗುಣಃ| ಪುಂಲಿಙ್ಗತಾ ಚ ಖಾದೀನಾಂ ಧಾತುರೂಪತಾಬುದ್ಧಿಸ್ಥೀಕೃತತ್ವಾತ್ ; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಖಾದಯಶ್ಚೇತನಾಷಷ್ಠಾ ಧಾತವಃ” ಇತಿ| ಯಥಾ ಯಥಾ ಚ ಪರತ್ವಂ ತಥಾ ತಥಾ ಚ ಗುಣವೃದ್ಧಿರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮ್| ನನು, ಏತಾವತಾಽಪ್ಯೇಕಗುಣತ್ವದ್ವಿಗುಣತ್ವಾದಿ ನ ನಿಯಮೇನ ಜ್ಞಾಯತೇ ಕೋ ಗುಣಃ ಕ್ವ ಭೂತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಪೂರ್ವ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಗುಣಿಷು ಖಾದಿಷು ಧಾತುಷು ಪೂರ್ವೋ ಗುಣಃ ಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ವರ್ತತೇ; ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವಃ ಕಿನ್ತು ಪೂರ್ವಸ್ಯಾಪಿ ಯೋ ಗುಣಃ, ಸ ಚ ಪೂರ್ವಗುಣ ಉತ್ತರೇ ಭೂತೇ ವರ್ತತೇ| ತೇನ ಖೇ ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವಃ ಶಬ್ದ(ಬ್ದೋ)ಗುಣೋ ವರ್ತತೇ; ವಾಯೌ ತು ಸ್ಪರ್ಶಃ ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಃ ಪೂರ್ವೋ ಭವತಿ, ಪೂರ್ವಗುಣಶ್ಚ ಶಬ್ದ ಇತಿ ದ್ವಿಗುಣತ್ವಮ್; ಏವಮಗ್ನ್ಯಾದೌ ಚ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಗನ್ಧಸ್ತೂತ್ತರಗುಣಾನ್ತರಾಭಾವಾನ್ನ ಪೂರ್ವೋ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ‘ಗನ್ಧಶ್ಚ ತದ್ಗುಣಾಃ’ ಇತಿ ಗ್ರನ್ಥೇ ತದ್ಗುಣಾ ಇತಿಪದಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಗನ್ಧಸ್ಯ ಪೂರ್ವತ್ವಂ ಕಲ್ಪನೀಯಂ; ಕಿಂವಾ, ಪೂರ್ವ ಇತಿ ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿನ್ಯಾಯೇನೋಕ್ತಂ, ತೇನಾಪೂರ್ವೋಽಪಿ ಗನ್ಧಃ ಕ್ರಮಾಗತಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಃ||೨೮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ಖರದ್ರವಚಲೋಷ್ಣತ್ವಂ ಭೂಜಲಾನಿಲತೇಜಸಾಮ್| ಆಕಾಶಸ್ಯಾಪ್ರತೀಘಾತೋ ದೃಷ್ಟಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್||೨೯|| ಲಕ್ಷಣಂ ಸರ್ವಮೇವೈತತ್ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯವಿಜ್ಞೇಯಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಹಿ ಸವಿಪರ್ಯಯಃ||೩೦||

ಭೂತಾನಾಮಸಾಧಾರಣಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಖರೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪ್ರತೀಘಾತಃ ಅಪ್ರತಿಹನನಮಸ್ಪರ್ಶತ್ವಮಿತಿ ಯಾವತ್; ಸ್ಪರ್ಶವದ್ಧಿ ಗತಿವಿಘಾತಕಂ ಭವತಿ ನಾಕಾಶಃ, ಅಸ್ಪರ್ಶವತ್ತ್ವಾತ್| ಸರ್ವಮೇವೈತದಿತಿ ಖರತ್ವಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಗೋಚರಮಿತಿ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಥಮೇತತ್ ಸರ್ವಂ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಜ್ಞೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ್ಪರ್ಶನೇತ್ಯಾದಿ| ಸವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ಸ್ಪರ್ಶಾಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಂ ಯದ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತತ್ತಸ್ಯಾಭಾವಮಪಿ ಗೃಹ್ಣಾತಿ; ತೇನ, ಆಕಾಶಸ್ಯಾಸ್ಪರ್ಶತ್ವಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ದ್ರವತ್ವಂ ಚಲತ್ವಂ ಚ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮತೇ ಸ್ಪರ್ಶನಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ಥೂಲಭೂತವಾತಧರ್ಮಃ ಸ್ಪರ್ಶ ಏವ; ಯದ್ಧಿ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತತ್ ಸರ್ವಂ ಮಹಾಭೂತವಾತಪರಿಣಾಮ ಏವ| ಏತಾನಿ ಚ ಖಾದೀನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ತನ್ಮಾತ್ರರೂಪಾಣಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ಸ್ಥೂಲಭೂತಾನಿ ತು ಖಾದೀನಿ ವಿಕಾರತಯಾ ತತ್ರೋಕ್ತಾನಿ| ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಗೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಾಸ್ತನ್ಮಾತ್ರಾ ಉಕ್ತಾಃ| ವಚನಂ ಹಿ- “ತನ್ಮಾತ್ರಾಣ್ಯವಿಶೇಷಾಸ್ತೇಭ್ಯೋ ಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಭ್ಯಃ| ಏತೇ ಸ್ಮೃತಾ ವಿಶೇಷಾಃ ಶಾನ್ತಾ ಘೋರಾಶ್ಚ ಮೂಢಾಶ್ಚ” (ಸಾಂ.ಕಾ.೩೮) ಇತಿ; ತೇನೇಹಾಪಿ ಖಾದೀನಿ ತನ್ಮಾತ್ರಶಬ್ದೋಕ್ತಾನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾನಿ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ಗುಣಾಃ ಶರೀರೇ ಗುಣಿನಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಶ್ಚಿಹ್ನಮೇವ ಚ|೩೧|

ಭೂತಾನಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಶರೀರಸ್ಥಾನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನ್ತರಾಣ್ಯಾಹ- ಗುಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ| ಗುಣಿನಾಮಿತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪಭೂತಾನಾಮ್| ಏವಚಗ್ರಹಣಾತ್ ಶಬ್ದಾದಯಶ್ಚ ವ್ಯಕ್ತಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಶರೀರಸ್ಥಾನಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವನ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ|೩೧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಗೋಚರಾ ವಿಷಯಾ ಗುಣಾಃ||೩೧||

ಅರ್ಥಾನಾಹ- ಅರ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಥಶಬ್ದೇನ ತು ಯೇ ಶಬ್ದಾದಯೋಽಭಿಧೀಯನ್ತೇ ತೇ ಸ್ಥೂಲಖಾದಿರೂಪಾ ಏವ ಜ್ಞೇಯಾಃ; ಯೇನಾಕಾಶಪರಿಣಾಮ ಏವ ಶಬ್ದಃ, ವಾತಪರಿಣಾಮಃ ಸ್ಪರ್ಶ ಇತ್ಯಾದಿ ದರ್ಶನಮ್| ಶಬ್ದಾದಿಗ್ರಹಣೇನಾತ್ರಾಕಾಶಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಯತ್, ತದಾಕಾಶಾದಿಪರಿಣಾಮಾ ಏವ ಶಬ್ದಾದಯ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಏತೇನ ಯಚ್ಛ್ರೋತ್ರಗ್ರಾಹ್ಯಂ ತತ್ ಸರ್ವಮಾಕಾಶಂ ಶಬ್ದಶ್ಚ, ಯತ್ ಸ್ಪರ್ಶೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ ತತ್ ಸರ್ವಂ ವಾಯುಃ ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೩೧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

ಯಾ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಜನ್ತೋರ್ಬುದ್ಧಿಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಯಾತಿ ಸಾ ತೇನ ನಿರ್ದೇಶಂ ಮನಸಾ ಚ ಮನೋಭವಾ||೩೨|| ಭೇದಾತ್ ಕಾರ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಬಹ್ವ್ಯೋ ವೈ ಬುದ್ಧಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಮೇಕೈಕಾ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಜಾ||೩೩|| ಅಙ್ಗುಲ್ಯಙ್ಗುಷ್ಠತಲಜಸ್ತನ್ತ್ರೀವೀಣಾನಖೋದ್ಭವಃ| ದೃಷ್ಟಃ ಶಬ್ದೋ ಯಥಾ ಬುದ್ಧಿರ್ದೃಷ್ಟಾ ಸಂಯೋಗಜಾ ತಥಾ||೩೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಕೃತಿಗಣಪ್ರವಿಷ್ಟಾಯಾ ಬುದ್ಧೇರುಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ತಸ್ಯಾ ಬುದ್ಧೇರ್ವೃತ್ತಿಭೇದಾತ್ ಜ್ಞಾನವಿಶೇಷರೂಪಾಣ್ಯಾಹ- ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯೇತಿ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಣಾಲಿಕಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಮಹಚ್ಛಬ್ದಾಖ್ಯಸ್ಯ ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವಸ್ಯ ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷರೂಪಾಣಿ ಜ್ಞಾನಾನೀನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಣಾಲಿಕಯಾ ಭವನ್ತಿ, ತದಿನ್ದ್ರಿಯಜನ್ಯತ್ವೇನೈವ ತಾನಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ- ಚಕ್ಷುರ್ಬುದ್ಧಿಃ, ಶ್ರೋತ್ರಬುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿವ್ಯಪದೇಶೇನ | ಮನೋಭವಾ ಚ ಬುದ್ಧಿಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಾದಿವಿಷಯಾ ಮನಸಾ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ; ಮನೋಬುದ್ಧಿರಿತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಭೇದೇನ ಷಟ್ತ್ವಂ ಬುದ್ಧೀನಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಬುದ್ಧಿಬಹುತ್ವಂ ಪ್ರಾಹ- ಭೇದಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಸ್ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಚ ಭೇದಾತ್ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಭಿದ್ಯಮಾನಾ ಬಹ್ವ್ಯೋ ಬುದ್ಧಯೋ ಭವನ್ತಿ; ಕಾರ್ಯಂ ಸುಖದುಃಖಭೇದಾಃ; ಸುಖದುಃಖಪ್ರಪಞ್ಚೇನ ಹಿ ತಕ್ತಾರ್ಯೇಣ ಕಾರಣಂ ಜ್ಞಾನಮಪಿ ಬಹು ಭವತಿ| ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವಬಾಹ್ಯಜ್ಞಾನಸಾಧನಮಾಹ- ಆತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್| ಏಕೈಕೇತಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ಬುದ್ಧೇರನೇಕಾತ್ಮಾದಿಮೇಲಕಜನ್ಯತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ - ಅಙ್ಗುಲೀತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಶಬ್ದದ್ವಯಮಾಹ; ಅಙ್ಗುಲ್ಯಙ್ಗುಷ್ಠತಲಜಶಬ್ದ ಏಕಃ, ಅಯಂ ಚಾಙ್ಗುಷ್ಠಯನ್ತ್ರಿತಮಧ್ಯಮಾಙ್ಗುಲ್ಯಾಃ ಕರತಲಸಂಯೋಗಾಜ್ಜಾಯಮಾನತಲಶಬ್ದ ಉಚ್ಯತೇ; ತನ್ತ್ರೀವೀಣಾನಖೋದ್ಭವಶ್ಚ ವೀಣಾಶಬ್ದ ಏಕಃ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇಕಮೇವಾಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿಜಂ ವೀಣಾಶಬ್ದಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಏತೇನ, ಯಥಾ ಶಬ್ದೋಽಙ್ಗುಲಾದ್ಯನ್ಯತಮವೈಕಲ್ಯೇಽಪಿ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ ಬುದ್ಧಿರಪ್ಯಾತ್ಮಾದೀನಾಮನ್ಯತಮವೈಕಲ್ಯೇಽಪಿ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೩೨-೩೪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯೋಗಧರಂ ಪರಮ್| ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕೋ ಹ್ಯೇಷ ರಾಶಿಃ ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕಃ||೩೫||

ಅತ್ರ ಚ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತೀನಾಂ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಕಥನೇನೈವಾಹಙ್ಕಾರೋಽಪಿ ಸೂಚಿತ ಏವ; ಯತೋಽಹಙ್ಕಾರೋಪಜೀವಿತೈವಾತ್ಮಾದಿಸಂವಲಿತೇಯಂ ಬುದ್ಧಿಃ ‘ಅಹಂ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪಾ ಭವತಿ; ತೇನ ಬುದ್ಧೇರಹಙ್ಕಾರಸ್ಯ ಚೋಕ್ತತ್ವಾದವಶಿಷ್ಟಮವ್ಯಕಂ ಕಾರ್ಯದ್ವಾರಾ ಬ್ರೂತೇ- ಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಪರಮಿತಿ ಅವ್ಯಕ್ತಮ್| ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಯೋಗಂ ಮೇಲಕಂ ಧರತೀತಿ ಯೋಗಧರಮ್; ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಹಿ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಂ ಪುರುಷಾರ್ಥಪ್ರವೃತ್ತಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಮೇಲಕಂ ಭೋಗಸಮ್ಪಾದಕಂ ಸೃಜತಿ| ಏವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಮುಪಸಂಹರತಿ- ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಿ ವಾ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಭಿಧಾಯ ಮಹಾಭೂತಾನೀತ್ಯಾದಿನಾ ಅರ್ಥಾ ಏವಾಶ್ರಯಭೂತಖಾದಿಕಥನೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ಯಾ ಯದಿನ್ದ್ರಿಯಮಾಶ್ರಿತ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ತು ಸ್ಫುಟೋಪಲಭ್ಯಮಾನಾ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿಭೇದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರತನ್ಮಾತ್ರಾಣ್ಯವ್ಯಕ್ತಾನಿ ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ನೋಕ್ತಾನಿ, ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ಪರಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ತೇನ ಯೋಗಧರಂ ಪರಮಿತ್ಯನೇನ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಸ್ತಥಾ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಯಶ್ಚ ಮಹದಾದಯಃ ಸಪ್ತೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಏವಂ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕೋ ರಾಶಿರ್ಭವತಿ| ಪರತ್ವಂ ಚ ವಿಕಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಕೃತೀನಾಮುಪಪನ್ನಮೇವ||೩೫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗೋಽಯಮನನ್ತವಾನ್| ತಾಭ್ಯಾಂ ನಿರಾಕೃತಾಭ್ಯಾಂ ತು ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ನಿವರ್ತತೇ||೩೬||

ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇವಂರೂಪಪುರುಷಸ್ಯ ಸಕಾರಣಂ ಸಂಸರಣಂ ಮೋಕ್ಷಹೇತುಂ ಚಾಹ- ರಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗೋಽಯಮಿತಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಾಶಿರೂಪೋ ಮೇಲಕಃ| ತಾಭ್ಯಾಮಿತಿ ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮ್| ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಕಾರಣಭೂತಯಾ ರಜಸ್ತಮೋನಿವೃತ್ತ್ಯಾ ಪುರುಷರೂಪಃ ಸಂಯೋಗೋ ನಿವರ್ತತೇ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ವೃದ್ಧಂ ವಿಶುದ್ಧಜ್ಞಾನಜನನಾದ್ ರಜಸ್ತಮಸೀ ಸಂಸಾರಕಾರಣೇ ವಿಜಿತ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷವಿವೇಕಜ್ಞಾನಾನ್ಮೋಕ್ಷಮಾವಹತಿ||೩೬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

ಅತ್ರ ಕರ್ಮ ಫಲಂ ಚಾತ್ರ ಜ್ಞಾನಂ ಚಾತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಮ್| ಅತ್ರ ಮೋಹಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಜೀವಿತಂ ಮರಣಂ ಸ್ವತಾ||೩೭|| ಏವಂ ಯೋ ವೇದ ತತ್ತ್ವೇನ ಸ ವೇದ ಪ್ರಲಯೋದಯೌ| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚ ಜ್ಞಾತವ್ಯಂ ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚನ||೩೮||

ಪುನಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕೇ ಪುರುಷೇ ಕರ್ಮಫಲಾದಿ ದರ್ಶಯನ್ ದೋಷಹೀನೇ ಪುರುಷೇ ಕರ್ಮಫಲಾದ್ಯಭಾವಮರ್ಥೋದ್ದರ್ಶಯತಿ- ಅತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಫಲಮತ್ರೇತಿ ಯಥೋಕ್ತಸಮುದಾಯಪುರುಷೇ| ಕರ್ಮೇತಿ ಅದೃಷ್ಟಮ್| ಫಲಮಿತಿ ಅದೃಷ್ಟಫಲಮ್| ಸ್ವತಾ ಮಮತಾ| ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಯದ್ಯಪಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತತ್ತ್ವಾತಿರಿಕ್ತಸ್ಯೋದಾಸೀನಸ್ಯೈವ, ತಥಾಽಪಿ ತಚ್ಚೇತನಯಾ ಪ್ರಕೃತಿರಪಿ ಚೇತನಾಮಾಪದ್ಯ ಚೇತನೈವ ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್ ‘ಅತ್ರ ಜ್ಞಾನಮ್’ ಇತಿ| ವಚನಂ ಹಿ- “ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಸಂಯೋಗಾದಚೇತನಂ ಚೇತನಾವದಿವ ಲಿಙ್ಗಮ್ ” (ಸಾಂ. ಕಾ. ೨೦) ಇತಿ| ಪ್ರಲಯೋದಯಾವಿತಿ ಜೀವಿತಮರಣೇ| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಮಿತಿ ಶರೀರಪರಮ್ಪರಾಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಚೇತಿ ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಆತ್ಯನ್ತಿಕದುಃಖಚಿಕಿತ್ಸಾ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಾ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ| ಯಚ್ಚ ಕಿಞ್ಚನೇತ್ಯನೇನಾನುಕ್ತಮಪಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜ್ಞೇಯಮವರುಣದ್ಧಿ||೩೭-೩೮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

ಭಾಸ್ತಮಃ ಸತ್ಯಮನೃತಂ ವೇದಾಃ ಕರ್ಮ ಶುಭಾಶುಭಮ್| ನ ಸ್ಯುಃ ಕರ್ತಾ ಚ ಬೋದ್ಧಾ ಚ ಪುರುಷೋ ನ ಭವೇದ್ಯದಿ||೩೯|| ನಾಶ್ರಯೋ ನ ಸುಖಂ ನಾರ್ತಿರ್ನ ಗತಿರ್ನಾಗತಿರ್ನ ವಾಕ್| ನ ವಿಜ್ಞಾನಂ ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ನ ಜನ್ಮ ಮರಣಂ ನ ಚ||೪೦|| ನ ಬನ್ಧೋ ನ ಚ ಮೋಕ್ಷಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪುರುಷೋ ನ ಭವೇದ್ಯದಿ| ಕಾರಣಂ ಪುರುಷಸ್ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಜ್ಞೈರುದಾಹೃತಃ||೪೧|| ನ ಚೇತ್ ಕಾರಣಮಾತ್ಮಾ ಸ್ಯಾದ್ಭಾದಯಃ ಸ್ಯುರಹೇತುಕಾಃ| ನ ಚೈಷು ಸಮ್ಭವೇಜ್ ಜ್ಞಾನಂ ನ ಚ ತೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಮ್||೪೨||

ಪುರುಷಃ ಕಾರಣಂ ಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಭಾಸ್ತಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭಾಃ ಪ್ರತಿಭಾ| ತಮಃ ಮೋಹಃ| ಪುರುಷ ಇಹ ಪ್ರಕರಣೇ ಆತ್ಮಾಽಭಿಪ್ರೇತಃ| ಆಶ್ರಯಃ ಶರೀರಮ್| ಗತಿಶ್ಚ ಪ್ರಯೋಜನಾನುಸನ್ಧಾನಾದ್ಭವತಿ , ಏವಮಾಗತಿರಪಿ| ಕಾರಣಂ ಪುರುಷಸ್ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಭಾಸ್ತಮಃಸತ್ಯಾದೌ ಕಾರಣಂ ಪುರುಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದೇವ ಭಾಆದಿಕಾರಣತ್ವಮಾತ್ಮನ ಆಹ- ನ ಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಭಾಸ್ತಮಸೀ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಜನ್ಯೇ, ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ಚಾಸತ್ಯಾತ್ಮನಿ ನಿರಾಶ್ರಯೌ ನ ಭವಿತುಮರ್ಹತಃ; ತಥಾ ಸತ್ಯಂ ಧರ್ಮಜನಕತಯಾ ಉಪಾದೇಯಮ್, ಅನೃತಂ ಚಾಧರ್ಮಜನಕತಯಾಽನುಪಾದೇಯಮ್, ಏತಚ್ಚಾತ್ಮನಿ ಸ್ಥಿರೇಽಸತಿ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಜನಕತ್ವಂ ನಾಸ್ತಿ, ತತಶ್ಚ ಸತ್ಯಾಸತ್ಯಭೇದೋಽಪ್ಯಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತ್ವಾನ್ನಾಸ್ತಿ; ಏವಂ ಶುಭಾಶುಭಕರ್ಮಣ್ಯಪಿ ವಾಚ್ಯಂ; ತಥಾ ಕರ್ತಾ ಚ ಕಾರಣಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತಾ ನ ಭವತಿ, ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತುರಾತ್ಮನೋಽಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತಥಾ ಬೋದ್ಧಾ ಚ ಪೂರ್ವಾಪರಾವಸ್ಥಾಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತೈವ ಭವತಿ; ಶರೀರಂ ಚಾತ್ಮನೋ ಭೋಗಾಯತನಂ ನಾತ್ಮಾನಂ ವಿನಾ ಭವತಿ; ಏವಂ ಸುಖಾದಾವಪ್ಯಾತ್ಮನಃ ಕಾರಣತ್ವಮುನ್ನೇಯಮ್; ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಜ್ಞಾನಂ, ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತ್ರಾಽಽತ್ಮನೈವ ಕೃತಾನಿ| ನ ಚೈಷು ಸಮ್ಭವೇಜ್ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಆತ್ಮಾನಂ ಜ್ಞಾತಾರಂ ವಿನಾ ನ ಭಾದಿಷು ಜ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಭವೇತ್, ಜ್ಞಾತುರಾತ್ಮನೋಽಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಚ ತೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ಭಾದೀನಾಮಾತ್ಮಾರ್ಥತ್ವೇನಾಸತ್ಯಾತ್ಮನಿ ಭಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ ಪ್ರಯೋಜನಂ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಪ್ರಯೋಜನಾಭಾವಾಚ್ಚೋತ್ಪಾದೋ ನ ಸ್ಯಾತ್; ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ ಹಿ ಭಾವಾನಾಮಾತ್ಮಸ್ಥೌ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ ಪುರುಷಭೋಗಾರ್ಥಮುತ್ಪಾದಕೌ, ಅಸತಿ ಭೋಕ್ತರಿ ಭೋಜ್ಯೇನಾಪಿ ನ ಭವಿತವ್ಯಂ ಕಾರಣಾಭಾವಾತ್||೩೯-೪೨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

ಕೃತಂ ಮೃದ್ದಣ್ಡಚಕ್ರೈಶ್ಚ ಕುಮ್ಭಕಾರಾದೃತೇ ಘಟಮ್| ಕೃತಂ ಮೃತ್ತೃಣಕಾಷ್ಠೈಶ್ಚ ಗೃಹಕಾರಾದ್ವಿನಾ ಗೃಹಮ್||೪೩|| ಯೋ ವದೇತ್ ಸ ವದೇದ್ದೇಹಂ ಸಮ್ಭೂಯ ಕರಣೈಃ ಕೃತಮ್| ವಿನಾ ಕರ್ತಾರಮಜ್ಞಾನಾದ್ಯುಕ್ತ್ಯಾಗಮಬಹಿಷ್ಕೃತಃ||೪೪||

ಆತ್ಮಾನಂ ವಿನಾ ಶರೀರಾನುತ್ಪಾದೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಯಂ ಪ್ರಮೇಯಗೌರವಾದಾಹ- ಕೃತಂ ಮೃದ್ದಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಭೂಯ ಕರಣೈಃ ಕೃತಮಿತ್ಯಾತ್ಮನಿರಪೇಕ್ಷೈರ್ಭೂತೈಃ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಅನುಮಾನರೂಪಯಾ ಆಗಮೇನ ಚ ರಹಿತೋ ಯುಕ್ತ್ಯಾಗಮಬಹಿಷ್ಕೃತಃ; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಂ ಚಾತ್ರ ನೋಕ್ತಂ, ತಸ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಯೋಽಯೋಗ್ಯತ್ವಾತ್||೪೩-೪೪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

ಕಾರಣಂ ಪುರುಷಃ ಸರ್ವೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈರುಪಲಭ್ಯತೇ| ಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಮೇಯಂ ಸರ್ವೇಭ್ಯ ಆಗಮೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಮೀಯತೇ||೪೫||

ಸರ್ವೈಃ ಪ್ರಮಾಣೈರಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾದಿಭಿಃ| ಯೇಭ್ಯ ಇತಿ ಕರಣ ಏವಾಪಾದಾನವಿವಕ್ಷಯಾ ಪಞ್ಚಮೀ| ಆಗಮಯನ್ತಿ ಬೋಧಯನ್ತೀತಿ ಆಗಮಾಃ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯೇವ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಗಮಪ್ರಮಾಣಾಭ್ಯಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣ್ಯೇವ ಬ್ರುವತೇ||೪೫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ನ ತೇ ತತ್ಸದೃಶಾಸ್ತ್ವನ್ಯೇ ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಸಮುತ್ಥಿತಾಃ| ಸಾರೂಪ್ಯಾದ್ಯೇ ತ ಏವೇತಿ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ ನವಾ ನವಾಃ||೪೬|| ಭಾವಾಸ್ತೇಷಾಂ ಸಮುದಯೋ ನಿರೀಶಃ ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಕಃ| ಕರ್ತಾ ಭೋಕ್ತಾ ನ ಸ ಪುಮಾನಿತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ||೪೭||

ನಿರಾತ್ಮವಾದಿಮತಮುತ್ಥಾಪಯತಿ- ನ ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿಞ್ ಶರೀರೇ ತೇ ಕ ಏವ ಪೃಥಿವೀಜಲಾದಯೋ ಭಾವಾಃ, ಯೇ ತ ಏವೇತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ; ತೇ ನ ಭವನ್ತಿ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಾ ನಾನುಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದಿ ತೇ ನ ಭವನ್ತಿ, ಕಥಂ ತರ್ಹಿ ‘ತೇ’ ಇತ್ಯಭಿಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾಹ- ತತ್ಸದೃಶಾಸ್ತ್ವನ್ಯೇ ಪೂರ್ವಸದೃಶಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಸಮುತ್ಥಿತಾ ಇತಿ ಸದೃಶಸನ್ತಾನವ್ಯವಸ್ಥಿತಾಃ| ಸಾರೂಪ್ಯಾದಿತಿ ಸದೃಶರೂಪತ್ವಾತ್| ತೇಷಾಂ ಸಮುದಯ ಇತಿ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿನಾಂ ಮೇಲಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರೀಶ ಇತಿ ಸ್ಥಾಯ್ಯಾತ್ಮರಹಿತಃ| ಸತ್ತ್ವಸಞ್ಜ್ಞಕ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಿಸಞ್ಜ್ಞಕಃ| ಕೇಚಿದಿತಿ ಬೌದ್ಧಾಃ| ಬೌದ್ಧಾ ಹಿ ನಿರಾತ್ಮಕಂ ಕ್ಷಣಿಕಜ್ಞಾನಾದಿಸಮುದಾಯಮಾತ್ರಂ ಶರೀರಮಿಚ್ಛನ್ತಿ; ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಂ ಚ ಕ್ಷಣಿಕಾನಾಮಪಿ ಜ್ಞಾನಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಭಾವಾದೇಕಫಲಸನ್ತತಾವಿಚ್ಛನ್ತಿ||೪೬-೪೭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

ತೇಷಾಮನ್ಯೈಃ ಕೃತಸ್ಯಾನ್ಯೇ ಭಾವಾ ಭಾವೈರ್ನವಾಃ ಫಲಮ್| ಭುಞ್ಜತೇ ಸದೃಶಾಃ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯೈರಾತ್ಮಾ ನೋಪದಿಶ್ಯತೇ||೪೮||

ಏತದ್ದೂಷಯತಿ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಸನ್ತಾನವಾದಿನಾಮ್, ಅನ್ಯೇನ ಕೃತಸ್ಯೌದನಪಾಕಾದೇಃ ಫಲಮನ್ನಾದಿ ಅನ್ಯೇ ಭುಞ್ಜತ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಏತಚ್ಚಾಸಙ್ಗತಂ, ಯತಃ ಫಲಂ ಭೋಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಭಾವಿಫಲಪ್ರತ್ಯಾಶಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಯುಕ್ತಾ, ನ ತ್ವನ್ಯಸ್ಯ ಭೋಗ್ಯತಾಂ ಫಲಸ್ಯ ಪಶ್ಯನ್ ಕಶ್ಚಿತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ಯೋಽಪಿ ಸೂಪಕಾರಾದಿಃ ಪರಾರ್ಥಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಸೋಽಪಿ ಪರಾರ್ಥೇನ ಸ್ವಾರ್ಥಂ ಸಾಧಯಿತುಕಾಮ ಏವೇತಿ ಭಾವಃ||೪೮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

ಕರಣಾನ್ಯಾನ್ಯತಾ ದೃಷ್ಟಾ ಕರ್ತುಃ ಕರ್ತಾ ಸ ಏವ ತು| ಕರ್ತಾ ಹಿ ಕರಣೈರ್ಯುಕ್ತಃ ಕಾರಣಂ ಸರ್ವಕರ್ಮಣಾಮ್||೪೯||

ಪರಮತಂ ದೂಷಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಮತಮಾಹ- ಕರಣೇತ್ಯಾದಿ| ಕರಣಸ್ಯ ಶರೀರಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮಿನೋಽನ್ಯಾನ್ಯತಾ ದೃಷ್ಟಾ| ಕರ್ತಾ ಚಾತ್ಮಾ, ಸ ಏವ ನ ವಿನಾಶೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಕರ್ತಾ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಽನೇಕಶಿಲ್ಪವಿತ್ ಕರ್ತಾ ಕರಣೈರ್ವಾಂಶೀಸನ್ದಂಶಯನ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಕಾಷ್ಠಪಾಟನಲೌಹಘಟನಾದಿ ಕರೋತಿ, ತಥಾಽಽತ್ಮಾಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ||೪೯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

ನಿಮೇಷಕಾಲಾದ್ಭಾವಾನಾಂ ಕಾಲಃ ಶೀಘ್ರತರೋಽತ್ಯಯೇ| ಭಗ್ನಾನಾಂ ನ ಪುನರ್ಭಾವಃ ಕೃತಂ ನಾನ್ಯಮುಪೈತಿ ಚ||೫೦|| ಮತಂ ತತ್ತ್ವವಿದಾಮೇತದ್ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಸ ಕಾರಣಮ್| ಕ್ರಿಯೋಪಭೋಗೇ ಭೂತಾನಾಂ ನಿತ್ಯಃ ಪುರುಷಸಞ್ಜ್ಞಕಃ||೫೧||

ಅಥಾಯಮಾತ್ಮಸದ್ಭಾವಃ ಸ್ಥಿರೋಽಸ್ತು, ಶರೀರಾರಮ್ಭಕಾಣಾಂ ಭೂತಾನಾಂ ಕಾ ವಾ ಗತಿರಿತ್ಯಾಹ- ನಿಮೇಷೇತ್ಯಾದಿ| ಭಾವಾನಾಮಿತಿ ಶರೀರಾದಿಭಾವಾನಾಮ್| ಅತ್ಯಯ ಇತಿ ವಿನಾಶೇ; ಶರೀರಸ್ಯ ಸ್ವಾಗ್ನಿಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ನಿಮೇಷಕಾಲಾದಪಿ ಶೀಘ್ರಂ ವಿನಾಶೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಮೀಷಾಂ ಚ ಭಾವಾನಾಂ ಭಗ್ನಾನಾಂ ನ ಪುನರ್ಭಾವಃ ಪುನರಾಗಮನಂ ನಾಸ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಯೇನ ಶರೀರೇಣ ಯತ್ ಕೃತಂ ತಚ್ಛರೀರಂ ತತ್ಫಲಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಥ ಮಾ ಭವತ್ವೇವಂ ತತಃ ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ- ಕೃತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಯಾಗಾದಿ ನ ಫಲರೂಪತಯಾಽನ್ಯಮುಪೈತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ದೇವದತ್ತಕೃತೇನ ಶುಭಕರ್ಮಣಾ ಯಜ್ಞದತ್ತಾದಯೋಽಪಿ ಸುಖಭಾಜಃ ಸ್ಯುಃ; ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿಶರೀರಾದತಿರಿಕ್ತಃ ಕರ್ಮಕರ್ತಾ ತತ್ಫಲಭೋಕ್ತಾ ಚಾಸ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ಕ್ರಿಯೋಪಭೋಗ ಇತಿ ಕ್ರಿಯಾಯಾಂ ತತ್ಫಲಭೋಗೇ ಚ| ಭೂತಾನಾಮಿತಿ ಪ್ರಾಣಿನಾಮ್||೫೦-೫೧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

ಅಹಙ್ಕಾರಃ ಫಲಂ ಕರ್ಮ ದೇಹಾನ್ತರಗತಿಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ವಿದ್ಯತೇ ಸತಿ ಭೂತಾನಾಂ ಕಾರಣೇ ದೇಹಮನ್ತರಾ||೫೨||

ಆತ್ಮಸದ್ಭಾವೇ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ- ಅಹಙ್ಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇಽಹಙ್ಕಾರದಯಃ ಸ್ಥಿರ ಏವ ಪರಮಾತ್ಮನಿ ಭವನ್ತಿ, ಪೂರ್ವಾಪರಕಾಲಾವಸ್ಥಾಯಿವಸ್ತುಧರ್ಮತ್ವಾದಿತಿ ಭಾವಃ| ದೇಹಮನ್ತರೇತಿ ದೇಹಂ ವಿನಾ; ದೇಹಾತಿರಿಕ್ತೇ ಕಾರಣೇ ಸತ್ಯಹಙ್ಕಾರೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೫೨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ಪ್ರಭವೋ ನ ಹ್ಯನಾದಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ಯತೇ ಪರಮಾತ್ಮನಃ| ಪುರುಷೋ ರಾಶಿಸಞ್ಜ್ಞಸ್ತು ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಕರ್ಮಜಃ||೫೩||

‘ಪ್ರಭವಃ ಪುರುಷಸ್ಯ ಕಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪ್ರಭವ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಭವಃ ಕಾರಣಮ್| ರಾಶಿಸಞ್ಜ್ಞ ಇತಿ ಷಡ್ಧಾತುಸಮುದಾಯರೂಪಶ್ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಾಶಿರೂಪೋ ವಾ| ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಜನಿತಕರ್ಮಜೋ ಮೋಹೇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಕರ್ಮಜಃ| ಮೋಹಾದ್ಧಿ ಭಾವೇಷು ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಶ್ಚ ಭವತಿ, ತತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ಪ್ರವೃತ್ತೇರ್ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೌ, ತೌ ಚ ಶರೀರಂ ಜನಯತೋ ಭೋಗಾರ್ಥಮ್||೫೩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

ಆತ್ಮಾ ಜ್ಞಃ ಕರಣೈರ್ಯೋಗಾಜ್ ಜ್ಞಾನಂ ತ್ವಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಕರಣಾನಾಮವೈಮಲ್ಯಾದಯೋಗಾದ್ವಾ ನ ವರ್ತತೇ||೫೪|| ಪಶ್ಯತೋಽಪಿ ಯಥಾಽಽದರ್ಶೇ ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ನಾಸ್ತಿ ದರ್ಶನಮ್| ತತ್ತ್ವಂ ಜಲೇ ವಾ ಕಲುಷೇ ಚೇತಸ್ಯುಪಹತೇ ತಥಾ||೫೫||

‘ಕಿಮಜ್ಞೋ ಜ್ಞಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಆತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕರಣಾನೀಹ ಮನೋಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ನ ವರ್ತತೇ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಯೋಜನಾ| ನನು ಯದ್ಯಯಮಾತ್ಮಾ ಜ್ಞಃ , ತತ್ ಕಿಮಿತ್ಯಸ್ಯ ಸರ್ವದಾ ಜ್ಞಾನಂ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಪಶ್ಯತೋಽಪೀತ್ಯಾದಿ| ಪಶ್ಯತೋಽಪೀತಿ ಚಕ್ಷುಷ್ಮತೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ತ್ವಮಿತಿ ದರ್ಶನವಿಶೇಷಣಮ್| ತೇನ, ಮ್ಲಾನೇ ದರ್ಪಣೇ ಜಲೇ ವಾ ದರ್ಶನಂ ಭವದಪ್ಯಯಥಾರ್ಥಗ್ರಾಹಿತಯಾ ನ ತತ್ತ್ವರೂಪಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೇತಸೀತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಚಕ್ಷುರಾದಾವಪ್ಯುಪಹತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೫೪-೫೫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

ಕರಣಾನಿ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿರ್ಬುದ್ಧಿಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ| ಕರ್ತುಃ ಸಂಯೋಗಜಂ ಕರ್ಮ ವೇದನಾ ಬುದ್ಧಿರೇವ ಚ||೫೬|| ನೈಕಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಕರ್ತುಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ನಾಶ್ನುತೇ ಫಲಮ್| ಸಂಯೋಗಾದ್ವರ್ತತೇ ಸರ್ವಂ ತಮೃತೇ ನಾಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚನ||೫೭||

ಕರಣಪ್ರಸ್ತಾವಾಜ್ ಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮಣಿ ವೇದನಾಯಾಂ ಚ ಯಾವತ್ ಕರಣಮಾತ್ಮನಸ್ತದಾಹ- ಕರಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸಂಯೋಗಜಮಿತಿ ಕರ್ಮಣಾ ವೇದನಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನಾಶ್ನುತೇ ಫಲಮೇಕ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏಕ ಇತಿ ನಿಷ್ಕರಣಃ| ಸಂಯೋಗಾದ್ವರ್ತತ ಇತಿ ಕರಣಸಮುದಾಯಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ | ತಮೃತ ಇತಿ ಸಂಯೋಗಂ ವಿನಾ||೫೬-೫೭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ನ ಹ್ಯೇಕೋ ವರ್ತತೇ ಭಾವೋ ವರ್ತತೇ ನಾಪ್ಯಹೇತುಕಃ| ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾತ್ಸ್ವಭಾವಾತ್ತ್ವಭಾವೋ ನ ವ್ಯತಿವರ್ತತೇ||೫೮||

ಅತ್ರೈವ ಸಾಮಗ್ರೀಜನ್ಯತ್ವೇ ಸರ್ವಕಾರ್ಯಾಣಾಮುಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ನ ಹ್ಯೇಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕೋ ಭಾವಃ ಕಾರಣರೂಪಃ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣಾನ್ತರರಹಿತೋ ನ ಕಾರ್ಯಕರಣೇ ವರ್ತತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏವಂ ತಾವದೇಕಂ ಕಾರಣಂ ಕಾರ್ಯೇ ನ ವರ್ತತೇ, ಕಾರ್ಯಂ ಚ ಹೇತುಂ ವಿನಾ ನ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವರ್ತತೇ ನಾಪ್ಯಹೇತುಕ ಇತಿ; ಹೇತುಂ ವಿನಾ ಭಾವ ಉತ್ಪತ್ತಿಧರ್ಮಾ ನ ವರ್ತತೇ ನ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಕರಣಯುಕ್ತಾತ್ಮಜನ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ನ ಕೇವಲಾದಾತ್ಮನೋ ಹೇತುರೂಪಾದ್ಭವತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅಥ ಹೇತುಂ ವಿನಾ ಚೇದ್ಭಾವೋ ನ ಭವತಿ, ತತ್ ಕಿಮಭಾವೇಽಪಿ ಶಾರೀರಾಣಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಹೇತ್ವಪೇಕ್ಷಾ ನ ವೇತ್ಯಾಹ- ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾತ್ ಸ್ವಭಾವಾಲ್ಲಕ್ಷಿತೋಽಭಾವೋ ನ ಸ್ವಭಾವಂ ವ್ಯತಿವರ್ತತೇ ಶೀಘ್ರಗತ್ವಸ್ವಭಾವಂ ನ ತ್ಯಜತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ಅಹೇತುಕ ಏವಾಭಾವೋ ಭವತಿ, ಭಾವಸ್ತು ಸಹೇತುಕಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ “ಉತ್ಪತ್ತಿಹೇತುರ್ಭಾವನಾಂ ನ ನಿರೋಧೇಽಸ್ತಿ ಕಾರಣಮ್” (ಸೂ.ಅ.೧೬) ಇತಿ| ಕಿಂವಾ, ಶೀಘ್ರಗತ್ವಾದಸ್ಥಿರತ್ವಾದಭಾವೋ ನಾವಸ್ಥಾನ್ತರಮಾತ್ಮನಾಶಂ ಪ್ರತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಃ||೫೮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

ಅನಾದಿಃ ಪುರುಷೋ ನಿತ್ಯೋ ವಿಪರೀತಸ್ತು ಹೇತುಜಃ| ಸದಕಾರಣವನ್ನಿತ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಂ ಹೇತುಜಮನ್ಯಥಾ||೫೯||

‘ಸ ನಿತ್ಯಃ ಕಿಮನಿತ್ಯಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅನಾದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಾದಿಶ್ಚ ಪುರುಷೋಽವ್ಯಕ್ತರೂಪ ಆತ್ಮಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಃ| ವಿಪರೀತ ಇತಿ ಆದಿಮಾನ್ ರಾಶಿರೂಪಃ ಪುರುಷ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರೈವಾನಾದೇರ್ನಿತ್ಯತ್ವೇ ಶಾಸ್ತ್ರಾನ್ತರಸಮ್ಮತಿಮಪ್ಯಾಹ- ಸದಿತ್ಯಾದಿ| ಸದಿತಿ ತ್ರಿವಿಧಸಮಯೇ ಪ್ರಮಾಣಗಮ್ಯಭಾವರೂಪಮ್ | ಏತೇನ, ಪ್ರಾಗಭಾವಸ್ಯಾಕಾರಣವತೋಽಪ್ಯಭಾವರೂಪತಯಾಽನಿತ್ಯತ್ವಂ ನ ವ್ಯಭಿಚಾರಕಮ್| ಹೇತುಜಮನ್ಯಥೇತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಭಾವರೂಪಮಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತೇನ, ಹೇತುಜನ್ಯಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಧ್ವಂಸಸ್ಯಾವಿನಾಶಿತ್ವಂ ಪರಿಹೃತಂ ಭವತಿ||೫೯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

ತದೇವ ಭಾವಾದಗ್ರಾಹ್ಯಂ ನಿತ್ಯತ್ವ ನ ಕುತಶ್ಚನ| ಭಾವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ತದವ್ಯಕ್ತಮಚಿನ್ತ್ಯಂ ವ್ಯಕ್ತಮನ್ಯಥಾ||೬೦|| ಅವ್ಯಕ್ತಮಾತ್ಮಾ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಶಾಶ್ವತೋ ವಿಭುರವ್ಯಯಃ| ತಸ್ಮಾದ್ಯದನ್ಯತ್ತದ್ವ್ಯಕ್ತಂ, ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಚಾಪರಂ ದ್ವಯಮ್||೬೧|| ವ್ಯಕ್ತಮೈನ್ದ್ರಿಯಕಂ ಚೈವ ಗೃಹ್ಯತೇ ತದ್ಯದಿನ್ದ್ರಿಯೈಃ| ಅತೋಽನ್ಯತ್ ಪುನರವ್ಯಕ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಗ್ರಾಹ್ಯಮತೀನ್ದ್ರಿಯಮ್||೬೨||

ಕಿಂ ತನ್ನಿತ್ಯತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ತದೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಭಾವಾದುತ್ಪತ್ತಿಧರ್ಮಕಾತ್| ತನ್ನಿತ್ಯತ್ವಂ ನ ಕುತೋಽಪಿ ಭಾವಾದ್ಭವತಿ, ನಿತ್ಯಂ ಹಿ ನ ಕುತೋಽಪಿ ಭವತಿ| ತತಶ್ಚಾತ್ಮಾ ಭಾವಂ ಪ್ರತಿ ನಿರಪೇಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಭಾವೇಭ್ಯೋಽಪ್ಯಗ್ರೇ ನಿತ್ಯಂ ಸದೇವ| ತಚ್ಚೈವಮ್ಭೂತಂ ನಿತ್ಯಮವ್ಯಕ್ತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಚಿನ್ತ್ಯಮಿತ್ಯವ್ಯಕ್ತವಿಶೇಷಣಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಚ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಃ| ವ್ಯಕ್ತಮನ್ಯಥೇತಿ ಪ್ರಕೃತೇರನ್ಯತಮಕಾರ್ಯಂ ಮಹದಾದಿಕಮನಿತ್ಯಮ್; ಆಕಾಶಮಪಿ ವಿಕಾರರೂಪತಯಾಽನಿತ್ಯಮೇವ; ಉದಾಸೀನಪುರುಷಸ್ತು ನಿತ್ಯ ಏವಾವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದೇನೈವ ಲಕ್ಷಿತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮೇವ| ಅವ್ಯಕ್ತಧರ್ಮಾನ್ತರವ್ಯಾಪಕಾನ್ ಪರ್ಯಾಯಾನಾಹ- ಅವ್ಯಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುನಃ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತಾರ್ಥಮಾಹ - ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪರಂ ದ್ವಯಮಿತಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಕೃತಂ ವ್ಯಕ್ತಾವ್ಯಕ್ತದ್ವಯಮ್| ಲಿಙ್ಗಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ ಅನುಮಾನಗ್ರಹ್ಯಮ್| ಅತೀನ್ದ್ರಿಯಮಿತ್ಯನೇನ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣಾಯೋಗ್ಯಂ ಯತ್ ಕೇನಾಪಿ ಶಬ್ದಾದಿಲಿಙ್ಗೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ ನ ತದವ್ಯಕ್ತಂ, ಕಿನ್ತು ಯನ್ನಿತ್ಯಾನುಮೇಯಂ ಮನೋಽಹಙ್ಕಾರಾದಿ ತದೇವಾವ್ಯಕ್ತಮ್||೬೦-೬೨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ಖಾದೀನಿ ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಮಹಙ್ಕಾರಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಮಃ| ಭೂತಪ್ರಕೃತಿರುದ್ದಿಷ್ಟಾ ವಿಕಾರಾಶ್ಚೈವ ಷೋಡಶ||೬೩|| ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಪಞ್ಚೈವ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ| ಸಮನಸ್ಕಾಶ್ಚ ಪಞ್ಚಾರ್ಥಾ ವಿಕಾರಾ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಾಃ||೬೪||

‘ಪ್ರಕೃತಿಃ ಕಾ ವಿಕಾರಾಃ ಕೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಖಾದೀನೀತ್ಯಾದಿ| ಖಾದೀನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಖಾದೀನಿ ತನ್ಮಾತ್ರಶಬ್ದಾಭಿಧೇಯಾನಿ| ಬುದ್ಧಿಃ ಮಹಚ್ಛಬ್ದಾಭಿಧೇಯಾ| ಅವ್ಯಕ್ತಂ ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿಃ| ಅಹಙ್ಕಾರಃ ಬುದ್ಧಿವಿಕಾರಃ; ಸ ಚ ತ್ರಿವಿಧಃ- ಭೂತಾದಿಃ, ತೈಜಸಃ, ವೈಕಾರಿಕಶ್ಚ| ಭೂತಾನಾಂ ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾನಾಂ ಪ್ರಕೃತಿರ್ಭೂತಪ್ರಕೃತಿಃ| ಅತ್ರ ಚಾವ್ಯಕ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿರೇವ ಪರಂ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯಸ್ತು ಸ್ವಕಾರಣವಿಕೃತಿರೂಪಾ ಅಪಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪ್ರಕೃತಿರೂಪಾ ಇಹ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿರವಿಕೃತಿರ್ಮಹದಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕೃತಯಃ ಸಪ್ತ” (ಸಾಂ.ಕಾ.೩) ಇತಿ| ವಿಕಾರಾ ನಾಹ- ವಿಕಾರಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇಽವಧಾರಣೇ, ತೇನ ವಿಕಾರಾ ಏವ ಷೋಡಶ ಪರಂ ನ ಪ್ರಕೃತಯಃ| ಬುದ್ಧೇರಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ಪಞ್ಚಾರ್ಥಾ ಇತಿ ಸ್ಥೂಲಾ ಆಕಾಶಾದಯಃ ಶಬ್ದಾದಿರೂಪಾಃ; ಗುಣಗುಣಿನೋರ್ಹಿ ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಭೇದೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವಾಸ್ಮಿನ್ ದರ್ಶನೇ||೬೩-೬೪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ಇತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಂ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಸರ್ವಮವ್ಯಕ್ತವರ್ಜಿತಮ್| ಅವ್ಯಕ್ತಮಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಮೃಷಯೋ ವಿದುಃ||೬೫||

ಏನಮೇವ ಪ್ರಕೃತಿವಿಕಾರಸಮೂಹಂ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಭೇದೇನ ವಿಭಜತೇ- ಇತೀತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತವರ್ಜಿತಮಿತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯುದಾಸೀನವರ್ಜಿತಂ, ಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚೋದಾಸೀನಪುರುಷಚೈತನ್ಯೇನ ಚೈತನ್ಯಮಸ್ತ್ಯೇವ||೬೫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

ಜಾಯತೇ ಬುದ್ಧಿರವ್ಯಕ್ತಾದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ| ಪರಂ ಖಾದೀನ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದುತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್||೬೬|| ತತಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಜಾತೋಽಭ್ಯುದಿತ ಉಚ್ಯತೇ|೬೭|

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಮಹಾಪ್ರಲಯಾನ್ತರಂ ಯಥಾಽಽದಿಸರ್ಗೇ ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯುತ್ಪಾದೋ ಭವತಿ ತದಾಹ- ಜಾಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬುದ್ಧ್ಯಾಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತ ಇತಿ ಬುದ್ಧೇರ್ಜಾತೇನಾಹಙ್ಕಾರೇಣಾಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಖಾದೀನೀತಿ ಖಾದೀನಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಿ ತನ್ಮಾತ್ರರೂಪಾಣಿ, ತಥೈಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ| ವಚನಂ ಹಿ “ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಹಾಂಸ್ತತೋಽಹಙ್ಕಾರಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಗಣಶ್ಚ ಷೋಡಶಕಃ” (ಸಾಂ.ಕಾ.೨೨) ಇತಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಯಸ್ಮಾದಹಙ್ಕಾರಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ ತೇನ ಕ್ರಮೇಣ; ತತ್ರ ವೈಕೃತಾತ್ ಸಾತ್ತ್ವಿಕಾದಹಙ್ಕಾರಾತ್ತೈಜಸಸಹಾಯಾದೇಕಾದಶೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಭವನ್ತಿ, ಭೂತಾದೇಸ್ತ್ವಹಙ್ಕಾರಾತ್ತಾಮಸಾತ್ತೈಜಸಸಹಾಯಾತ್ ಪಞ್ಚತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಸಾತ್ವಿಕ ಏಕಾದಶಕಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ವೈಕೃತಾದಹಙ್ಕಾರಾತ್| ಭೂತಾದೇಸ್ತನ್ಮಾತ್ರಃ ಸ ತಾಮಸಸ್ತೈಜಸಾದುಭಯಮ್” (ಸಾಂ.ಕಾ.೨೫) ಇತಿ| ತತ ಇತಿ ಆಹಙ್ಕಾರಿಕಕಾರ್ಯಾನನ್ತರಂ ತನ್ಮಾತ್ರೇಭ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಥೂಲಭೂತಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್| ಸಮ್ಪೂರ್ಣಸರ್ವಾಙ್ಗೋ ಜಾತ ಇತಿ ಆದಿಸರ್ಗೋ(ರ್ಗೇ) ಜಾತಃ||೬೬||

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

ಪುರುಷಃ ಪ್ರಲಯೇ ಚೇಷ್ಟೈಃ ಪುನರ್ಭಾವೈರ್ವಿಯುಜ್ಯತೇ||೬೭|| ಅವ್ಯಕ್ತಾದ್ವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಯಾತಿ ವ್ಯಕ್ತಾದವ್ಯಕ್ತತಾಂ ಪುನಃ| ರಜಸ್ತಮೋಭ್ಯಾಮಾವಿಷ್ಟಶ್ಚಕ್ರವತ್ ಪರಿವರ್ತತೇ||೬೮|| ಯೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಪರಾ ಸಕ್ತಿರಹಙ್ಕಾರಪರಾಶ್ಚ ಯೇ| ಉದಯಪ್ರಲಯೌ ತೇಷಾಂ ನ ತೇಷಾಂ ಯೇ ತ್ವತೋಽನ್ಯಥಾ||೬೯||

ಏವಮಾದಿಸರ್ಗೇ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಹದಾದಿಸರ್ಗಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಮಹಾಪ್ರಲಯೇ ಪ್ರಕೃತಾವವ್ಯಕ್ತರೂಪಾಯಾಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಲಯಮಾಹ- ಪುರುಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಷ್ಟೈರ್ಭಾವೈರಿತಿ ಪುರುಷೋಪಭೋಗಾರ್ಥಮಿಷ್ಟೈರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಏವಮ್ಭೂತಸಙ್ಗಂ ಜನ್ಮನಿ , ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿವಿಯೋಗಂ ಚ ಮರಣೇ ಬ್ರುವತೇ| ತನ್ನ, ಜನ್ಮಮರಣಯೋರ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಅತೀನ್ದ್ರಿಯೈಸ್ತೈರತಿಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪೈರಾತ್ಮಾ ಕದಾಚಿನ್ನ ವಿಮುಕ್ತಪೂರ್ವಃ| ನೈವೇನ್ದ್ರಿಯೈರ್ನೈವ ಮನೋಮತಿಭ್ಯಾಂ ನ ಚಾಪ್ಯಹಙ್ಕಾರವಿಕಾರದೋಷೈಃ” (ಶಾ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಪೂರ್ವೋತ್ಪನ್ನಮಸಕ್ತಂ ನಿಯತಂ ಮಹದಾದಿಸೂಕ್ಷ್ಮಪರ್ಯನ್ತಮ್| ಸಂಸರತಿ ನಿರುಪಭೋಗಂ ಭಾವೈರಧಿವಾಸಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮ್” (ಸಾಂ. ಕಾ. ೪೦) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಹಾಪ್ರಲಯ ಏವ ಪ್ರಕೃತೌ ಲಯಃ, ತಥಾಽಽದಿಸರ್ಗ ಏವ ಪ್ರಕೃತೇರ್ಮಹದಾದಿಸೃಷ್ಟಿರಿತಿ| ಏತದೇವ ಪ್ರಪಞ್ಚಂ ಲಯಂ ಚ ಪ್ರಕೃತೇರಾಹ- ಅವ್ಯಕ್ತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅವ್ಯಕ್ತಾದಿತಿ ಪ್ರಕೃತೇಃ, ವ್ಯಕ್ತತಾಮಿತಿ ಮಹದಾದಿಮಹಾಭೂತಪರ್ಯನ್ತಪ್ರಪಞ್ಚರೂಪತಾಂ ಯಾತಿ| ವ್ಯಕ್ತಾದಿತಿ ಮಹಾಭೂತಪ್ರಪಞ್ಚಾದ್ಯವಸ್ಥಾತಃ ಪುನರವ್ಯಕ್ತರೂಪತಾಂ ಯಾತಿ ಗಚ್ಛತಿ; ಮಹಾಪ್ರಲಯೇ ಹಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ತನ್ಮಾತ್ರೇಷು ಲಯಂ ಯಾನ್ತಿ, ತನ್ಮಾತ್ರಾಣಿ ತಥೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚಾಹಙ್ಕಾರೇ ಲಯಂ ಯಾನ್ತಿ, ಅಹಙ್ಕಾರೋ ಬುದ್ಧೌ, ಬುದ್ಧಿಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಾವಿತಿ ಲಯಕ್ರಮಃ| ಅಯಂ ಚ ಲಯಕ್ರಮೋ ಮೋಕ್ಷೇಽಪಿ ಭವತಿ| ಪರಂ ತು ತತ್ರ ತಂ ಪುರುಷಂ ಪ್ರತಿ ಪುನಃ ಸರ್ಗಂ ನಾರಭತೇ ಪ್ರಕೃತಿಃ| ಅಯಂ ಸಂಸಾರಃ ಕುತೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ರಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಷ್ಟೋ ಯುಕ್ತಃ| ಚಕ್ರವತ್ ಪರಿವರ್ತತ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ಲಯಸರ್ಗಾಭ್ಯಾಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ದ್ವನ್ದ್ವ ಇತಿ ರಜಸ್ತಮೋರೂಪೇ ಮಿಥುನೇ| ಅಹಙ್ಕಾರಪರಾ ಇತಿ ಅಹಙ್ಕಾರಾನ್ಮಮೇದಮಿತ್ಯಾದಿಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನಪರಾಃ| ಉದಯಪ್ರಲಯೌ ಜನ್ಮಮರಣೇ, ಕಿಂವಾ ಲಯಸರ್ಗೌ| ಅತೋಽನ್ಯಥೇತಿ ಯೇ ರಾಗದ್ವೇಷವಿಮುಕ್ತಾ ನಿರಹಙ್ಕಾರಾಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ನೋದಯಪ್ರಲಯೌ ಭವತಃ||೬೭-೬೯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ನಿಮೇಷಾದ್ಯಾ ಜೀವನಂ ಮನಸೋ ಗತಿಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾನ್ತರಸಞ್ಚಾರಃ ಪ್ರೇರಣಂ ಧಾರಣಂ ಚ ಯತ್||೭೦|| ದೇಶಾನ್ತರಗತಿಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಪಞ್ಚತ್ವಗ್ರಹಣಂ ತಥಾ| ದೃಷ್ಟಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣೇನಾಕ್ಷ್ಣಾ ಸವ್ಯೇನಾವಗಮಸ್ತಥಾ||೭೧|| ಇಚ್ಛಾ ದ್ವೇಷಃ ಸುಖಂ ದುಃಖಂ ಪ್ರಯತ್ನಶ್ಚೇತನಾ ಧೃತಿಃ| ಬುದ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಿರಹಙ್ಕಾರೋ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಪರಮಾತ್ಮನಃ||೭೨|| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಮುಪಲಭ್ಯನ್ತೇ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇತಾನಿ ಜೀವತಃ| ನ ಮೃತಸ್ಯಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಮಾದಾಹುರ್ಮಹರ್ಷಯಃ||೭೩|| ಶರೀರಂ ಹಿ ಗತೇ ತಸ್ಮಿಞ್ ಶೂನ್ಯಾಗಾರಮಚೇತನಮ್| ಪಞ್ಚಭೂತಾವಶೇಷತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ಗತಮುಚ್ಯತೇ||೭೪||

‘ಕಿಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಚ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾಪಾನೌ ಉಚ್ಛ್ವಾಸನಿಃಶ್ವಾಸೌ| ನಿಮೇಷಾದ್ಯಾ ಇತಿ ಆದ್ಯಶಬ್ದಗ್ರಹಣೇನ ಉನ್ಮೇಷಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರೇಕ್ಷಣವಿಶೇಷಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮನಸೋ ಗತಿರಿತಿ ಮನಸಾ ಪಾಟಲಿಪುತ್ರಗಮನಾದಿರೂಪಾ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾನ್ತರಸಞ್ಚಾರೋಽಪಿ ಮನಸ ಏವ, ಯಥಾ ಚಕ್ಷುಃ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮನಃ ಸ್ಪರ್ಶನಮಧಿತಿಷ್ಠತೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರೇರಣಂ ಚ ತಥಾ ಧಾರಣಂ ಚ ಮನಸ ಏವೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದೇಶಾನ್ತರಗತಿಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಇತಿ ಛೇದಃ| ಪಞ್ಚತ್ವಗ್ರಹಣಂ ಮರಣಜ್ಞಾನಮ್| ಸವ್ಯೇನಾವಗಮ ಇತಿ ಸವ್ಯೇನಾಕ್ಷ್ಣಾ ಸ ಏವಾಯಂ ದಕ್ಷಿಣಾಕ್ಷಿದೃಷ್ಟೋ ಘಟ ಇತ್ಯವಗಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೇತನಾ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರಮ್| ಬುದ್ಧಿಸ್ತು ಊಹಾಪೋಹಜ್ಞಾನಮ್| ಅಥ ಕಥಮೇತಾನ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಗಮಯನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀವತ ಇತಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾತಿರಿಕ್ತಾತ್ಮಸಂಯುಕ್ತಸ್ಯ | ಪಞ್ಚತ್ವಂ ತು ಯದ್ಯಪಿ ಜೀವತೋ ನ ಭವತಿ ಕಿನ್ತು ಮೃತಸ್ಯೈವ, ತಥಾಽಪಿ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ಮೃತಶರೀರೇ ದೃಶ್ಯಮಾನಂ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ಪಞ್ಚತ್ವಾಭಾವಾಜ್ಜೀವಚ್ಛರೀರಲಿಙ್ಗಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರೈವೋದಾಹೃತಾಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದಯೋ ನ ಭೂತಮಾತ್ರೇ ಭವನ್ತಿ, ನಿರಾತ್ಮಕೇಷ್ವಿಷ್ಟಕಾಮೃತಶರೀರಾದಿಷ್ವದರ್ಶನಾತ್| ನ ಚ ಮನ ಏವ ಭೂತಾತಿರಿಕ್ತಮಾತ್ಮಾ ಭವಿತುಮರ್ಹತಿ, ಯತಸ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಕರಣರೂಪಸ್ಯ ಪ್ರೇರಣಾದ್ಯಾತ್ಮನಾ ಕರ್ತ್ರಾ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ನಾಪೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಾತ್ಮತ್ವೇನ ಸ್ವೀಕರ್ತುಂ ಪಾರ್ಯನ್ತೇ, ಯತಸ್ತಥಾ ಸತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನ್ತರೋಪಲಬ್ಧಮರ್ಥಂ ನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಯಜ್ಞದತ್ತೋಪಲಬ್ಧಮರ್ಥಂ ದೇವದತ್ತ ಇವ ಪ್ರತಿಸನ್ಧಾತುಂ ಸಮರ್ಥಾನಿ ಭವೇಯುಃ; ಅಸ್ತಿ ಚೇನ್ದ್ರಿಯಾನ್ತರೋಪಲಬ್ಧಾರ್ಥಪ್ರತಿಸನ್ಧಾನಂ, ಯಥಾ- ಸುರಭಿಚನ್ದನಂ ಸ್ಪೃಶಾಮೀತ್ಯತ್ರ| ತಸ್ಮಾನ್ಮನ-ಇನ್ದ್ರಿಯ-ಭೂತಾತಿರಿಕ್ತ ಆತ್ಮಾ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಬುದ್ಧಿಶಬ್ದೇನ ಚೇತನಾಧೃತಿಸ್ಮೃತ್ಯಹಙ್ಕಾರಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತ ಏವ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಕಾರತ್ವೇನ, ತಥಾಽಪಿ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಗರ್ಥಗಮಕತ್ವೇನ ಪುನಃ ಪೃಥಗುಪಾತ್ತಾಃ| ತಥಾಹಿ- ಚೇತನಾ ಗುಣತ್ವೇನ ಅಚೇತನಖಾದಿಭೂತಾತಿರಿಕ್ತಧರ್ಮೇಣಾತ್ಮಾನಂ ಗಮಯತಿ, ಧೃತಿಸ್ತು ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕಾ ನಿಯನ್ತಾರಮಾತ್ಮಾನಂ ಗಮಯತಿ, ಬುದ್ಧಿಸ್ತು ಊಹಾಪೋಹಯೋರೇಕಂ ಕಾರಣಂ ಗಮಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಂ, ಸ್ಮೃತಿಸ್ತು ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಾರ್ಥಸ್ಮರ್ತಾರಂ ಸ್ಥಾಯಿನಮಾತ್ಮಾನಂ ಗಮಯತೀತ್ಯಾದ್ಯನುಸರಣೀಯಮ್| ಆತ್ಮಾಧಿಷ್ಠಾನಾಭಾವೇ ಶರೀರೇ ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಭಾವಮಾಹ- ಶರೀರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂನ್ಯಾಗಾರಮಿವ ಶೂನ್ಯಾಗಾರಂ ಯಥಾ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃಶೂನ್ಯಮ್, ಏವಂ ಮೃತಶರೀರಮಪಿ| ಷಡ್ಧಾತುಕಂ ಶರೀರಂ, ತತ್ರ ಷಷ್ಠೇ ಆತ್ಮನಿ ಗತೇ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಶರೀರಂ ಭವತಿ, ತೇನ ಪಞ್ಚತ್ವಂ ಗತಮುಚ್ಯತೇ|||೭೦-೭೪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

ಅಚೇತನಂ ಕ್ರಿಯಾವಚ್ಚ ಮನಶ್ಚೇತಯಿತಾ ಪರಃ| ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನಸಾ ತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಶ್ಯನ್ತೇ ವಿಭೋಃ ಕ್ರಿಯಾಃ||೭೫|| ಚೇತನಾವಾನ್ ಯತಶ್ಚಾತ್ಮಾ ತತಃ ಕರ್ತಾ ನಿರುಚ್ಯತೇ| ಅಚೇತನತ್ವಾಚ್ಚ ಮನಃ ಕ್ರಿಯಾವದಪಿ ನೋಚ್ಯತೇ||೭೬||

‘ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾ ತಸ್ಯ ಕಥಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅಚೇತನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತಯಿತಾ ಪರ ಇತಿ ಪರ ಆತ್ಮಾ ಚೇತಯಿತಾ ಪರಂ ನ ತು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕ್ರಿಯಾವಾನ್| ನನು, ಯದ್ಯೇವಂ ಕಥಂ ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯೇತ್ಯಾಹ- ಯುಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯೈವ ಮನಸಃ ಕ್ರಿಯಾ ಉಪಚಾರಾದಾತ್ಮನಃ ಕ್ರಿಯೇತ್ಯುಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದೇವೋಪಪಾದಯತಿ- ಚೇತನಾವಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇತನೇನ ಹ್ಯಾತ್ಮನಾಽಧಿಷ್ಠಿತಂ ಮನಃ ಕ್ರಿಯಾಸು ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಚೇತನಾನಧಿಷ್ಠಿತಂ ತು ಮನಃ ಕ್ರಿಯಾಸು ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ತೇನ ಯತ್ಕೃತಾ ಸಾ ಕ್ರಿಯಾ ಸ ಏವ ಕ್ರಿಯಾವಾನಿತಿ ವ್ಯಪದೇಷ್ಟುಂ ಯುಜ್ಯತೇ, ನತ್ವಚೇತನಂ ಮನಃ; ತತ್ ಪರಾಧೀನಕ್ರಿಯತ್ವೇನ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಕ್ರಿಯಾವದಪಿ ಕರ್ತೃತ್ವೇನ ನೋಚ್ಯತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ; ನೋಚ್ಯತೇ ಇತಿ ‘ಕರ್ತೃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೭೫-೭೬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

ಯಥಾಸ್ವೇನಾತ್ಮನಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಃ ಸರ್ವಾಸು ಯೋನಿಷು| ಪ್ರಾಣೈಸ್ತನ್ತ್ರಯತೇ ಪ್ರಾಣೀ ನಹ್ಯನ್ಯೋಽಸ್ತ್ಯಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಕಃ||೭೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರತ್ವೇಽಪ್ಯನಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಮಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ ಸಮಾದಧಾತಿ- ಯಥಾಸ್ವೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಸು ನರಗೋಹಸ್ತಿಕೀಟಾದಿಯೋನಿಷು| ಪ್ರಾಣೈಸ್ತನ್ತ್ರಯತೇ ಪ್ರಾಣೈರ್ಯೋಜಯತಿ, ಆತ್ಮನೈವಾಯಂ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಹಾಯೇನಾತ್ಮಾನಂ ಸರ್ವಯೋನಿಷು ನಯತಿ, ನ ಪರಪ್ರೇರಿತೋ ಯಾತಿ; ಯತೋ ನಾನ್ಯಃ ಪುರುಷೋಽಸ್ಯ ಪ್ರೇರಕೋಽಸ್ತಿ ಈಶ್ವರಾಭಾವಾತ್; ಕಿಂವಾ ಸತ್ಯಪಿ ಈಶ್ವರೇ ತಸ್ಯಾಪಿ ಕರ್ಮಪರಾಧೀನತ್ವಾತ್| ಇದಮೇವ ಚಾಸ್ಯಾನಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನೇ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಯದ್ ಅನಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಹೇತ್ವಧರ್ಮಕರಣೇ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಮ್, ಅಧರ್ಮಕರಣಾರಬ್ಧಸ್ವಕರ್ಮಣೈವಾಯಮನಿಚ್ಛನ್ನಪಿ ನೀಯತ ಇತ್ಯನಿಷ್ಟಯೋನಿಗಮನಂ ಭವತಿ; ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಚ ಯಥೋಕ್ತಂ ಭವತಿ||೭೭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

ವಶೀ ತತ್ ಕುರುತೇ ಕರ್ಮ ಯತ್ ಕೃತ್ವಾ ಫಲಮಶ್ನುತೇ| ವಶೀ ಚೇತಃ ಸಮಾಧತ್ತೇ ವಶೀ ಸರ್ವಂ ನಿರಸ್ಯತಿ||೭೮||

‘ವಶೀ ಯದ್ಯಸುಖೈಃ ಕಸ್ಮಾದ್ಭಾವೈರಾಕ್ರಮ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ವಶೀತ್ಯಾದಿ| ವಶೀ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಧೀನಪ್ರವೃತ್ತಿಃ (ಇಷ್ಟೇಽನಿಷ್ಟೇ ವಾಽಽತ್ಮಾ ,); ತೇನ, ವಶೀ ಸನ್ನಯಂ ತಾನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕರೋತಿ ಶುಭಾನ್ಯಶುಭಾನಿ ವಾ ಆಪಾತಫಲರಾಗಾತ್, ಯಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ಕರ್ಮಪ್ರಭಾವಾಚ್ಛುಭೇನಾಶುಭೇನ ವಾ ಫಲೇನ ಯೋಗಮಾಪ್ನೋತಿ| ಏತೇನ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಕರ್ಮಣ್ಯಸ್ಯ ವಶಿತ್ವಂ, ಕೃತಕರ್ಮಫಲಂ ತ್ವಸ್ಯಾನಿಚ್ಛತೋಽಪಿ ಭವತಿ; ತೇನ ತತ್ಪ್ರತಿ ನಾಸ್ಯ ವಶಿತ್ವಮ್| ಅನ್ಯದಪಿ ವಶಿತ್ವಫಲಮಾಹ- ವಶೀ ಚೇತಃ ಸಮಾಧತ್ತ ಇತಿ| ಅನಿಷ್ಟೇಽರ್ಥೇ ವಶೀ ಸನ್ನಯಂ ಮನೋ ನಿವರ್ತಯತಿ; ಯದಿ ಹ್ಯಯಂ ವಶೀ ನ ಸ್ಯಾತ್, ನ ಮನೋ ನಿವರ್ತಯಿತುಂ ಶಕ್ನುಯಾತ್| ಅಪರಮಪಿ ವಶಿತ್ವಗಮಕಂ ಕರ್ಮಾಹ- ವಶೀ ಸರ್ವಂ ನಿರಸ್ಯತೀತಿ| ವಶೀ ಸನ್ನಯಂ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ ಸರ್ವಾರಮ್ಭಂ ಶುಭಾಶುಭಫಲಂ ತ್ಯಜತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಇಹ ಸ್ವತನ್ತ್ರಃ ಪರಾತ್ಮನಾ ಈಶ್ವರಾದಿನಾ ಪ್ರೇರಿತಪ್ರವೃತ್ತಿರುಚ್ಯತೇ; ವಶೀ ತು ಸ್ವಯಮಪಿ ಪ್ರವರ್ತಮಾನ ಇಚ್ಛಾವಶಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ನ ಪ್ರೇರಿತಪ್ರವೃತ್ತಿರೂಪತ್ವೇನೇಪ್ಸಿತೇಽನೀಪ್ಸಿತೇ ಚ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯವಶಿತ್ವಯೋರ್ಭೇದಃ||೭೮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ದೇಹೀ ಸರ್ವಗತೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯೇ| ಸರ್ವಾಃ ಸರ್ವಾಶ್ರಯಸ್ಥಾಸ್ತು ನಾತ್ಮಾಽತೋ ವೇತ್ತಿ ವೇದನಾಃ||೭೯||

‘ಸರ್ವಾಃ ಸರ್ವಗತತ್ವಾಚ್ಚ ವೇದನಾಃ ಕಿಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಸಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ದೇಹೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗತ ಇತಿ ಸರ್ವಗತೋಽಪಿ ಸನ್, ಸಂಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತಿ ಸಂಸ್ಪರ್ಶನಯುಕ್ತೇ ಶರೀರೇ, ವೇದನಾಃ ಸುಖದುಃಖರೂಪಾ ವೇತ್ತಿ, ಸರ್ವಾಶ್ರಯಸ್ಥಾಸ್ತು ನ ವೇತ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಗತೋಽಪ್ಯಾತ್ಮಾ ಸ್ವಕೀಯ ಏವ ಸ್ಪರ್ಶನವತಿ ಶರೀರೇ ಪರಂ ವೇದನಾ ವೇತ್ತಿ, ತೇನ ಸರ್ವಾಶ್ರಯಸ್ಥಾಃ ಸರ್ವವೇದನಾ ನ ವೇತ್ತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಸ್ಥಾ ಇತಿ ಸರ್ವಪರಶರೀರಗತಾಃ | ಪರಶರೀರೇ ಚಾತ್ಮಾ ಖಕರ್ಮೋಪಾರ್ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾಭಾವಾದ್ವಿದ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ನೋಪಲಭತೇ ಸುಖದುಃಖೇ| ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಶರೀರ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಯತ್ ‘ಸಂಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯೇ’ ಇತಿ ಕರೋತಿ, ತೇನ ಸ್ವಶರೀರೇಽಪಿ ಯತ್ರ ಕೇಶನಖಾದೌ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ನಾಸ್ತಿ ತತ್ರ ನಾತ್ಮಾ ಕಿಞ್ಚಿದುಪಲಭತ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೭೯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

ವಿಭುತ್ವಮತ ಏವಾಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವಗತೋ ಮಹಾನ್| ಮನಸಶ್ಚ ಸಮಾಧಾನಾತ್ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾ ತಿರಸ್ಕೃತಮ್||೮೦|| ನಿತ್ಯಾನುಬನ್ಧಂ ಮನಸಾ ದೇಹಕರ್ಮಾನುಪಾತಿನಾ| ಸರ್ವಯೋನಿಗತಂ ವಿದ್ಯಾದೇಕಯೋನಾವಪಿ ಸ್ಥಿತಮ್||೮೧||

‘ನ ಪಶ್ಯತಿ ವಿಭುಃ ಕಸ್ಮಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ ವಕ್ತುಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ವಿಭುತ್ವಸಾಧಕಾರ್ಥಗುಣಹೇತುಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾ ವಿಭುತ್ವಮೇವ ತಾವದಾತ್ಮನಃ ಸಾಧಯತಿ- ವಿಭುತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಭುತ್ವಂ ಸರ್ವಗತಪರಿಮಾಣಯೋಗಿತ್ವಮ್| ಅತ ಏವೇತಿ ಉಕ್ತಸರ್ವಗತತ್ವಾತ್| ಏತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಸಾಕ್ಷಾದ್ಬ್ರೂತೇ- ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಗತತ್ವಂ ಸರ್ವತೋಽಪ್ಯುಪಲಭ್ಯಮಾನತ್ವೇನ ಸರ್ವಗತಾಕಾಶಾದಿಪರಿಮಾಣಸ್ಯಪ್ಯಸ್ತಿ, ತೇನ ತದ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ‘ಮಹಾನ್’ ಇತಿ ಪದಂ; ತೇನ ಸರ್ವತ್ರೋಪಲಭ್ಯಮಾನಂ ಮಹಾಪರಿಮಾಣಯೋಗಿದ್ರವ್ಯಂ ವಿಭುರುಚ್ಯತ ಇತಿ ಫಲತಿ| ವಿಭುತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯ ಕುಡ್ಯಾದಿತಿರೋಹಿತಜ್ಞಾನಂ ನೈಕಾನ್ತೇನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮನಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಧಾನಂ ಸಮಾಧಿಃ| ಅನೇನ, ಯೋಗಿನಃ ಸಮಾಧಿಬಲಾತ್ತಿರೋಹಿತಮಪಿ ಪಶ್ಯನ್ತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಯೇ ತು ತಿರೋಹಿತಂ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ತತ್ರಾಪ್ಯುಪಪತ್ತಿಮಾಹ- ನಿತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಯೋನಿಗತಮಪ್ಯಾತ್ಮಾನಂ ಮನಸಾಽನುಬನ್ಧಗತಮೇಕಯೋನಾವವಸ್ಥಿತಂ ವಿದ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ದೇಹನಿರ್ವರ್ತಕೇನ ಕರ್ಮಣಾ ಅನುಪಾತ ಆತ್ಮನಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯಸ್ಯ, ತೇನ ಮನಸಾ ದೇಹಕರ್ಮಾನುಪಾತಿನಾ| ಏತೇನ, ಯದ್ಯಪ್ಯಾತ್ಮಾ ಕುಡ್ಯಾದಿಭಿರತಿರೋಹಿತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಯದಸ್ಯೋಪಲಬ್ಧಿಸಾಧನಂ ಮನಸ್ತಸ್ಯೈಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಶರೀರೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವ್ಯವಧಾನಾನ್ನ ಪಶ್ಯತ್ಯಯಂ ತಿರಸ್ಕೃತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ||೮೦-೮೧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

ಆದಿರ್ನಾಸ್ತ್ಯಾತ್ಮನಃ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾರಮ್ಪರ್ಯಮನಾದಿಕಮ್| ಅತಸ್ತಯೋರನಾದಿತ್ವಾತ್ ಕಿಂ ಪೂರ್ವಮಿತಿ ನೋಚ್ಯತೇ||೮೨||

‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಕ್ಷೇತ್ರಮಥವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಆದಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೇತ್ರಪಾರಮ್ಪರ್ಯಮಿತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಸ್ಯಾವ್ಯಕ್ತವರ್ಜಿತಸ್ಯ ಮಹದಾದಿತ್ರಯೋವಿಂಶತಿಕಸ್ಯ ಪರಮ್ಪರಾಸನ್ತತೇರನಾದಿತ್ವೇನೈವ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಯೋರಿದಂ ಪ್ರಥಮಮಿತಿ ವ್ಯಪದೇಶೋ ನೈವ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಯದಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪರಮ್ಪರಾಽಪ್ಯನಾದಿಸ್ತದಾ ತಸ್ಯಾತ್ಮವದುಚ್ಛೇದೋ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ, ಯದನಾದಿ ತನ್ನಿತ್ಯಂ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಆತ್ಮೇತಿ ದೃಷ್ಟಂ? ಬ್ರೂಮಃ- ಅನಾದಿತ್ವೇಽಪಿ ಯತ್ ಸ್ವರೂಪೇನೈವಾನಾದಿ ತನ್ನೋಚ್ಛಿದ್ಯತೇ, ಯಥಾ- ಆತ್ಮಾ; ಯತ್ತು ಉಚ್ಛಿತ್ತಿಧರ್ಮಕಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿ, ತದುಚ್ಛಿದ್ಯತ ಏವ; ಸನ್ತಾನಸ್ತು ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸನ್ತಾನಿಭ್ಯೋಽತಿರಿಕ್ತೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ, ಯದನಾದಿಃ ಸ್ಯಾತ್; ತೇನ, ಸನ್ತಾನಸ್ಯಾನಾದಿತ್ವಂ ಭಾಕ್ತಮೇವ| ಕಿಞ್ಚೈವಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಸನ್ತಾನಸ್ಯೋಚ್ಛೇದೇ ಮೋಕ್ಷಪ್ರತಿಪಾದಕ ಆಗಮ ಏವ ಪ್ರಮಾಣತ್ವೇನ ಜ್ಞೇಯಃ||೮೨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

ಜ್ಞಃ ಸಾಕ್ಷೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ ನಾಜ್ಞಃ ಸಾಕ್ಷೀ ತ್ವಾತ್ಮಾ ಯತಃ ಸ್ಮೃತಃ| ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಭೂತಾನಾಮಾತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕಾಃ||೮೩||

‘ಸಾಕ್ಷಿಭೂತಶ್ಚ ಕಸ್ಯಾಯಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾನವಾನ್ ಸಾಕ್ಷೀತಿ ಲೋಕೇ ಕಥ್ಯತೇ, ನತ್ವಜ್ಞಃ ಪಾಷಾಣಾದಿಃ| ತೇನ, ಜ್ಞತ್ವೇನಾಸತ್ಯಪ್ಯನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಕರ್ತರಿ ಸಾಕ್ಷೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಸರ್ವೇಷಾಮಿತಿ ಖಾದಿಭೂತಾನಾಮ್| ಸರ್ವೇ ಭಾವಾ ಇತಿ ಸರ್ವೇ ಭೂತಧರ್ಮಾ ದರ್ಶನಯೋಗ್ಯಾಃ| ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಕಾ ಇತಿ ಆತ್ಮೋಪಲಭ್ಯಮಾನಾಃ||೮೩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

ನೈಕಃ ಕದಾಚಿದ್ಭೂತಾತ್ಮಾ ಲಕ್ಷಣೈರುಪಲಭ್ಯತೇ| ವಿಶೇಷೋಽನುಪಲಭ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ನೈಕಸ್ಯ ವಿದ್ಯತೇ||೮೪|| ಸಂಯೋಗಪುರುಷಸ್ಯೇಷ್ಟೋ ವಿಶೇಷೋ ವೇದನಾಕೃತಃ| ವೇದನಾ ಯತ್ರ ನಿಯತಾ ವಿಶೇಷಸ್ತತ್ರ ತತ್ಕೃತಃ||೮೫||

‘ಸ್ಯಾತ್ ಕಥಂ ಚಾವಿಕಾರಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ನೈಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಕಾರಸ್ಯ ಪರಮಾತ್ಮನೋ ವೇದನಾಕೃತೋ ವಿಶೇಷೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ , ಯತ್ರ ತು ವೇದನಾಕೃತೋ ವಿಶೇಷಃ ಸ ರಾಶಿರೂಪಃ ಪರಮಾತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತ ಏವೇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಭೂತಾನಾಮಧಿಷ್ಠಾತಾ ಆತ್ಮಾ ಭೂತಾತ್ಮಾ, ಅಯಂ ಭೂತಾತ್ಮಾ ಏಕೋ ಭೂತವ್ಯತಿರಿಕ್ತೋ ನ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದಿಭಿರುಕ್ತೈರುಪಲಭ್ಯತೇ| ಕುತೋ ನೋಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ವಿಶೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಕಸ್ಯ ಭೂತರಹಿತಸ್ಯ; ಯದಾತ್ಮನೋ ವಿಶೇಷೋ ವೇದನಾದಿರ್ನೋಪಲಭ್ಯತ ಏವ, ತೇನಾನುಪಲಬ್ಧಿರೇವಾತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂಯೋಗಪುರುಷಃ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಕಃ| ನನ್ವೇವಮಪಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತ್ಯನ್ತರ್ನಿವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಭೂತಾತ್ಮನೋಽಪಿ ವೇದನಾಕೃತವಿಶೇಷೇಣ ಭವಿತವ್ಯಂ, ಯತಃ ಸಮುದಾಯಧರ್ಮಃ ಸಮುದಾಯಿನಾಮೇವ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಮಾಷರಾಶೇರ್ಗುರುತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಮಾಷಾಣಾಮೇವ ಗೌರವೇಣ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ವೇದನೇತ್ಯಾದಿ| ವೇದನಾ ಸುಖದುಃಖರೂಪಾ| ಯತ್ರ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಸಮೂಹೇ ನಿಯತಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ವೇದನಾ, ತತ್ರೈವ ತತ್ಕೃತೋ ದೈನ್ಯಹರ್ಷಾದಿವಿಶೇಷೋಽಪಿ ನಿಯತಃ; ತತ್ರೈವ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿರಾಶೌ ವರ್ತತೇ ನಾತ್ಮನೀತಿ ಭಾವಃ| ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಗತೇನ ಗುಣತ್ರಯಪರಿಣಾಮರೂಪೇಣ ಸುಖದುಃಖಾದಿನಾ ಅಸುಖದುಃಖ ಏವಾತ್ಮಾ ತತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸುಖದುಃಖಾದಿಮಾನ್ ಭವತಿ||೮೪-೮೫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

ಚಿಕಿತ್ಸತಿ ಭಿಷಕ್ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರಿಕಾಲಾ ವೇದನಾ ಇತಿ| ಯಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ವದನ್ತ್ಯೇಕೇ ಸಾ ಯುಕ್ತಿರುಪಧಾರ್ಯತಾಮ್||೮೬|| ಪುನಸ್ತಚ್ಛಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಜ್ವರಃ ಸ ಪುನರಾಗತಃ| ಪುನಃ ಸ ಕಾಸೋ ಬಲವಾಂಶ್ಛರ್ದಿಃ ಸಾ ಪುನರಾಗತಾ||೮೭|| ಏಭಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಚನೈರತೀತಾಗಮನಂ ಮತಮ್| ಕಾಲಶ್ಚಾಯಮತೀತಾನಾಮರ್ತೀನಾಂ ಪುನರಾಗತಃ||೮೮|| ತಮರ್ತಿಕಾಲಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಭೇಷಜಂ ಯತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಅತೀತಾನಾಂ ಪ್ರಶಮನಂ ವೇದನಾನಾಂ ತದುಚ್ಯತೇ||೮೯|| ಆಪಸ್ತಾಃ ಪುನರಾಗುರ್ಮಾ ಯಾಭಿಃ ಶಸ್ಯಂ ಪುರಾ ಹತಮ್| ಯಥಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯತೇ ಸೇತುಃ ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ತಥಾಽಽಶ್ರಯೇ||೯೦|| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಷ್ಯತಾಮ್| ಯಾ ಕ್ರಿಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ಸಾ ಚ ವೇದನಾಂ ಹನ್ತ್ಯನಾಗತಾಮ್||೯೧|| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಾನಬನ್ಧಸ್ತು ದುಃಖಾನಾಂ ವಿನಿವರ್ತತೇ| ಸುಖಹೇತೂಪಚಾರೇಣ ಸುಖಂ ಚಾಪಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೯೨|| ನ ಸಮಾ ಯಾನ್ತಿ ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿಷಮಾಃ ಸಮತಾಂ ನ ಚ| ಹೇತುಭಿಃ ಸದೃಶಾ ನಿತ್ಯಂ ಜಾಯನ್ತೇ ದೇಹಧಾತವಃ||೯೩|| ಯುಕ್ತಿಮೇತಾಂ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ ತ್ರಿಕಾಲಾಂ ವೇದನಾಂ ಭಿಷಕ್| ಹನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತು ನೈಷ್ಠಿಕೀ ಯಾ ವಿನೋಪಧಾಮ್||೯೪||

‘ಅಥವಾಽಽರ್ತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸತೀತ್ಯಾದಿ| ಅತೀತವೇದನಾಚಿಕಿತ್ಸಾ ನ ಮುಖ್ಯಾ, ಕಿನ್ತು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೋಪಚಾರೇಣೋಚ್ಯತ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಪ್ರಸಿದ್ಧವಚನೈರಿತಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಚನೈಃ| ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಆಶ್ರಯ ಇತಿ ಶರೀರೇ| ಪೂರ್ವರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅನಾಗತವೇದನಾಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸಮರ್ಥಯತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಯದ್ಯಪಿ ಭವಿಷ್ಯತಾಮೇವ ಭವತಿ ರೋಗಾಣಾಂ, ತಥಾಽಪಿ ಭವಿಷ್ಯತಾಮಿತಿ ಪದೇನ ಭೂತೇಽಪಿ ವ್ಯಾಧೌ ಯಾನಿ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ತಾನಿ ನಿರಾಕರೋತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಪ್ರಾಕ್ಸನ್ತಾಪಾತ್, ಅಪಿ ಚೈನಂ ಸನ್ತಾಪಾರ್ತಮನುಬಧ್ನನ್ತಿ” (ನಿ. ಅ. ೧) ಇತ್ಯನೇನ ರೋಗಾವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ಪೂರ್ವರೂಪಸದ್ಭಾವಃ| ಏವಮತೀತಾನಾಗತವೇದನಾಚಿಕಿತ್ಸಾ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಾ| ವರ್ತಮಾನಚಿಕಿತ್ಸಾಮಪಿ ದರ್ಶಯನ್ ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕಂ ಮತಮಾಹ- ಪಾರಮ್ಪರ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಾನುಬನ್ಧಃ ಸನ್ತಾನನ್ಯಾಯೇನಾನುಬನ್ಧಃ| ದುಃಖಾನಾಮಿತಿ ರೋಗಾಣಾಮ್| ಸುಖಹೇತೂಪಚಾರೇಣೇತಿ ಆರೋಗ್ಯಹೇತುಚಿಕಿತ್ಸಾಸೇವಯಾ| ಸುಖಮಿತಿ ಆರೋಗ್ಯಮ್| ಏವಂ ಮನ್ಯತೇ- ಯದಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸುಖಹೇತುಃ ಸೇವ್ಯತೇ ತದಾ ದುಃಖಹೇತುಸೇವಾಭಾವಾದ್ದುಃಖಂ ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ, ಉತ್ಪನ್ನಂ ಚ ದುಃಖಂ ರೋಗರೂಪಂ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿತ್ವೇನ ಸ್ವಯಮೇವ ನಶ್ಯತಿ, ಸುಖಹೇತುಸಾನ್ನಿಧ್ಯಾತ್ ಸುಖಮಾರೋಗ್ಯಮುತ್ಪದ್ಯತೇ; ತೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಅನಾಗತಂ ದುಃಖಂ ಹೇತುಪ್ರತಿಬನ್ಧಾನ್ನಿರುಧ್ಯತೇ, ಸುಖಂ ಚ ಜನ್ಯತೇ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಾನ್ತಃ | ಏತದೇವಾಹ- ನ ಸಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಶ್ಚ ವಿಷಮಾಶ್ಚ ಕ್ಷಣಭಙ್ಗಿತ್ವಸ್ವಭಾವಾನ್ನ ವೈಷಮ್ಯಾವಸ್ಥಾಂ ಸಾಮ್ಯಾವಸ್ಥಾಂ ವಾ ಯಾನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಭಿಃ ಸದೃಶಾ ಇತಿ ಸಮಹೇತೋಃ ಸಮಾಃ, ತಥಾ ವಿಷಮಹೇತೋಶ್ಚ ವಿಷಮಾಃ| ಏತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಾಭೃತೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮೇವ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಸ್ತಾವೇನ ಸಕಲದುಃಖಹಾರಿಣೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಮೋಕ್ಷಫಲಾಮಾಹ- ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಠಾ ಅತ್ಯನ್ತದುಃಖಮೋಕ್ಷೋ ಮೋಕ್ಷರೂಪಃ, ತದರ್ಥಂ ಭೂತಾ ನೈಷ್ಠಿಕೀ| ವಿನೋಪಧಾಮಿತಿ ತೃಷ್ಣಾಂ ವಿನಾ, ತೃಷ್ಣಾಶೂನ್ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಮೋಕ್ಷಫಲಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮೬-೯೪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ಉಪಧಾ ಹಿ ಪರೋ ಹೇತುರ್ದುಃಖದುಃಖಾಶ್ರಯಪ್ರದಃ| ತ್ಯಾಗಃ ಸರ್ವೋಪಧಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವದುಃಖವ್ಯಪೋಹಕಃ||೯೫|| ಕೋಷಕಾರೋ ಯಥಾ ಹ್ಯಂಶೂನುಪಾದತ್ತೇ ವಧಪ್ರದಾನ್ | ಉಪಾದತ್ತೇ ತಥಾಽರ್ಥೇಭ್ಯಸ್ತೃಷ್ಣಾಮಜ್ಞಃ ಸದಾಽಽತುರಃ||೯೬|| ಯಸ್ತ್ವಗ್ನಿಕಲ್ಪಾನರ್ಥಾಞ್ ಜ್ಞೋ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತೇಭ್ಯೋ ನಿವರ್ತತೇ| ಅನಾರಮ್ಭಾದಸಂಯೋಗಾತ್ತಂ ದುಃಖಂ ನೋಪತಿಷ್ಠತೇ||೯೭||

ಪರೋ ಹೇತುರಿತಿ ಮೂಲಕಾರಣಮ್| ದುಃಖರೂಪೇಣೈವ ದುಃಖಾಶ್ರಯಃ ಶರೀರಮ್| ಭೋಗತೃಷ್ಣಯಾ ಹಿ ಪ್ರವರ್ತಮಾನೋ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾನ್ ದುಃಖಶರೀರೋತ್ಪಾದಕಾನುಪಾದತ್ತೇ, ಸರ್ವೋಪಧಾತ್ಯಾಗಾತ್ತು ನ ರಾಗದ್ವೇಷಾಭ್ಯಾಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಶ್ಚ ನ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಾನುಪಾದತ್ತೇ, ಏವಮನಾಗತಧರ್ಮಾಧರ್ಮೋಪರಮಃ, ಉಪಾತ್ತಧರ್ಮಾಧರ್ಮಯೋಸ್ತು ರಾಗದ್ವೇಷಶೂನ್ಯಸ್ಯೋಪಭೋಗಾದೇವ ಕ್ಷಯಃ ; ತೇನ ಸರ್ವಥಾ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾದ್ದುಃಖಶರೀರಾಭಾವ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅತ್ರೈವ ತೃಷ್ಣಾಯಾ ದುಃಖಕಾರಣತ್ವೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಕೋಷಕಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷಕಾರಃ ಸ್ವನಾಮಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಕೀಟಃ| ಸದಾಽಽತುರ ಇತಿ ಸದಾ ಸಂಸಾರದುಃಖಗೃಹೀತಃ| ಅನಾರಮ್ಭಾದಿತಿ ರಾಗದ್ವೇಷಪೂರ್ವಕಾರಮ್ಭವಿರಹಾತ್| ಅಸಂಯೋಗಾದಿತಿ ಆರಮ್ಭಶೂನ್ಯತ್ವೇನ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮೋಚ್ಛೇದಕೃತಾಚ್ಛರೀರಾಸಂಯೋಗಾತ್; ಶರೀರಾಭಾವೇ ಚ ನಿರಾಶ್ರಯಮಕಾರಣಕಂ ದುಃಖಂ ನ ಭವತೀತಿ ಭಾವಃ||೯೫-೯೭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಂಶಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಲಕರ್ಮಣಾಮ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥಾಗಮಶ್ಚೇತಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾ ದುಃಖಹೇತವಃ||೯೮||

‘ಕಾರಣಂ ವೇದನಾನಾಂ ಕಿಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ಧೀಧೃತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಯಂ ಚಾರ್ಥಃ ಪ್ರಕರಣಾಗತತ್ವಾದುಚ್ಯಮಾನೋ ನ ಪುನರುಕ್ತತಾಮಾವಹತಿ| ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಯಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಭೇದಾಃ| ಏತೇ ಚ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಭೇದತ್ವೇನಾನ್ಯಥಾ ವ್ಯುತ್ಪಾದ್ಯ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತೇ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಲಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ಕಾಲಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ತಥಾ ಕರ್ಮಣಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಕರ್ಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಪಚ್ಯಮಾನಕರ್ಮಯೋಗಃ| ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಗ್ರಹಣೇನ ಚೇಹ ಯೇ ಕಾಲವ್ಯಕ್ತಾಸ್ತೇ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ನಾವಶ್ಯಂ ಕಾಲಜನ್ಯಾಃ; ಯತಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಪಿ ಕಾಲಜನ್ಯಾನ್ ತಥಾ ತೃತೀಯಕಾದೀನಪ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾದಿಜನ್ಯಾನ್ ಕಾಲಜತ್ವೇನೈವೇಹಾಭಿಧಾಸ್ಯತಿ| ಕರ್ಮಜಾಸ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜನ್ಯಾ ಏವೇಹ ಕರ್ಮಜನ್ಯತ್ವೇನ ವಿಶೇಷೇಣ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಚ್ಯನ್ತೇ, ಕಾಲವ್ಯಞ್ಚ್ಯತ್ವೇನ ಚ ಕರ್ಮಜಾ ಇಹ ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಜನ್ಯೇಷ್ವವರೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾವರೋಧಶ್ಚ ಯಥಾ ಕರ್ಮಜಾನಾಂ, ತಥಾ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯ ಏವೋಕ್ತಮ್| ಕಿಞ್ಚಾಚಾರ್ಯೇಣೋನ್ಮಾದನಿದಾನೇ ಸ್ವಯಮೇವೋಕ್ತಂ ಯತ್- “ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ ಸಮ್ಭೂತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಕರ್ಮಜ ಆತ್ಮನಃ” (ನಿ. ೭) ಇತ್ಯಾದಿ, ತಥಾ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ ಚ ವಿಮಾನೇ ಪುನರುಕ್ತಂ- “ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಯದ್ವೈಗುಣ್ಯಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ತಸ್ಯ ಮೂಲಮಧರ್ಮಃ, ತನ್ಮೂಲಂ ವಾಽಸತ್ಕರ್ಮ ಪೂರ್ವಕೃತಂ, ತಯೋರ್ಯೋನಿಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧ ಏವ” (ವಿ. ೩) ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿಹ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಕಾಲಕರ್ಮಣಾಮಿತ್ಯನೇನ ನ ಕಾಲಜನ್ಯಾ ಗದಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ಕಿಂ ತು ಕಾಲವ್ಯಞ್ಜ್ಯಾಃ||೯೮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

ವಿಷಮಾಭಿನಿವೇಶೋ ಯೋ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯೇ ಹಿತಾಹಿತೇ| ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಬುದ್ಧಿವಿಭ್ರಂಶಃ ಸಮಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿ ಪಶ್ಯತಿ||೯೯||

ಧೀವಿಭ್ರಂಶಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ವಿಷಮೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾಭಿನಿವೇಶಃ ಅಯಥಾಭೂತತ್ವೇನಾಧ್ಯವಸಾನಂ ನಿತ್ಯೇಽನಿತ್ಯಮಿತಿ, ಏವಂ ಹಿತೇಽಹಿತಮಹಿತೇ ವಾ ಹಿತಮಿತಿ ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸ ಬುದ್ಧಿಭ್ರಂಶಃ| ಅಥ ಕಥಮಯಂ ಬುದ್ಧಿವಿಭ್ರಂಶಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಮಂ ಬುದ್ಧಿರ್ಹಿ ಪಶ್ಯತಿ; ಉಚಿತಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮಂ ಯಥಾಭೂತಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಶ್ಯತಿ, ತಸ್ಮಾದಸಮದರ್ಶನಂ ಬುದ್ಧಿವಿಭ್ರಂಶ ಉಚಿತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೯೯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

ವಿಷಯಪ್ರವಣಂ ಸತ್ತ್ವಂ ಧೃತಿಭ್ರಂಶಾನ್ನ ಶಕ್ಯತೇ| ನಿಯನ್ತುಮಹಿತಾದರ್ಥಾದ್ಧೃತಿರ್ಹಿ ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕಾ||೧೦೦||

ಧೃತಿಭ್ರಂಶಮಾಹ- ವಿಷಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಯಪ್ರವಣಂ ವಿಷಯೇಷು ಪ್ರಸಜ್ಜತ್| ನಿಯನ್ತುಮಿತಿ ವ್ಯಾವರ್ತಯಿತುಮ್| ಧೃತಿರ್ಹಿ ನಿಯಮಾತ್ಮಿಕೇತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ ಧೃತಿರಕಾರ್ಯಪ್ರಸಕ್ತಂ ಮನೋ ನಿವರ್ತಯತಿ ಸ್ವರೂಪೇಣ, ತಸ್ಮಾನ್ಮನೋನಿಯಮಂ ಕರ್ತುಮಶಕ್ತಾ ಧೃತಿಃ ಸ್ವಕರ್ಮಭ್ರಷ್ಟಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇ ಸ್ಮೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ರಜೋಮೋಹಾವೃತಾತ್ಮನಃ| ಭ್ರಶ್ಯತೇ ಸ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಃ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ ಹಿ ಸ್ಮೃತೌ ಸ್ಥಿತಮ್||೧೦೧||

ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶಂ ವಿವೇಚಯತಿ- ತತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೇ ಸ್ಮೃತಿರ್ಯಸ್ಯ ಭ್ರಶ್ಯತ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ ಹಿ ಸ್ಮೃತೌ ಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಸಮ್ಮತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಮರಣಂ ಪ್ರಶಸ್ತಸ್ಮೃತಿಧರ್ಮಃ| ತತ್ರ ಚ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಶಿಷ್ಟಾನಾಂ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯತ್ವೇನ ಸಮ್ಮತಸ್ಯ ಯದಸ್ಮರಣಂ, ತತ್ ಸ್ಮೃತ್ಯಪರಾಧಾದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ಧೀಧೃತಿಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಷ್ಟಃ ಕರ್ಮ ಯತ್ ಕುರುತೇಽಶುಭಮ್| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮ್||೧೦೨|| ಉದೀರಣಂ ಗತಿಮತಾಮುದೀರ್ಣಾನಾಂ ಚ ನಿಗ್ರಹಃ| ಸೇವನಂ ಸಾಹಸಾನಾಂ ಚ ನಾರೀಣಾಂ ಚಾತಿಸೇವನಮ್||೧೦೩|| ಕರ್ಮಕಾಲಾತಿಪಾತಶ್ಚ ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭಶ್ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್| ವಿನಯಾಚಾರಲೋಪಶ್ಚ ಪೂಜ್ಯಾನಾಂ ಚಾಭಿಧರ್ಷಣಮ್||೧೦೪|| ಜ್ಞಾತಾನಾಂ ಸ್ವಯಮರ್ಥಾನಾಮಹಿತಾನಾಂ ನಿಷೇವಣಮ್| ಪರಮೌನ್ಮಾದಿಕಾನಾಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯಯಾನಾಂ ನಿಷೇವಣಮ್||೧೦೫|| ಅಕಾಲಾದೇಶಸಞ್ಚಾರೌ ಮೈತ್ರೀ ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಭಿಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮೋಕ್ತಸ್ಯ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯ ಚ ವರ್ಜನಮ್||೧೦೬|| ಈರ್ಷ್ಯಾಮಾನಭಯಕ್ರೋಧಲೋಭಮೋಹಮದಭ್ರಮಾಃ| ತಜ್ಜಂ ವಾ ಕರ್ಮ ಯತ್ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಯದ್ದೇಹಕರ್ಮ ಚ||೧೦೭|| ಯಚ್ಚಾನ್ಯದೀದೃಶಂ ಕರ್ಮ ರಜೋಮೋಹಸಮುತ್ಥಿತಮ್| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಂ ತಂ ಶಿಷ್ಟಾ ಬ್ರುವತೇ ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಮ್ ||೧೦೮||

ಏವಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭ್ರಂಶತ್ರಯರೂಪಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಜನ್ಯಂ ಕರ್ಮ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧತ್ವೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವದೋಷಶಬ್ದೇನ ವಾತಾದಯೋ ರಜಸ್ತಮಸೀ ಚ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಕರ್ಮಕಾಲಾತಿಪಾತಃ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕಾಲಾತಿವರ್ತನಮ್| ಮಿಥ್ಯಾರಮ್ಭ ಇತಿ ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಃ| ವಿನಯಾಚಾರಲೋಪೇನೈವ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪಿ ಯತ್ ಪುನಃ ಪೂಜ್ಯಾನಾಮಭಿಧರ್ಷಣಾದ್ಯಭಿಧೀಯತೇ, ತದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಕೋಪಕತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಚ| ಸಙ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಭಿರಿತಿ ಪತಿತೈಃ| ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ನಿನ್ದಿತಮ್||೧೦೨-೧೦೮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

ಬುದ್ಧ್ಯಾ ವಿಷಮವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಷಮಂ ಚ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಂ ಜಾನೀಯಾನ್ಮನಸೋ ಗೋಚರಂ ಹಿ ತತ್||೧೦೯||

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಬುದ್ಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಮಿತಿ ಅನುಚಿತಂ, ವಿಷಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಸ್ವರೂಪತ ಏವ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಃ| ವಿಷಮಪ್ರವರ್ತನಂ ಚ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಕಾರ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಮನಸೋ ಗೋಚರಂ ಹಿ ತದಿತಿ ತದ್ವಿಷಮಪ್ರವರ್ತನಂ ವಿಷಮಜ್ಞಾನಂ ಚ ಮನಃಕಾರ್ಯಪ್ರಜ್ಞಾವಿಷಯತ್ವೇನ ಮನಸೋ ಗೋಚರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಷಮಪ್ರವರ್ತನಂ ಚ ಮನೋಗೋಚರಜನ್ಯತ್ವೇನೋಪಚಾರಾದುಕ್ತಂ, ವಿಸದೃಶಮನೋವಿಷಯಜ್ಞಾನಾದ್ವಿಷಮವಾಗ್ದೇಹಪ್ರವೃತ್ತಿರಪಿ ಭವತಿ||೧೦೯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಗ್ರಹೇ| ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾ ಪುರಾ||೧೧೦|| ಮಿಥ್ಯಾತಿಹೀನಲಿಙ್ಗಾಶ್ಚ ವರ್ಷಾನ್ತಾ ರೋಗಹೇತವಃ| ಜೀರ್ಣಭುಕ್ತಪ್ರಜೀರ್ಣಾನ್ನಕಾಲಾಕಾಲಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ಯಾ||೧೧೧|| ಪೂರ್ವಮಧ್ಯಾಪರಾಹ್ಣಾಶ್ಚ ರಾತ್ರ್ಯಾ ಯಾಮಾಸ್ತ್ರಯಶ್ಚ ಯೇ| ಏಷು ಕಾಲೇಷು ನಿಯತಾ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತೇ ಚ ಕಾಲಜಾಃ||೧೧೨||

ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಕಿಯನ್ತಃಶಿರಸೀಯೇ “ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಭವನ್ತ್ಯೇಕೈಕಶಃ ಷಟ್ಸು ಕಾಲೇಷ್ವಭ್ರಗಮಾದಿಷು” (ಸೂ. ೧೭) ಇತ್ಯನೇನ ತಥಾ ಹ್ಯುದಾಹರಣೇನ ಚ| ತೇನ, ಕಾಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಯಥಾ- ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಪುರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಉದಾಹರಣಾನ್ತರಮಾಹ- ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದೌ ಜೀರ್ಣಾದ್ಯವಸ್ಥಾತ್ರಯವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ಕಾಲಃ, ತಥಾಽನ್ನಸ್ಯಾಕಾಲೋಽಜೀರ್ಣಾದ್ಯವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಿತಃ| ಪ್ರಜೀರ್ಣಂ ವಿದಗ್ಧಮ್| ರಾತ್ರೇರ್ಯಾಮಾಸ್ತ್ರಯಶ್ಚ ಯ ಇತಿ ತ್ರಯೋ ಭಾಗಾಃ ಪೂರ್ವರಾತ್ರಮಧ್ಯರಾತ್ರಾಪರರಾತ್ರರೂಪಾಃ, ನ ತು ಯಾಮಃ ಪ್ರಹರ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚ ಭಾಗತ್ರಯೇ ಯಾಮವಿಭಾಗಂ ಕೃತ್ವಾ ಅಭಿಧಾನಶಾಸ್ತ್ರೇ ತ್ರಿಯಾಮಾ ನಿಶಾಽಭಿಧೀಯತೇ| ತೇಷು ಕಾಲೇಷ್ವಿತಿ ಜೀರ್ಣಾನ್ನಕಾಲಾದಿಷು; ಜೀರ್ಣೇ ಅಪರಾಹ್ಣೇ ರಾತ್ರಿಶೇಷೇ ಚ ವಾತಿಕಾ ಗದಾಃ, ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಪೂರ್ವರಾತ್ರೇ ಚ ಕಫಜಾ ಗದಾಃ, ಪ್ರಜೀರ್ಣೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಮಧ್ಯರಾತ್ರೇ ಚ ಪಿತ್ತಜಾ ನಿಯತಾ ರೋಗಾಃ| ಅನ್ನಾಕಾಲೇ ಚಾಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣೇ ಭೋಜನಾತ್ ತ್ರಯೋಽಪಿ ದೋಷಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಜೀರ್ಣಭುಕ್ತಪ್ರಜೀರ್ಣಾನ್ನಕಾಲಾ’ ಇತಿ ಚ್ಛೇದಃ, ತೇನ ಜೀರ್ಣಾದ್ಯವಸ್ಥಾಯುಕ್ತಾನ್ನಕಾಲಾಃ ಪೂರ್ವವದೇವ ಜ್ಞೇಯಾಃ; ತಥಾ ‘ಕಾಲಸ್ಥಿತಿಶ್ಚ ಯಾ’ ಇತಿ ಯೋಜನಾ; ಕಾಲಸ್ಥಿತಿಶಬ್ದೇನ ಬಾಲ್ಯಾದಿವಯಸ್ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಬಾಲ್ಯೇ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾಃ, ಯೌವನೇ ಪೈತ್ತಿಕಾಃ, ವಾರ್ಧಕ್ಯೇ ವಾತಿಕಾ ಗದಾ ವರ್ಧನ್ತ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೧೦-೧೧೨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕೋ ದ್ವ್ಯಹಗ್ರಾಹೀ ತೃತೀಯಕಚತುರ್ಥಕೌ| ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಬಲಾಗಮಃ||೧೧೩||

ವಿಷಮಜ್ವರಾನಪಿ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಾತ್ರತ್ವೇನ ಕಾಲಜೇ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅನ್ಯೇದ್ಯುಷ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವ್ಯಹಗ್ರಾಹೀ ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- “ವಿಷಮಜ್ವರ ಏವಾನ್ಯಶ್ಚತುರ್ಥಕವಿಪರ್ಯಯಃ| ಮಧ್ಯೇ ಅಹನೀ ಜ್ವರಯತ್ಯಾದಾವನ್ತೇ ಚ ಮುಞ್ಚತಿ” (ಚಿ. ೩) ಇತಿ| ಕಥಂ ಸ್ವಕೀಯ ಏವ ಕಾಲೇ ಪ್ರವರ್ತತನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕಾಲೇ ಹ್ಯೇಷಾಂ ಬಲಾಗಮ ಇತಿ| ಉಕ್ತ ಏವ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಮಾದ್ ಬಲವನ್ತೋ ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ರೈವ ಸಞ್ಜಾತಬಲಾಃ ಸನ್ತೋ ವ್ಯಜ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

ಏತೇ ಚಾನ್ಯೇ ಚ ಯೇ ಕೇಚಿತ್ ಕಾಲಜಾ ವಿವಿಧಾ ಗದಾಃ| ಅನಾಗತೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಸ್ತೇ ಬಲಕಾಲೌ ವಿಜಾನತಾ||೧೧೪||

ಏತೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಮಾಹ- ಏತೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೇ ಚೇತ್ಯನೇನಾನ್ಯಾನಪಿ ಕಾಲವಿಶೇಷಪ್ರಾಪ್ತಿಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಿನಃ| ಶೋಥಕುಷ್ಠಾದೀನ್ ಸೂಚಯತಿ||೧೧೪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

ಕಾಲಸ್ಯ ಪರಿಣಾಮೇನ ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ| ರೋಗಾಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾ ದೃಷ್ಟಾಃ ಸ್ವಭಾವೋ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಃ||೧೧೫||

ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಪಿ ಕಾಲಪರಿಣಾಮವ್ಯಜ್ಯಮಾನತಯಾ ಇಹ ಕಾಲಜೇಽವರೋಧಯಿತುಮಾಹ- ಕಾಲಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಜರಾಮೃತ್ಯುರೂಪಾನ್ನಿಮಿತ್ತಾಜ್ಜಾತಾ ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ, ಮೃತ್ಯುಶಬ್ದೇನೇಹ ಯುಗಾನುರೂಪಾಯುಃಪರ್ಯವಸಾನಭವಕಾಲಮೃತ್ಯುರ್ಗ್ರಾಹ್ಯಃ ; ಕಿಂವಾ ಜರಾಮೃತ್ಯ್ವೋರ್ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತಾ ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಜಾಃ, ಜರಾಮೃತ್ಯುನಿಮಿತ್ತಂ ಚ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸಾಧಾರಣದೇಹನಿವರ್ತಕಭೂತಸ್ವಭಾವೋಽದೃಷ್ಟಂ ಚ| ಅಥ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾನಾಂ ಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾಹ- ಸ್ವಭಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯ ಇತಿ ಸಾಧಾರಣಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ರಸಾಯನವರ್ಜ್ಯಯಾ ನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯತೇ, ರಸಾಯನೇನ ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯತ ಏವ; ತೇನ, “ಅಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾಚ್ಚ್ಯವನಃ ಸುವೃದ್ಧೋಽಭೂತ್ ಪುನರ್ಯುವಾ” (ಚಿ. ೧ ಪಾ. ೧) ಇತ್ಯಾದಿರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗೇಣ ಸಮಂ ನ ವಿರೋಧಃ; ಕಿಂವಾ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕಾ ಜರಾದಯೋ ರಸಾಯನಜನಿತಪ್ರಕರ್ಷಾದುತ್ತರಕಾಲಂ ಪುನರವಶ್ಯಂ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ||೧೧೫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದೈವಶಬ್ದೇನ ಕರ್ಮ ಯತ್ ಪೌರ್ವದೇಹಿಕಮ್| ಹೇತುಸ್ತದಪಿ ಕಾಲೇನ ರೋಗಾಣಾಮುಪಲಭ್ಯತೇ||೧೧೬||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕರ್ಮಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕೃತಮಪಿ ಗದಂ ಕಾಲವಿಶೇಷವ್ಯಜ್ಯಮಾನತಯಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲೇನೇತಿ ಪಚ್ಯಮಾನತಾಲಕ್ಷಿತೇನ ಕಾಲೇನ (ಯುಕ್ತಂ ಸತ್) ಕರ್ಮ ಕಾರಣಂ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ನ ಹಿ ಕರ್ಮ ಮಹತ್ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಫಲಂ ಯಸ್ಯ ನ ಭುಜ್ಯತೇ| ಕ್ರಿಯಾಘ್ನಾಃ ಕರ್ಮಜಾ ರೋಗಾಃ ಪ್ರಶಮಂ ಯಾನ್ತಿ ತತ್ಕ್ಷಯಾತ್||೧೧೭||

ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಸಮ್ಬನ್ಧಿನಿಯಮಮಾಹ- ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಮಹದಿತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ ಕಿಞ್ಚಿದಮಹತ್ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಬಾಧನೀಯಫಲಂ ನ ದದಾತ್ಯಪಿ ಫಲಮಿತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಕರ್ಮಜಾನಾಮಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಕ್ರಿಯಾಘ್ನಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಾತ್; ಕರ್ಮಕ್ಷಯಶ್ಚ ಕರ್ಮಫಲೋಪಭೋಗಾದೇವ ಪರಂ ಭವತಿ||೧೧೭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

ಅತ್ಯುಗ್ರಶಬ್ದಶ್ರವಣಾಚ್ಛ್ರವಣಾತ್ ಸರ್ವಶೋ ನ ಚ| ಶಬ್ದಾನಾಂ ಚಾತಿಹೀನಾನಾಂ ಭವನ್ತಿ ಶ್ರವಣಾಜ್ಜಡಾಃ||೧೧೮|| ಪರುಷೋದ್ಭೀಷಣಾಶಸ್ತಾಪ್ರಿಯವ್ಯಸನಸೂಚಕೈಃ| ಶಬ್ದೈಃ ಶ್ರವಣಸಂಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಸಂಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ||೧೧೯|| ಅಸಂಸ್ಪರ್ಶೋಽತಿಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಹೀನಸಂಸ್ಪರ್ಶ ಏವ ಚ| ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೋಕ್ತಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಬಾಧಕಃ||೧೨೦|| ಯೋ ಭೂತವಿಷವಾತಾನಾಮಕಾಲೇನಾಗತಶ್ಚ ಯಃ| ಸ್ನೇಹಶೀತೋಷ್ಣಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೧೨೧|| ರೂಪಾಣಾಂ ಭಾಸ್ವತಾಂ ದೃಷ್ಟಿರ್ವಿನಶ್ಯತ್ಯತಿದರ್ಶನಾತ್| ದರ್ಶನಾಚ್ಚಾತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಸರ್ವಶಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಾತ್||೧೨೨|| ದ್ವಿಷ್ಟಭೈರವಬೀಭತ್ಸದೂರಾತಿಶ್ಲಿಷ್ಟದರ್ಶನಾತ್ | ತಾಮಸಾನಾಂ ಚ ರೂಪಾಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಸಂಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ||೧೨೩|| ಅತ್ಯಾದಾನಮನಾದಾನಮೋಕಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಭಿಶ್ಚ ಯತ್| ರಸಾನಾಂ ವಿಷಮಾದಾನಮಲ್ಪಾದಾನಂ ಚ ದೂಷಣಮ್||೧೨೪|| ಅತಿಮೃದ್ವತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾನಾಂ ಗನ್ಧಾನಾಮುಪಸೇವನಮ್| ಅಸೇವನಂ ಸರ್ವಶಶ್ಚ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯವಿನಾಶನಮ್||೧೨೫|| ಪೂತಿಭೂತವಿಷದ್ವಿಷ್ಟಾ ಗನ್ಧಾ ಯೇ ಚಾಪ್ಯನಾರ್ತವಾಃ| ತೈರ್ಗನ್ಧೈರ್ಘ್ರಾಣಸಂಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ||೧೨೬|| ಇತ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ದೋಷಕೋಪನಃ|೧೨೭|

ಕ್ರಮಾಗತಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಅತ್ಯುಗ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶೋ ನ ಚೇತಿ ಸರ್ವಥೋಗ್ರಶಬ್ದಾಶ್ರವಣಾತ್ | ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಮಿತಿ ಸ್ಪೃಶ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇಽಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನಾದೀನಾಮ್| ಭೂತಾಃ ಸವಿಷಿಕ್ರಿಮಿಪಿ ಶಾಚಾದಯಃ| ಯೋ ಭೂತವಿಷವಾತಾದೀನಾಂ ಸಂಸ್ಪರ್ಶಃ, ತಥಾಽಕಾಲೇನಾಗತಃ ಸ್ನೇಹಶೀತೋಷ್ಣಸಂಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚೇತಿ ಯೋಜನಾ| ತತ್ರಾಕಾಲೇ ಸ್ನೇಹಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಯಥಾ- ಅಜೀರ್ಣೇ ಕಫವೃದ್ಧಿಕಾಲೇ ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ಪರ್ಶಃ, ಏವಂ ಶೀತೇ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಃ, ಉಷ್ಣೇ ಚೋಷ್ಣಸ್ಪರ್ಶೋಽಕಾಲೇನಾಗತೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಸರ್ವಶಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಾದಿತಿ ಭಾಸ್ವತಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ಚ ಸರ್ವಥಾಽದರ್ಶನಾತ್| ಅತಿಶ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ನೇತ್ರಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಮ್| ತಾಮಸಾನಾಂ ಚ ರೂಪಾಣಾಂ ದರ್ಶನಾದ್ವಿನಶ್ಯತಿ ದೃಷ್ಟಿರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ ಇತಿ ದ್ವಿಷ್ಟಭೈರವಾದಿದರ್ಶನರೂಪಃ| ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮದರ್ಶನಂ ಚ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ| ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿಭಿರಿತಿ ವಿಷಮಾದಾನಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಓಕಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವೈಷಮ್ಯೇಣ ಚ ರಾಶಿದೋಷವರ್ಜಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಸಪ್ತದೋಷಾ ಗ್ರಹೀತವ್ಯಾಃ| ತ್ರಿವಿಧ ಇತಿ ಅಯೋಗಾತಿಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಃ||೧೧೮-೧೨೬||

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

ಅಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ತದ್ವಿದ್ಯಾದ್ಯನ್ನ ಯಾತಿ ಸಹಾತ್ಮತಾಮ್||೧೨೭||

ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಅಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಹೇತಿ ಮಿಲಿತಂ ಶರೀರೇಣ| ಆತ್ಮತಾಮ್ ಅವಿಕೃತರೂಪತಾಂ ನ ಯಾತಿ; ಏತೇನ, ಯದುಪಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕೃತರೂಪೋಪಧಾತಕಂ ಭವತಿ, ತದಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ||೧೨೭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

ಮಿಥ್ಯಾತಿಹೀನಯೋಗೇಭ್ಯೋ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಜಾಯತೇ| ಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ವ್ಯಾಧಿರೈನ್ದ್ರಿಯಕೋ ಬುಧೈಃ||೧೨೮||

ಇತ್ಥಮಸಾತ್ಮ್ಯಾರ್ಥಜಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಿನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರಭೂತತ್ವೇನೈನ್ದ್ರಿಯಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಮಿಥ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಹೀನಯೋಗೇನೇಹಾಯೋಗೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಐನ್ದ್ರಿಯಕ ಇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯದ್ವಾರಭೂತಃ||೧೨೮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

ವೇದನಾನಾಮಶಾನ್ತಾನಾಮಿತ್ಯೇತೇ ಹೇತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಸುಖಹೇತುಃ ಸಮಸ್ತ್ವೇಕಃ ಸಮಯೋಗಃ ಸುದುರ್ಲಭಃ||೧೨೯||

ದುಃಖರೂಪವೇದನಾಹೇತುಂ ಪ್ರಪಞ್ಚೋಕ್ತಮುಪಸಂಹರತಿ- ವೇದನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಶಾನ್ತಾನಾಮಿತಿ ದುಃಖಾನಾಮ್| ಅಥ ಸುಖರೂಪವೇದನಾಹೇತುಃ ಕ ಇತ್ಯಾಹ- ಸುಖೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮಯೋಗ ಇತಿ ಕಾಲಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ| ಸುದುರ್ಲಭ ಇತಿ ಕಾಲಾದಿಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ಯ ಅಯೋಗಾದಿವಿರಹತ್ವೇನ ಸುದುರ್ಲಭತ್ವಾತ್| ಪ್ರಾಯೋ ಹಿ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಅನ್ಯತರೇಣಾಪ್ಯಯೋಗಾದಿನಾ ಪುರುಷಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಚ ನಿತ್ಯಾತುರಾ ಏವ ಪುರುಷಾ ಭವನ್ತಿ, ಅಲ್ಪಂ ಚ ರೋಗಮನಾದೃತ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥವ್ಯಪದೇಶಃ ಪುರುಷಾಣಾಂ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೧೨೯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

ನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ನ ಚೈವಾರ್ಥಾಃ ಸುಖದುಃಖಸ್ಯ ಹೇತವಃ| ಹೇತುಸ್ತು ಸುಖದುಃಖಸ್ಯ ಯೋಗೋ ದೃಷ್ಟಶ್ಚತುರ್ವಿಧಃ||೧೩೦|| ಸನ್ತೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಸನ್ತ್ಯರ್ಥಾ ಯೋಗೋ ನ ಚ ನ ಚಾಸ್ತಿ ರುಕ್| ನ ಸುಖಂ, ಕಾರಣಂ ತಸ್ಮಾದ್ಯೋಗ ಏವ ಚತುರ್ವಧಃ||೧೩೧||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ಯೋಪಾದೇಯತಾಮಯೋಗಾದೀನಾಂ ಚ ಹೇಯತಾಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಯೋಗಮೇವ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಕಾರಣತ್ವೇನ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ನನು ಕಥಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಯೋಃ ಸುಖದುಃಖಕಾರಣತ್ವೇನೋಪಲಭ್ಯಮಾನಯೋರಪ್ಯಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ಸನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗೋ ನ ಚೇತಿ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಯೋಃ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ನ ಚ| ನ ಸುಖಮಿತಿ ಚ್ಛೇದಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಯೋರ್ಯೋಗಾಭಾವೇ ಅಕಾರಣತ್ವೇನ, ಸತಿ ತು ಯೋಗೇ ಕಾರಣತ್ವೇನ, ಯೋಗ ಏವಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾಭ್ಯಾಂ ಕಾರಣಮವಧಾರ್ಯತ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಅಯಂ ಚ ಯೋಗ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾವಧಿಕೃತ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟತ್ವೇನೋಕ್ತಃ; ತೇನ, ಪ್ರಜ್ಞಾಕಾಲಯೋರಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ| ಏತಚ್ಛೇನ್ದ್ರಿಯಮರ್ಥಂ ಚಾನುಪಾದೇಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಚತುರ್ವಿಧಯೋಗಸ್ಯ ಕಾರಣತ್ವಂ ಯೋಗಾನಾಮೇವ ಹೇಯೋಪಾದೇಯತ್ವೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಕೃತಮ್||೧೩೦-೧೩೧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧಿಂ ಗೋಚರಂ ಕರ್ಮ ವಾ ವಿನಾ| ಸುಖದುಃಖಂ, ಯಥಾ ಯಚ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ತತ್ತಥೋಚ್ಯತೇ||೧೩೨||

ಪರಮಾರ್ಥತಸ್ತ್ವಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋಬುದ್ಧ್ಯರ್ಥಾದೃಷ್ಟಾನ್ಯೇವ ತಥಾಯುಕ್ತಾನಿ ಸುಖದುಃಖಕಾರಣಾನೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನಾತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಚರ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಃ| ಕರ್ಮ ಅದೃಷ್ಟಮ್| ತತ್ರ ಆತ್ಮಾನಂ ವಿನಾ ನ ಲೋಷ್ಟಾದೌ ಸುಖದುಃಖೇ ಭವತಃ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾದೀನಾಂ ಚ ಸುಖದುಃಖಕಾರಣತ್ವಂ ಸ್ಪಷ್ಟಮೇವ| ಕರ್ಮಾಪಿ ಚ ಶುಭಂ ಸುಖಕಾರಣಮ್, ಅಶುಭಂ ಚ ದುಃಖಕಾರಣಮ್| ಯದ್ಯಾತ್ಮಾದಯ ಏವ ಕಾರಣಂ, ತರ್ಹಿ ಕಿಮರ್ಥಂ ಕಾಲಾದ್ಯಯೋಗಾತಿಯೋಗಾದಯ ಇಹೋಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಸುಖದುಃಖಂ ಯಥಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಕಾರ್ಯವಶಾದ್ಭವತಿ, ತತ್ತಥೈವೋಚ್ಯತೇ ನಾನ್ಯಥಾ| ತೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಾಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಜನ್ಯತ್ವೇನ ಸುಖದುಃಖೇ ಇಹ ಪ್ರತೀಯಮಾನೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮುಪಯುಕ್ತೇ ಭವತಃ, ನಾತ್ಮಾದಿಜನ್ಯತ್ವೇನೇಹ ಸುಖದುಃಖೇ ಅಭಿಧೀಯೇತೇ; ನ ಹ್ಯಾತ್ಮಾದಯೋ ದುಃಖಹೇತುತಯಾ ಪ್ರತಿಪನ್ನಾ ಅಪೀಹ ಹೇಯತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯನ್ತೇ; ಕಿನ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಯೋಗಾದಯ ಏವ ದುಃಖಹೇತವಸ್ತ್ಯಜ್ಯನ್ತೇ, ಸುಖಹೇತವಃ ಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದಿಯಾರ್ಥಯೋಗಾದಯಸ್ತೂಪಾದೀಯನ್ತ ಇತಿ ಭಾವಃ||೧೩೨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಮಾನಸ ಏವ ಚ| ದ್ವಿವಿಧಃ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ವೇದನಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತಕಃ||೧೩೩||

ಇದಾನೀಂ ಸಕಲಕಾರಣವ್ಯಾಪಕಂ ಯೋಗಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯಿತುಮೈನ್ದ್ರಿಯಕಂ ಮಾನಸಂ ಚ ಸ್ಪರ್ಶಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಸ್ಪರ್ಶನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸಂಸ್ಪರ್ಶ ಇತ್ಯನೇನೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮರ್ಥೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಕೃತಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಪಿ ಸ್ಪೃಷ್ಟಮೇವಾರ್ಥಂ ಜಾನನ್ತಿ; ಯದಿ ಹ್ಯಸ್ಪೃಷ್ಟಮೇವ ಚಕ್ಷುಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಘ್ರಾಣಂ ವಾ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತದಾ ವಿದೂರಮಪಿ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್, ನ ಚ ಗೃಹ್ಣಾತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವೈವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯರ್ಥಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ; ಮಾನಸಸ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಾದಿನಾಽರ್ಥೇನ ಸಮಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮೋಽಸ್ತ್ಯೇವ, ಯೇನ ಮನಃ ಕಿಶ್ಚಿದೇವ ಚಿನ್ತಯತಿ, ನ ಸರ್ವಂ; ತೇನ ಯನ್ಮನಸಾ ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ ತದೇವ ಮನೋ ಗೃಹ್ಣಾತೀತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ||೧೩೩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ಇಚ್ಛಾದ್ವೇಷಾತ್ಮಿಕಾ ತೃಷ್ಣಾ ಸುಖದುಃಖಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಸುಖದುಃಖಾನಾಂ ಕಾರಣಂ ಪುನರುಚ್ಯತೇ||೧೩೪|| ಉಪಾದತ್ತೇ ಹಿ ಸಾ ಭಾವಾನ್ ವೇದನಾಶ್ರಯಸಞ್ಜ್ಞಕಾನ್| ಸ್ಪೃಶ್ಯತೇ ನಾನುಪಾದಾನೇ ನಾಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ವೇತ್ತಿ ವೇದನಾಃ||೧೩೫||

ಸುಖದುಃಖೋತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮಮಾಹ- ಇಚ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಾದಿಚ್ಛಾರೂಪಾ ತೃಷ್ಣಾ, ದುಃಖಾಚ್ಚ ದ್ವೇಷರೂಪಾ ತೃಷ್ಣಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಇಯಂ ಚೋತ್ಪನ್ನಾ ತೃಷ್ಣಾ ಈಪ್ಸಿತೇಽರ್ಥೇ ಪ್ರವರ್ತಯನ್ತೀ ದ್ವಿಷ್ಟೇ ಚ ನಿವರ್ತಯನ್ತೀ ಪ್ರವೃತ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವಿಷಯಸ್ಯ ಸುಖದುಃಖಹೇತುತಾಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ಸುಖದುಃಖೇ ಜನಯತೀತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯಥೋಕ್ತಂ ತೃಷ್ಣಾಯಾಃ ಸುಖದುಃಖಹೇತುತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉಪಾದತ್ತೇ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ವೇದನಾಶ್ರಯಸಞ್ಜ್ಞಕಾನಿತಿ ವೇದನಾಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾನ್ ಕಾಲಾದ್ಯಯೋಗಾದಿರೂಪಾನ್| ಅಥ ತೃಷ್ಣಾ ಚೇತ್ ಸುಖದುಃಖಕಾರಣಂ, ತತ್ ಕಿಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇನಾಪರೇಣ ಕಾರಣೇನೇತ್ಯಾಹ- ಸ್ಪೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪಾದಾನ ಇತಿ ಅವಿದ್ಯಮಾನಾರ್ಥರೂಪೇ ಸ್ಪರ್ಶಕಾರಣೇ ಅರ್ಥಂ ವಿನಾ ನಾರ್ಥಸ್ಯ ಸ್ಪರ್ಶೋ ಭವತಿ| ಅಥ ನ ಭವತ್ವರ್ಥಸ್ಪರ್ಶಃ, ತತಃ ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ- ನಾಸ್ಪೃಷ್ಟೋ ವೇತ್ತಿ ವೇದನಾ ಇತಿ; ಅರ್ಥಸ್ಪರ್ಶಶೂನ್ಯಃ ಸನ್ ನ ಸುಖದುಃಖೇ ಅನುತ್ಪನ್ನತ್ವಾದೇವ ವೇತ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೪-೧೩೫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

ವೇದನಾನಾಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಮನೋ ದೇಹಶ್ಚ ಸೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಕೇಶಲೋಮನಖಾಗ್ರಾನ್ನಮಲದ್ರವಗುಣೈರ್ವಿನಾ||೧೩೬||

‘ವೇದನಾನಾಂ ಕಿಮಧಿಷ್ಠಾನಮ್’ ಇತ್ಯಸ್ಯೋತ್ತರಮಾಹ- ವೇದನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಃ ಸೇನ್ದ್ರಿಯ ಇತಿ ಅನೇನ ನಿರಿನ್ದ್ರಿಯೋ ದೇಹೋ ಕೇಶಲೇಮಾದಿಕೋ ನಿರಸ್ತಃ| ತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ವಿವೃಣೋತಿ- ಕೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ಕಿಂವಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಥಗ್ ವೇದನಾಶ್ರಯತ್ವೇನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಹಣೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ| ವೇದನಾಯಾ ದೇಹೇನ್ದ್ರಿಯಗತತ್ವಂ ತದಾಧಾರತ್ವೇನ ಪ್ರತೀಯಮಾನತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್| ದ್ರವಂ ಮೂತ್ರಮ್| ಗುಣಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ| ಶರೀರಗತಾ ಏತೇ ಹಿ ಕೇಶಾದಯೋ ನ ವೇದನಾಧಾರಾ ಇತ್ಯನುಭವ ಏವ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಯಾ ತು ಮೂತ್ರಪುರೀಷಗತಾ ವೇದನಾ ಗ್ರಹಣೀಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಾದೌ ವಕ್ತವ್ಯಾ, ಸಾ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಧಾರಶರೀರಪ್ರದೇಶಸ್ಯೈವ ಬೋಧ್ಯಾ||೧೩೬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

ಯೋಗೇ ಮೋಕ್ಷೇ ಚ ಸರ್ವಾಸಾಂ ವೇದನಾನಾಮವರ್ತನಮ್| ಮೋಕ್ಷೇ ನಿವೃತ್ತಿರ್ನಿಃಶೇಷಾ ಯೋಗೋ ಮೋಕ್ಷಪ್ರವರ್ತಕಃ||೧೩೭||

‘ಕ್ವ ಚೈತಾ ವೇದನಾಃ ಸರ್ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಂ- ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಃ ‘ಅನಾರಮ್ಭಾತ್’ ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ| ಮೋಕ್ಷ ಆತ್ಯನ್ತಿಕಶರೀರಾದ್ಯುಚ್ಛೇದಃ| ನಿಃಶೇಷೇತಿ ನ ಪುನರ್ಭವತಿ| ಏತೇನ, ಯೋಗೇ ನಿವೃತ್ತಾ ವೇದನಾ ಪುನರ್ಭವತೀತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಮೋಕ್ಷಪ್ರವರ್ತಕ ಇತಿ ಮೋಕ್ಷಕಾರಣಮ್| ಕಿಂವಾ, ‘ಯೋಗಮೋಕ್ಷೌ ನಿವರ್ತಕೌ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ; ತದಾ ಅಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ಷೇ ಯದ್ಯಪಿ ಯೋಗಮೋಕ್ಷಯೋರ್ವೇದನಾನಿವರ್ತಕತ್ವಂ ‘ಯೋಗೇ ಮೋಕ್ಷೇ ಚ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧೇನೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಯೋಗಮೋಕ್ಷಯೋರಿಹ ಕರ್ತೃತಾ ವೇದನಾನಿವೃತ್ತಿಂ ಪ್ರತಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್||೧೩೭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

ಆತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನೋರ್ಥಾನಾಂ ಸನ್ನಿಕರ್ಷಾತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಸುಖದುಃಖಮನಾರಮ್ಭಾದಾತ್ಮಸ್ಥೇ ಮನಸಿ ಸ್ಥಿರೇ||೧೩೮|| ನಿವರ್ತತೇ ತದುಭಯಂ ವಶಿತ್ವಂ ಚೋಪಜಾಯತೇ| ಸಶರೀರಸ್ಯ ಯೋಗಜ್ಞಾಸ್ತಂ ಯೋಗಮೃಷಯೋ ವಿದುಃ||೧೩೯||

ಯಥಾ ಯೋಗೋ ವೇದನಾನಿವರ್ತಕೋ ಭವತಿ, ಯಶ್ಚ ಯೋಗಸ್ತಮಾಹ- ಆತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾರಮ್ಭಾದಿತಿ ವಿಷಯೋಪಾದಾನಾರ್ಥಂ ಮನಸಾಽನಾರಮ್ಭಾತ್ | ಆತ್ಮಸ್ಥೇ ಮನಸೀತಿ ವಿಷಯೇ ನಿವೃತೇ ಕೇವಲಾತ್ಮಜ್ಞಾನಸ್ಥೇ| ಸ್ಥಿರೇ ಇತಿ ಅಚಲೇ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಪ್ರಸಕ್ತ ಏವೇತಿ ಯಾವತ್| ತದುಭಯಮಿತಿ ಸುಖದುಃಖೇ| ಯೋಗೇ ಯೋಗಧರ್ಮಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ವಶಿತ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಶಿತ್ವಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮಷ್ಟವಿಧಮೈಶ್ವರ್ಯಬಲಮ್| ಸಶರೀರಸ್ಯೇತಿಪದೇನ ಶರೀರೇಣ ಸಹೈವ ವಶಿತ್ವಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೧೩೮-೧೩೯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

ಆವೇಶಶ್ಚೇತಸೋ ಜ್ಞಾನಮರ್ಥಾನಾಂ ಛನ್ದತಃ ಕ್ರಿಯಾ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಸ್ಮೃತಿಃ ಕಾನ್ತಿರಿಷ್ಟತಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಮ್||೧೪೦|| ಇತ್ಯಷ್ಟವಿಧಮಾಖ್ಯಾತಂ ಯೋಗಿನಾಂ ಬಲಮೈಶ್ವರಮ್| ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸಮಾಧಾನಾತ್ತತ್ ಸರ್ವಮುಪಜಾಯತೇ||೧೪೧||

ಆವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆವೇಶಃ ಪರಪುರಪ್ರವೇಶಃ| ಚೇತಸೋ ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಪರಚಿತ್ತಜ್ಞಾನಮ್| ಅರ್ಥಾನಾಂ ಛನ್ದತಃ ಕ್ರಿಯೇತಿ ಅರ್ಥಾನಾಮಿಚ್ಛಾತಃ ಕರಣಮ್| ದೃಷ್ಟಿಃ ಅತೀನ್ದ್ರಿಯದರ್ಶನಮ್| ಶ್ರೋತ್ರಮ್ ಅತೀನ್ದ್ರಿಯಶ್ರವಣಮ್| ಸ್ಮೃತಿಃ ಸರ್ವಭಾವತತ್ತ್ವಸ್ಮರಣಮ್| ಕಾನ್ತಿಃ ಅಮಾನುಷೀ ಕಾನ್ತಿಃ| ಇಷ್ಟತಶ್ಚಾಪ್ಯದರ್ಶನಮಿತಿ ಯದೇಚ್ಛತಿ ತದಾ ದರ್ಶನಯೋಗ್ಯ ಏವ ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಯದಾ ಚೇಚ್ಛತಿ ತದಾ ದೃಶ್ಯತೇ| ಕಿಂವಾ, ಆವೇಶಶ್ಚೇತಸ ಇತಿ ಪರಚೇತಸಃ ಪ್ರವೇಶಃ, ಜ್ಞಾನಮಿತಿ ಸರ್ವಮತೀತಾನಾಗತಾದಿಜ್ಞಾನಂ, ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಐಶ್ವರಮಿತಿ ಯೋಗಪ್ರಭಾವಾದುಪಪನ್ನೈಶ್ವರ್ಯಕೃತಮ್| ಶುದ್ಧಸತ್ತ್ವಸಮಾಧಾನಾದಿತಿ ನೀರಜಸ್ತಮಸ್ಕಸ್ಯ ಮನಸ ಆತ್ಮನಿ ಸಮ್ಯಗಾಧಾನಾತ್||೧೪೦-೧೪೧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

ಮೋಕ್ಷೋ ರಜಸ್ತಮೋಽಭಾವಾತ್ ಬಲವತ್ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್| ವಿಯೋಗಃ ಸರ್ವಸಂಯೋಗೈರಪುನರ್ಭವ ಉಚ್ಯತೇ||೧೪೨||

ಅಥ ಕಥಂ ಮೋಕ್ಷೋ ಭವತಿ, ಕಶ್ಚೇತ್ಯಾಹ- ಮೋಕ್ಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಲವತ್ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾದಿತಿ ಅವಶ್ಯಭೋಕ್ತವ್ಯಫಲಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯಾತ್| ಸರ್ವಸಂಯೋಗೈರಿತಿ ಸರ್ವೈರಾತ್ಮಸಮ್ಬನ್ಧಿಭಿಃ ಶರೀರಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಾದಿಭಿಃ| ನ ಪುನಃ ಶರೀರಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವತೀತ್ಯಪುನರ್ಭವಃ ||೧೪೨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

ಸತಾಮುಪಾಸನಂ ಸಮ್ಯಗಸತಾಂ ಪರಿವರ್ಜನಮ್| ವ್ರತಚರ್ಯೋಪವಾಸೌ ಚ ನಿಯಮಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ||೧೪೩|| ಧಾರಣಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ ವಿಜನೇ ರತಿಃ| ವಿಷಯೇಷ್ವರತಿರ್ಮೋಕ್ಷೇ ವ್ಯವಸಾಯಃ ಪರಾ ಧೃತಿಃ||೧೪೪|| ಕರ್ಮಣಾಮಸಮಾರಮ್ಭಃ ಕೃತಾನಾಂ ಚ ಪರಿಕ್ಷಯಃ| ನೈಷ್ಕ್ರಮ್ಯಮನಹಙ್ಕಾರಃ ಸಂಯೋಗೇ ಭಯದರ್ಶನಮ್||೧೪೫|| ಮನೋಬುದ್ಧಿಸಮಾಧಾನಮರ್ಥತತ್ತ್ವಪರೀಕ್ಷಣಮ್| ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತೇರುಪಸ್ಥಾನಾತ್ ಸರ್ವಮೇತತ್ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೧೪೬||

ಪ್ರಸ್ತಾವಾನ್ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯಮಾಹ- ಸತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪರಾ ಧೃತಿರಿತಿ ಅತಿಶಯಿತಂ ಮನೋನಿಯಮನಮ್| ಕರ್ಮಣಾಮಸಮಾರಮ್ಭ ಇತಿ ಅನಾಗತಧರ್ಮಾಧರ್ಮಸಾಧನಾನಾಮಕರಣಮ್| ಕೃತಾನಾಂ ಚ ಪರಿಕ್ಷಯ ಇತಿ ಜನ್ಮಾನ್ತರೈಃ ಕೃತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಫಲೋಪಭೋಗಾತ್ ಪರಿಕ್ಷಯಃ| ನೈಷ್ಕಮ್ಯಂ ಸಂಸಾರನಿಷ್ಕ್ರಮಣೇಚ್ಛಾ| ಅನಹಙ್ಕಾರ ಇತಿ ಮಮೇದಮ್, ಅಹಂ ‘ಕರೋಮಿ’ ಇತ್ಯಾದಿಬುದ್ಧಿವರ್ಜನಮ್| ಸಂಯೋಗ ಇತಿ ಆತ್ಮಶರೀರಾದಿಸಂಯೋಗೇ| ಮನೋಬುದ್ಧಿಸಮಾಧಾನಮಿತಿ ಮನೋಬುದ್ಧ್ಯೋರಾತ್ಮನಿ ಸಮಾಧಾನಮ್| ಸರ್ವಮೇತದಿತಿ ‘ಕರ್ಮಣಾಮಸಮಾರಮ್ಭಃ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮ್ | ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿಃ ಆತ್ಮಾದೀನಾಂ ಯಥಾಭೂತಾನುಸ್ಮರಣಂ ; ಸಾ ಚ ನಾತ್ಮಾ ಶರೀರಾದ್ಯುಪಕಾರ್ಯಃ, ಶರೀರಾದಯಶ್ಚಾಮೀ ಆತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಃ, ಇತ್ಯಾದಿಸ್ಮರಣರೂಪಸ್ಮೃತಿಃ||೧೪೩-೧೪೬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

ಸ್ಮೃತಿಃ ಸತ್ಸೇವನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಧೃತ್ಯನ್ತೈರುಪಜಾಯತೇ| ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಸ್ವಭಾವಂ ಭಾವಾನಾಂ ಸ್ಮರನ್ ದುಃಖಾತ್ ಪ್ರಮುಚ್ಯತೇ||೧೪೭||

ಅಥ ಸ್ಮೃತಿಃ ಕಥಂ ದುಃಖಪ್ರಮೋಷೇ ಕಾರಣಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ್ಮೃತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಮಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಾತ್ಮನಿಯತರೂಪಮ್| ಗುರುವಚನಾದ್ಧಿ ಪ್ರಥಮಪ್ರತಿಪನ್ನಮಾತ್ಮಾದೀನಾಂ ರೂಪಂ ಪರಸ್ಪರಭಿನ್ನಂ ಪರಸ್ಪರಾನುಪಕಾರಕತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಂ ಸ್ಮರನ್ ನ ಕ್ವಚಿದಪಿ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಶ್ಚ ನ ದುಃಖೇನ ಪ್ರವೃತ್ತಿಜನ್ಯೇನ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪೭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಾರಣಾನ್ಯಷ್ಟೌ ಸ್ಮೃತಿರ್ಯೈರುಪಜಾಯತೇ| ನಿಮಿತ್ತರೂಪಗ್ರಹಣಾತ್ ಸಾದೃಶ್ಯಾತ್ ಸವಿಪರ್ಯಯಾತ್||೧೪೮|| ಸತ್ತ್ವಾನುಬನ್ಧಾದಭ್ಯಾಸಾಜ್ಜ್ಞಾನಯೋಗಾತ್ ಪುನಃ ಶ್ರುತಾತ್| ದೃಷ್ಟಶ್ರುತಾನುಭೂತಾನಾಂ ಸ್ಮಾರಣಾತ್ ಸ್ಮೃತಿರುಚ್ಯತೇ||೧೪೯||

ಇದಾನೀಂ ಸ್ಮೃತಿಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್ ಸ್ಮೃತಿಕಾರಣಾನ್ಯಾಹ- ವಕ್ಷ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತಗ್ರಹಣಂ ಕಾರಣಜ್ಞಾನಂ, ಕಾರಣಂ ಹಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಾರ್ಯಂ ಸ್ಮರತಿ| ರೂಪಗ್ರಹಣಮ್ ಆಕಾರಗ್ರಹಣಮ್ | ಯಥಾ- ವನೇ ಗವಯಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಗಾಂ ಸ್ಮರತಿ| ಸಾದೃಶ್ಯಾದ್ ಯಥಾ- ಪಿತುಃ ಸದೃಶಂ ಪುರುಷಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪಿತರಂ ಸ್ಮರತಿ| ಸವಿಪರ್ಯಯಾದಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥವೈಸಾದೃಶ್ಯಾದಪಿ ಸ್ಮರಣಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ- ಅತ್ಯರ್ಥಕುರೂಪಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಪ್ರತಿಯೋಗಿನಮತ್ಯರ್ಥಸುರೂಪಂ ಸ್ಮರತಿ| ಸತ್ತ್ವಾನುಬನ್ಧಾದಿತಿ ಮನಸಃ ಪ್ರಣಿಧಾನಾತ್, ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಸ್ಮರಣಾಯ ಪ್ರಣಿಹಿತಮನಾಃ ಸ್ಮರ್ತವ್ಯಂ ಸ್ಮರತಿ| ಅಭ್ಯಾಸಾದಿತಿ ಅಭ್ಯಸ್ತಮರ್ಥಮಭ್ಯಾಸಬಲಾದೇವ ಸ್ಮರತಿ| ಜ್ಞಾನಯೋಗಾದಿತಿ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಯೋಗಾತ್; ಉಪಜಾತತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನೋ ಹಿ ತದ್ಬಲಾದೇವ ಸರ್ವಂ ಸ್ಮರತಿ| ಪುನಃ ಶ್ರುತಾದಿತಿ ಶ್ರುತೋಽಪ್ಯರ್ಥೋ ವಿಸ್ಮೃತಃ ಪುನರೇಕದೇಶಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸ್ಮರ್ಯತೇ| ಸ್ಮೃತಿಕಾರಣಮಭಿಧಾಯ ಸ್ಮೃತಿರೂಪಮಾಹ- ದೃಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ|- ದೃಷ್ಟಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ಶ್ರುತಂ ತ್ವಾಗಮಪ್ರತೀತಂ , ತೇನ ಸರ್ವಪೂರ್ವಾನುಭೂತಾವರೋಧಃ| ಕ್ವಚಿತ್, ‘ಸ್ಮರಣಂ ಸ್ಮೃತಿರುಚ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ, ತತ್ರಾಪಿ ನಾರ್ಥಭೇದಃ||೧೪೮-೧೪೯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

ಏತತ್ತದೇಕಮಯನಂ ಮುಕ್ತೈರ್ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ದರ್ಶಿತಮ್| ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿಬಲಂ, ಯೇನ ಗತಾ ನ ಪುನರಾಗತಾಃ||೧೫೦|| ಅಯನಂ ಪುನರಾಖ್ಯಾತಮೇತದ್ಯೋಗಸ್ಯ ಯೋಗಿಭಿಃ| ಸಙ್ಖ್ಯಾತಧರ್ಮೈಃ ಸಾಙ್ಖ್ಯೈಶ್ಚ ಮುಕ್ತೈರ್ಮೋಕ್ಷಸ್ಯ ಚಾಯನಮ್||೧೫೧||

ಏವಂ ಸ್ಮೃತಿಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತೇರ್ಮೋಕ್ಷಸಾಧಕತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಏತದಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಮಯನಮಿತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಪನ್ಥಾಃ| ಮುಕ್ತೈರಿತಿ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತೈರಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಸರ್ವಥಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ಶರೀರಾಭಾವೇನೋಪದರ್ಶಕತ್ವಾಭಾವಾತ್| ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿಬಲಮಿತಿ ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿರೂಪಂ ಬಲಂ; ಕಿಂವಾ, ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿರ್ಬಲಂ ಯತ್ರ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನಮಾರ್ಗೇ ತತ್ತತ್ತ್ವಸ್ಮೃತಿಬಲಮ್| ಯೇನೇತಿ ಯೇನ ಯಥಾ| ಗತಾ ಇತಿ ಮೋಕ್ಷಂ ಗತಾಃ ನ ಪುನರಾಗತಾ ಇತಿ ಮುಕ್ತಿಂ ಯಾತಾ ನ ಪುನರಾಗಚ್ಛನ್ತಿ||೧೫೦-೧೫೧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದ್ದುಃಖಮಸ್ವಂ ಚಾನಿತ್ಯಮೇವ ಚ| ನ ಚಾತ್ಮಕೃತಕಂ ತದ್ಧಿ ತತ್ರ ಚೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಸ್ವತಾ||೧೫೨|| ಯಾವನ್ನೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿರ್ನೈತದಹಂ ಯಯಾ| ನೈತನ್ಮಮೇತಿ ವಿಜ್ಞಾಯ ಜ್ಞಃ ಸರ್ವಮತಿವರ್ತತೇ||೧೫೩||

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಸಂಸಾರಹೇತುಮಜ್ಞಾನಂ, ತಥಾ ಮೋಕ್ಷಹೇತುಂ ಚ ಸಮ್ಯಗಜ್ಞಾನಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - ಸರ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದಿತಿ ಸರ್ವಮುತ್ಪದ್ಯಮಾನಂ ಬುದ್ಧ್ಯಹಙ್ಕಾರಶರೀರಾದಿ| ದುಃಖಮಿತಿ ದುಃಖಹೇತುರೇವ| ಅಸ್ವಮಿತಿ ಸರ್ವಂ ಕಾರಣವದೇವಾತ್ಮವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ಪರಮಾರ್ಥತಃ| ನ ಚಾತ್ಮಕೃತಕಮಿತಿ ನ ಚಾತ್ಮನೋದಾಸೀನೇನ ಕೃತಮ್| ತತ್ರೇತಿ ಕಾರಣವತಿ ಬುದ್ಧಿಶರೀರಾದೌ| ಸ್ವತೇತಿ ಮಮತಾ ‘ಮಮೇಯಂ ಬುದ್ಧಿಃ’ ಇತ್ಯಾದಿರೂಪಾ| ಅಥ ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮಿಯಂ ಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಯುತೋತ್ಪದ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಾವದಿತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ಯಾ ಬುದ್ಧಿಃ ಸಮ್ಯಗಜ್ಞಾನಮ್| ಯಯಾ ಸತ್ಯಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ| ನೈತದ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾದ್ಯಹಂ, ಕಿನ್ತು ಭಿನ್ನ ಏವಾಹಂ; ತಥಾ ನೈತದ್ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿ ಮಮ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಕೃತೇಃ ಪ್ರಪಞ್ಚ ಇತಿ ವಿಜ್ಞಾಯ| ಜ್ಞಃ ತತ್ತ್ವಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವಾನ್| ಸರ್ವಮತಿವರ್ತತ ಇತಿ ಸರ್ವಂ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿ ತ್ಯಜತಿ||೧೫೨-೧೫೩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚರಮಸನ್ನ್ಯಾಸೇ ಸಮೂಲಾಃ ಸರ್ವವೇದನಾಃ| ಸಸಞ್ಜ್ಞಾಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಾ ನಿವೃತ್ತಿಂ ಯಾನ್ತ್ಯಶೇಷತಃ||೧೫೪||

ಚರಮಸನ್ನ್ಯಾಸ ಇತಿ ಪಶ್ಚಾದ್ಭಾವಿಸಕಲಕರ್ಮಸನ್ನ್ಯಾಸೇ| ಪ್ರಥಮಂ ಹಿ ಮೋಕ್ಷೋಪಯೋಗಿತ್ವೇನ ಗುರುವಚನಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಕೃತ ಏವ, ಪರಂ ಖಾನುಭವವಿರಕ್ತೇನ ನ ಕೃತಃ; ಅಭ್ಯಾಸಾದುದ್ಭೂತೇನ ಜ್ಞಾನೇನ ಸಾಕ್ಷಾದ್ದೃಷ್ಟಭಾವಸ್ವಭಾವೇನ ಯಃ ಸರ್ವಸನ್ನ್ಯಾಸಃ ಕ್ರಿಯತೇ, ತತ್ರ ಸಮೂಲಾಃ ಸರ್ವವೇದನಾ ಜ್ಞಾನಾದಯಶ್ಚ ಶರೀರೋಪರಮಾದೇವೋಪರಮನ್ತೇ| ಸಮೂಲಾ ಇತಿ ಸಕಾರಣಾಃ, ಕಾರಣಂ ಚ ಬುದ್ಧ್ಯಾದಯಃ| ಸಞ್ಜ್ಞಾ ಆಲೋಚನಂ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕಂ, ಜ್ಞಾನಂ ಸವಿಕಲ್ಪಕಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಬುದ್ಧ್ಯವಸಾಯಃ; ಕಿಂವಾ, ಸಞ್ಜ್ಞಾ ನಾಮೋಲ್ಲೇಖೇನ ಜ್ಞಾನಂ, ವಿಜ್ಞಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನಮ್| ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಮಪಿ ಹಿ ಮೋಕ್ಷಂ ಜನಯಿತ್ವಾ ನಿವರ್ತತ ಏವ, ಕಾರಣಾಭಾವಾತ್||೧೫೪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

ಅತಃ ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತೋ ಭೂತಾತ್ಮಾ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ| ನಿಃಸೃತಃ ಸರ್ವಭಾವೇಭ್ಯಶ್ಚಿಹ್ನಂ ಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ| ಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಂ ಚಾತ್ರ ನಾಜ್ಞಸ್ತಜ್ಜ್ಞಾತುಮರ್ಹತಿ||೧೫೫||

‘ಸರ್ವವಿದ್’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರಶ್ನಸ್ಯೋತ್ತರಮ್- ಅತಃ ಪರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿರಹಿತಃ| ಚಿಹ್ನಂ ಯಸ್ಯ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಇತ್ಯನೇನ ಮುಕ್ತಾತ್ಮನಃ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾದ್ಯಾತ್ಮಲಿಙ್ಗಾಭಾವಾದ್ಗಮಕಂ ಚಿಹ್ನಂ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ ದರ್ಶದ್ಯತಿ| ನ ಕ್ಷರತಿ ಅನ್ಯಥಾತ್ವಂ ನ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯಕ್ಷರಮ್| ಅವಿದ್ಯಮಾನಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯೇತಿ ಅಲಕ್ಷಣಮ್| ಏತಸ್ಯೈವ ಮೋಕ್ಷಸ್ಯೇತರಪುರುಷಾಜ್ಞೇಯತಾಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮವಿದಾಮೇವಾತ್ರ ಮನಃ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ, ನಾಜ್ಞಾನಾಮಹಙ್ಕಾರಾದಿವಾಸನಾಗೃಹೀತಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫೫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಃ- ಪ್ರಶ್ನಾಃ ಪುರುಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿರುತ್ತಮಾಃ| ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿರ್ಣೀತಾಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿನಾ||೧೫೬||

ಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವ್ಯಕ್ತಃ||೧೫೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯಂ ಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನೇ ಕತಿಧಾಪುರುಷೀಯಂ ಶಾರೀರಂ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||