1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ കതിധാപുരുഷീയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

നിദാനസ്ഥാനേ ജ്ഞാതഹേത്വാദിനാ തഥാ വിമാനേ പ്രതീതരസദോഷാദിമാനേന കര്തവ്യചികിത്സായാ അധികരണം ശരീരം ജ്ഞാതവ്യം ഭവതി; യതോऽപ്രതിപന്നേऽശേഷവിശേഷതഃ ശരീരേ ന ശരീരവിജ്ഞാനാധീനാ ചികിത്സാ സാധ്വീ ഭവതി; അതഃ ശരീരം കാരണോത്പത്തിസ്ഥിതിവൃദ്ധ്യാദിവിശേഷൈഃ പ്രതിപാദയിതും ശാരീരം സ്ഥാനമുച്യതേ| അത്രാപി ചാത്യന്തദുഃഖോപരമമോക്ഷകാരണചികിത്സോപയുക്തപുരുഷഭേദാദിപ്രതിപാദകതയാ പ്രധാനത്വേന കതിധാപുരുഷീയോऽധ്യായോऽഭിധീയതേ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

കതിധാ പുരുഷോ ധീമന്! ധാതുഭേദേന ഭിദ്യതേ| പുരുഷഃ കാരണം കസ്മാത്, പ്രഭവഃ പുരുഷസ്യ കഃ||൩|| കിമജ്ഞോ ജ്ഞഃ, സ നിത്യഃ കിം കിമനിത്യോ നിദര്ശിതഃ| പ്രകൃതിഃ കാ, വികാരാഃ കേ, കിം ലിങ്ഗം പുരുഷസ്യ ച||൪|| നിഷ്ക്രിയം ച സ്വതന്ത്രം ച വശിനം സര്വഗം വിഭുമ്| വദന്ത്യാത്മാനമാത്മജ്ഞാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞം സാക്ഷിണം തഥാ||൫|| നിഷ്ക്രിയസ്യ ക്രിയാ തസ്യ ഭഗവന്! വിദ്യതേ കഥമ്| സ്വതന്ത്രശ്ചേദനിഷ്ടാസു കഥം യോനിഷു ജായതേ||൬|| വശീ യദ്യസുഖൈഃ കസ്മാദ്ഭാവൈരാക്രമ്യതേ ബലാത്| സര്വാഃ സര്വഗതത്വാച്ച വേദനാഃ കിം ന വേത്തി സഃ||൭|| ന പശ്യതി വിഭുഃ കസ്മാച്ഛൈലകുഡ്യതിരസ്കൃതമ്| ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ക്ഷേത്രമഥവാ കിം പൂര്വമിതി സംശയഃ||൮|| ജ്ഞേയം ക്ഷേത്രം വിനാ പൂര്വം ക്ഷേത്രജ്ഞോ ഹി ന യുജ്യതേ| ക്ഷേത്രം ച യദി പൂര്വം സ്യാത് ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സ്യാദശാശ്വതഃ||൯|| സാക്ഷിഭൂതശ്ച കസ്യായം കര്താ ഹ്യന്യോ ന വിദ്യതേ| സ്യാത് കഥം ചാവികാരസ്യ വിശേഷോ വേദനാകൃതഃ||൧൦|| അഥ ചാര്തസ്യ ഭഗവംസ്തിസൃണാം കാം ചികിത്സതി| അതീതാം വേദനാം വൈദ്യോ വര്തമാനാം ഭവിഷ്യതീമ്||൧൧|| ഭവിഷ്യന്ത്യാ അസമ്പ്രാപ്തിരതീതായാ അനാഗമഃ| സാമ്പ്രതിക്യാ അപി സ്ഥാനം നാസ്ത്യര്തേഃ സംശയോ ഹ്യതഃ||൧൨|| കാരണം വേദനാനാം കിം, കിമധിഷ്ഠാനമുച്യതേ| ക്വ ചൈതാ വേദനാഃ സര്വാ നിവൃത്തിം യാന്ത്യശേഷതഃ||൧൩|| സര്വവിത് സര്വസന്ന്യാസീ സര്വസംയോഗനിഃസൃതഃ| ഏകഃ പ്രശാന്തോ ഭൂതാത്മാ കൈര്ലിങ്ഗൈരുപലഭ്യതേ||൧൪|| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ മതിമതാം വരഃ| സര്വം യഥാവത് പ്രോവാച പ്രശാന്താത്മാ പുനര്വസുഃ||൧൫||

കതിധേതി കതിപ്രകാരഃ| പുരുഷ ഇത്യനേന ചാവിശേഷേണ പുരുഷശബ്ദാഭിധേയോऽര്ഥോഭിധീയതേ; യതഃ ‘ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ’ ഇത്യാദിനാ, തഥാ ചതുര്വിംശതികഭേദഭിന്നശ്ച കര്മപുരുഷ ഏവ ശരീരീ വാച്യഃ, തഥാ ‘ചേതനാധാതുരപ്യേകഃ സ്മൃതഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ’ ഇത്യനേനാത്മൈവ ശരീരരഹിതഃ പുരുഷശബ്ദാര്ഥത്വേന വാച്യഃ| പുരുഷധാരണാദ്ധാതുഃ; തേന ധാതുഭേദേനേതി പുരുഷധാരണാര്ഥഭേദേന| ധീമന്നിതി വിശേഷണേന യ ഏവ ധീമാന് സ ഏവ പുരുഷഭേദാദികമിമം വക്ഷ്യമാണം സുസൂക്ഷ്മം വക്തും സമര്ഥ ഇതി ദര്ശയതി| പുരുഷഃ കാരണം കസ്മാദിതി കസ്മാദ്ധേതോഃ പുരുഷഃ സംസാരേ പ്രധാനം സ്ഥായികാരണമിത്യര്ഥഃ| പ്രഭവത്യസ്മാദിതി പ്രഭവഃ കാരണമ്| യോനിഷ്വിതി ജാതിഷു| സര്വാ ഇതി പരപുരുഷഗതാ അപി| ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ആത്മാ| ക്ഷേത്രമ് അവ്യക്തവര്ജിതം സര്വം വക്ഷ്യമാണമ്| ജ്ഞേയമിത്യാദി| അസതി ക്ഷേത്രേ ക്ഷേത്രജ്ഞാനാഭാവാന്ന ക്ഷേത്രജ്ഞത്വമുപപദ്യതേ ഇതി ഭാവഃ| സാക്ഷിഭൂത ഇതി സാക്ഷിസദൃശഃ| വിശേഷോ വേദനാകൃത ഇതി പുത്രാദിജ്ഞാനരൂപവേദനാജനിതോ ഹര്ഷാദിവിശേഷ ഇത്യര്ഥഃ| തിസൃണാമിതി അതീതാനാഗതവര്തമാനാനാം ദുഃഖരൂപാണാം മധ്യേ കാം ചികിത്സതി| അതീതാമിത്യാദൌ കിംശബ്ദോऽധ്യാഹാര്യഃ, തേന കിമതീതാം ചികിത്സതി, കിം വര്തമാനാം, കിംവാ ഭവിഷ്യതീമിതി യോജ്യമ്| സ്ഥാനം നാസ്തീതി ക്ഷണികത്വേന ചികിത്സായാഃ പ്രവൃത്തിയോഗ്യകാലാവസ്ഥാനം നാസ്തി| വേദനാനാം കാരണമധിഷ്ഠാനം ച യദ്യപി ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേऽപ്യുക്തം, തഥാऽപീഹ പ്രകരണവശാദ്വിശേഷപ്രതീത്യാകാങ്ക്ഷയാ ച വിശിഷ്ടാഃ പുനഃ പ്രശ്നാഃ| പ്രശ്നാര്ഥാശ്ചാമീ ഉത്തരഗ്രന്ഥേ ആചാര്യേണ പ്രപഞ്ചനീയാ ഇതി നേഹ വ്യാകരണീയാഃ||൩-൧൫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ ധാതവഃ പുരുഷഃ സ്മൃതഃ| ചേതനാധാതുരപ്യേകഃ സ്മൃതഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൧൬||

ഖാദയ ഇത്യാദി| ഖാദയഃ “ഖം വായുരഗ്നിരാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ” ഇതി വക്ഷ്യമാണാഃ; ചേതനാഷഷ്ഠാ ഇത്യത്ര ചേതനാശബ്ദേന ചേതനാധാരഃ സമനസ്ക ആത്മാ ഗൃഹ്യതേ; ഖാദിഗ്രഹണേന ചേന്ദ്രിയാണി ഖാദിമയാന്യവരുദ്ധാനി| അയം ച വൈശേഷികദര്ശനപരിഗൃഹീതശ്ചികിത്സാശാസ്ത്രവിഷയഃ പുരുഷഃ; അയമേവ “പഞ്ചമഹാഭൂതശരീരിസമവായഃ പുരുഷഃ” (സു. സൂ. ൧) ഇത്യനേന സുശ്രുതേനാപ്യുക്തഃ| സ്മൃത ഇതി ഭാഷയാ പൂര്വാചാര്യാണാമപ്യയം പുരുഷശബ്ദവാച്യോऽഭിപ്രേതോ നാസ്മത്കല്പിത ഇതി ദര്ശയതി| പുരി ശരീരേ ശേതേ ഇതി വ്യുത്പത്ത്യാ യ ആത്മാ പുരുഷശബ്ദേനോച്യതേ തമാഹ- ചേതനേത്യാദി| അത്ര പുരുഷ ഇതി കര്തവ്യേ യത് ‘പുരുഷസഞ്ജ്ഞക’ ഇതി കരോതി തേന ന ചേതനാധാതുരൂപഃ പുരുഷശ്ചികിത്സായമഭിപ്രേതഃ, കിന്തു ശാസ്ത്രാന്തരവ്യവഹാരാനുരോധാദിഹാപ്യയം പുരുഷശബ്ദേന സഞ്ജ്ഞിത ഇതി ദര്ശയതി; ചികിത്സാവിഷയസ്തു ഷഡ്ധാതുക ഏവ പുരുഷഃ, അത ഏവ തത്ര സഞ്ജ്ഞിതഗ്രഹണം ന കൃതമ്| അയം ച പുരുഷശബ്ദോ ഗവാദാവപി ഷഡ്ധാതുസമുദായേ യദ്യപി വര്തതേ, തഥാऽപി സര്വപ്രധാനേ നര ഏവ വിശേഷേണ വര്തതേ; തേന നാതിപ്രസിദ്ധോ ഗവാദൌ പുരുഷശബ്ദഃ||൧൬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

പുനശ്ച ധാതുഭേദേന ചതുര്വിംശതികഃ സ്മൃതഃ| മനോ ദശേന്ദ്രിയാണ്യര്ഥാഃ പ്രകൃതിശ്ചാഷ്ടധാതുകീ||൧൭||

ഷഡ്ധാതുരൂപമേവ പുരുഷം പുനഃ സാങ്ഖ്യദര്ശനഭേദാച്ചതുര്വിംശതികഭേദേനാഹ- പുനശ്ചേത്യാദി| ചതുര്വിംശതികമേവ വിഭജതേ- മന ഇത്യാദി| യദ്യപി പഞ്ചവിംശതിതത്ത്വമയോऽയം പുരുഷഃ സാങ്ഖ്യൈരുച്യതേ, യദാഹ- “മൂലപ്രകൃതിരവികൃതിര്മഹദാദ്യാഃ പ്രകൃതിവികൃതയഃ സപ്ത| ഷോഡശകസ്തു വികാരോ ന പ്രകൃതിര്ന വികൃതിഃ പുരുഷഃ” (സാം.കാ.൩) ഇതി, തഥാऽപീഹ പ്രകൃതിവ്യതിരിക്തം ചോദാസീനം പുരുഷമവ്യക്തത്വസാധര്മ്യാദവ്യക്തായാം പ്രകൃതാവേവ പ്രക്ഷിപ്യ അവ്യക്തശബ്ദേനൈവ ഗൃഹ്ണാതി; തേന ‘ചതുര്വിംശതികഃ പുരുഷഃ’ ഇത്യവിരുദ്ധമ്| ഉദാസീനസ്യ ഹി സൂക്ഷ്മസ്യ ഭേദപ്രതിപാദനമിഹാനതിപ്രയോജനമിതി ന കൃതമ്| ദശേന്ദ്രിയാണീതി പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി, പഞ്ച ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി ച| അഷ്ടധാതുകീതി ഖാദിപഞ്ചകബുദ്ധ്യവ്യക്താഹങ്കാരരൂപാ; വക്ഷ്യതി ഹി- “ഖാദീനി ബുദ്ധിരവ്യക്തമഹങ്കാരസ്തഥാऽഷ്ടമഃ” ഇതി||൧൭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

ലക്ഷണം മനസോ ജ്ഞാനസ്യാഭാവോ ഭാവ ഏവ ച| സതി ഹ്യാത്മേന്ദ്രിയാര്ഥാനാം സന്നികര്ഷേ ന വര്തതേ||൧൮|| വൈവൃത്ത്യാന്മനസോ ജ്ഞാനം സാന്നിധ്യാത്തച്ച വര്തതേ| അണുത്വമഥ ചൈകത്വം ദ്വൌ ഗുണൌ മനസഃ സ്മൃതൌ||൧൯||

അത്ര ചതുര്വിംശതികേ പ്രഥമോദ്ദിഷ്ടം മനോ ലക്ഷയിതുമാഹ- ലക്ഷണമിത്യാദി| യഥാ ജ്ഞാനസ്യാഭാവോ ജ്ഞാനസ്യ ഭാവശ്ച മനോഗമകോ ഭവതി തദാഹ- സതീത്യാദി| വൈവൃത്ത്യാന്മനസ ഇതി ഇന്ദ്രിയേണാസംയോഗാത്, സാന്നിധ്യാദിതി ഇന്ദ്രിയേണ മനസഃ സമ്ബന്ധാത്| ഏവം മന്യതേ- യദാ യുഗപദിന്ദ്രിയാര്ഥാ ഇന്ദ്രിയൈഃ സംയുജ്യന്തേ തദാ ക്വചിദിന്ദ്രിയാര്ഥേ ജ്ഞാനം ഭവതി ക്വചിന്ന ഭവതീതി ദൃഷ്ടം, തേനേമൌ ജ്ഞാനഭാവാഭാവൌ ജ്ഞാനകാരണാന്തരം ദര്ശയതഃ; യച്ച തത് കാരണാന്തരം തന്മനഃ| തച്ച കാരണം മനോരൂപം യദ്യാത്മവദ്യുഗപത് സര്വേന്ദ്രിയവ്യാപകം സ്വീക്രിയതേ കിംവാ അനേകസങ്ഖ്യമിന്ദ്രിയവത് സ്വീക്രിയതേ, തദാ പുനരപി യുഗപദിന്ദ്രിയാര്ഥസമ്ബന്ധേ പഞ്ചഭിര്ജ്ഞാനൈര്ഭവിതവ്യം വിഭുനാ വാ മനസാ, അനേകൈര്വാ മനോഭിര്യുഗപദധിഷ്ഠിതത്വാദിന്ദ്രിയാണാം; ന ച ഭവന്തി യുഗപജ്ജ്ഞാനാനി, തസ്മാദ്യുഗപജ്ജ്ഞാനാനുദയാല്ലിങ്ഗാന്മനോऽണുരൂപമേകം ച സിധ്യതീത്യാഹ- അണുത്വമിത്യാദി||൧൮-൧൯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

ചിന്ത്യം വിചാര്യമൂഹ്യം ച ധ്യേയം സങ്കല്പ്യമേവ ച| യത്കിഞ്ചിന്മനസോ ജ്ഞേയം തത് സര്വം ഹ്യര്ഥസഞ്ജ്ഞകമ്||൨൦|| ഇന്ദ്രിയാഭിഗ്രഹഃ കര്മ മനസഃ സ്വസ്യ നിഗ്രഹഃ| ഊഹോ വിചാരശ്ച, തതഃ പരം ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ||൨൧||

മനോഗുണമഭിധായ മനോവിഷയമാഹ- ചിന്ത്യമിത്യാദി| ചിന്ത്യം കര്തവ്യതയാ അകര്തവ്യതയാ വാ യന്മനസാ ചിന്ത്യതേ| വിചാര്യമ് ഉപപത്ത്യനുപപത്തിഭ്യാം യദ്വിമൃശ്യതേ| ഊഹ്യം ച യത് സമ്ഭാവനയാ ഊഹ്യതേ ‘ഏവമേതദ്ഭവിഷ്യതി ’ ഇതി| ധ്യേയം ഭാവനാജ്ഞാനവിഷയമ്| സങ്കല്പ്യം ഗുണവത്തയാ ദോഷവത്തയാ വാऽവധാരണാവിഷയമ്| യത് കിഞ്ചിദിത്യനേന സുഖാദ്യനുക്തവിഷയാവരോധഃ| മനസോ ജ്ഞേയമിതി ഇന്ദ്രിയനിരപേക്ഷമനോഗ്രാഹ്യമ്| ഏതേ ച മനോऽര്ഥാഃ ശബ്ദാദിരൂപാ ഏവ; തേന ഷഷ്ഠാര്ഥകല്പനയാ ന ചതുര്വിംശതിസങ്ഖ്യാതിരേകഃ| സുഖാദയസ്തു ശബ്ദാദിവ്യതിരിക്താ മനോऽര്ഥാ ബുദ്ധിഭേദഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രാഹ്യാഃ| മനോവിഷയമഭിധായ മനഃ കര്മാഹ- ഇന്ദ്രിയേത്യാദി| ഇന്ദ്രിയാഭിഗ്രഹഃ ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനം മനസഃ കര്മ, തഥാ സ്വസ്യ നിഗ്രഹോ മനസഃ കര്മ; മനോ ഹ്യനിഷ്ടവിഷയപ്രസൃതം മനസൈവ നിയമ്യതേ, “മനശ്ച ഗുണാന്തരയുക്തം സദ്വിഷയാന്തരാന്നിയമയതി” ഇത്യാഹുരേകേ| യദുക്തമ്- “വിഷയപ്രവണം ചിത്തം ധൃതിഭ്രംശാന്ന ശക്യതേ| നിയന്തുമഹിതാദര്ഥാദ്ധൃതിര്ഹി നിയമാത്മികാ” ഇതി| തേന, ധൃത്യാ കാരണഭൂതയാ (മന ) ആത്മാനം നിയമയതീതി ന സ്വാത്മനി ക്രിയാവിരോധഃ| മനഃ കര്മാന്തരമാഹ- ഊഹോ വിചാരശ്ചേതി|- അത്രോഹ ആലോചന(നാ)ജ്ഞാനം നിര്വികല്പ(ക)മ്, വിചാരോ ഹേയോപാദേയതയാ വികല്പനമ്| ചതുര്വിധം ഹി വികല്പകാരണം സാങ്ഖ്യാ മന്യന്തേ; തത്ര ബാഹ്യമിന്ദ്രിയരൂപമ്, ആഭ്യന്തരം തു മനോऽഹങ്കാരോ ബുദ്ധിശ്ചേതി ത്രിതയമ്| തത്രേന്ദ്രിയാണ്യാലോചയന്തി നിര്വികല്പേന ഗൃഹ്ണന്തീത്യര്ഥഃ, മനസ്തു സങ്കല്പയതി ഹേയോപാദേയതയാ കല്പയതീത്യര്ഥഃ, അഹങ്കാരോऽഭിമന്യതേ ‘മമേദമഹമത്രാധികൃതഃ’ ഇതി മന്യത ഇത്യര്ഥഃ, ബുദ്ധിരധ്യവസ്യതി ‘ത്യജാമ്യേനം ദോഷവന്തമുപാദദാമ്യേനം ഗുണവന്തമ്’ ഇത്യധ്യവസായം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഊഹസ്തു യദ്യപി ബാഹ്യചക്ഷുരാദികര്മ, തഥാऽപി തത്രാപി മനോऽധിഷ്ഠാനമസ്തീതി മനഃ- കര്മതയോക്തഃ| വചനം ഹി “സാന്തഃകരണാ ബുദ്ധിഃ സര്വം വിഷയമവഗാഹതേ യസ്മാത്| തസ്മാത്ത്രിവിധം കരണം ദ്വാരി, ദ്വാരാണി ശേഷാണി” (സാം. കാ. ൩൫) ഇതി | തതഃ പരം ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തത ഇതി ഊഹവിചാരാനന്തരം ബുദ്ധിരധ്യവസായം കരോതീത്യര്ഥഃ| അഹങ്കാരവ്യാപാരശ്ചാഭിമനനമിഹാനുക്തോऽപി ബുദ്ധിവ്യാപാരേണൈവ സൂചിതോ ജ്ഞേയഃ| ബുദ്ധിര്ഹിത്യജാമ്യേനമുപാദദാമീതി വാऽധ്യവസായം കുര്വതീ അഹങ്കാരാഭിമത ഏവ വിഷയേ ഭവതി; തേന ബുദ്ധിവ്യാപാരേണൈവാഹങ്കാരവ്യാപാരോऽപി ഗൃഹ്യതേ| ബുദ്ധൌ ഹി സര്വകരണവ്യാപാരാര്പണം ഭവതി| യദുക്തമ്- “ഏതേ പ്രദീപകല്പാഃ പരസ്പരവിലക്ഷണാ ഗുണവിശേഷാഃ| കൃത്സ്നം പുരുഷസ്യാര്ഥം പ്രകാശ്യ ബുദ്ധൌ പ്രയച്ഛന്തി ” (സാം.കാ.൩൬)||൨൦-൨൧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ഇന്ദ്രിയേണേന്ദ്രിയാര്ഥോ ഹി സമനസ്കേന ഗൃഹ്യതേ| കല്പ്യതേ മനസാ തൂര്ധ്വം ഗുണതോ ദോഷതോऽഥവാ||൨൨|| ജായതേ വിഷയേ തത്ര യാ ബുദ്ധിര്നിശ്ചയാത്മികാ| വ്യവസ്യതി തയാ വക്തും കര്തും വാ ബുദ്ധിപൂര്വകമ്||൨൩||

ഏതദേവോഹവിചാരപൂര്വകത്വം ബുദ്ധേര്വിവൃണോതി- ഇന്ദ്രിയേണേത്യാദി| ഗൃഹ്യതേ ഇതി ഊഹമാത്രേണ നിര്വികല്പേന ഗൃഹ്യതേ| ഗുണത ഇതി ഉപാദേയതയാ| ദോഷത ഇതി ഹേയതയാ| ബുദ്ധ്യധ്യവസായം വിവൃണോതി- ജായത ഇത്യാദി| വിഷയേ തത്രേതി മനസാ കല്പിതേ വിഷയേ| നിശ്ചയാത്മികേതി സ്ഥിരസ്വരൂപാ അധ്യവസായരൂപേത്യര്ഥഃ| വ്യവസ്യതീതി അനുഷ്ഠാനം കരോതി, ഉദ്യുക്തോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; ബുദ്ധ്യധ്യവസിതമര്ഥം വക്തും കര്തും വാऽനുതിഷ്ഠതീതി യാവത്| ബുദ്ധിപൂര്വകമിത്യനേന യദേവ ബുദ്ധിപൂര്വകമനുഷ്ഠാനം തദേവൈവംവിധം ഭവതി നോന്മത്താദ്യനുഷ്ഠാനമിതി ദര്ശയതി||൨൨-൨൩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

ഏകൈകാധികയുക്താനി ഖാദീനാമിന്ദ്രിയാണി തു| പഞ്ച കര്മാനുമേയാനി യേഭ്യോ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ||൨൪||

മനോऽഭിധായേന്ദ്രിയാണ്യഭിധത്തേ, തത്രാപി ജ്യായസ്ത്വാദ് ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, പ്രാഗാഹ- ഏകൈകേത്യാദി| ഖാദീനാം മധ്യേ ഏകൈകേനാധികേന ഭൂതേന യുക്താനീന്ദ്രിയാണി പഞ്ച ചക്ഷുരാദീനി; ഏകൈകാധികപദേന പഞ്ചാപി പാഞ്ചഭൌതികാനി, പരം ചക്ഷുഷി തേജോऽധികമിത്യാദ്യുക്തം സൂചയതി| കര്മാനുമേയാനീതി കാര്യാനുമേയാനി; കാര്യം ചക്ഷുര്ബുദ്ധ്യാദി| യേഭ്യോ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തത ഇതി യാനി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി, താനീമാനി പഞ്ചേതി ദര്ശയതി| യദ്യപി ച സാങ്ഖ്യേ ആഹങ്കാരികാണീന്ദ്രിയാണി, യദുക്തം- “സാത്ത്വിക ഏകാദശകഃ പ്രവര്തതേ വൈകൃതാദഹങ്കാരാത്” (സാം.കാ.൨൫) ഇതി, തഥാऽപി മതഭേദാദ്ഭൌതികത്വമിന്ദ്രിയാണാം ജ്ഞേയം; കിംവാ, ഔപചാരികമേതദ്ഭൌതികത്വമിന്ദ്രിയാണാം ജ്ഞേയമ്; ഉപചാരബീജം ച യദ്ഗുണഭൂയിഷ്ഠം യദിന്ദ്രിയം ഗൃഹ്ണാതി, തത്തദ്ഭൂയിഷ്ഠമിത്യുച്യതേ; ചക്ഷുസ്തേജോ ഗൃഹ്ണാതി, തേന തൈജസമുച്യത ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്||൨൪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

ഹസ്തൌ പാദൌ ഗുദോപസ്ഥം വാഗിന്ദ്രിയമഥാപി ച| കര്മേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ പാദൌ ഗമനകര്മണി||൨൫|| പായൂപസ്ഥം വിസര്ഗാര്ഥം ഹസ്തൌ ഗ്രഹണധാരണേ| ജിഹ്വാ വാഗിന്ദ്രിയം വാക് ച സത്യാ ജ്യോതിസ്തമോऽനൃതാ||൨൬||

അഥ കര്മേന്ദ്രിയാണ്യാഹ- ഹസ്താവിത്യാദി| ഹസ്താവേകം പാദൌ ചൈകമിന്ദ്രിയമേകരൂപകര്മകര്തൃതയാ| ഗുദോപസ്ഥം ചൈകൈകമ്| വാച ഉപാദാനഹാനാര്ഥം ഭേദമാഹ- വാക് ചേത്യാദി| ജ്യോതിരിവ ജ്യോതിഃ, ധര്മകര്തൃത്വേനോഭയലോകപ്രകാശകാരിത്വാത് ; ഏതദ്വിപര്യയേണ തമഃ അനൃതാ||൨൫-൨൬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

മഹാഭൂതാനി ഖം വായുരഗ്നിരാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച രസോ ഗന്ധശ്ച തദ്ഗുണാഃ||൨൭||

സമ്പ്രത്യുദ്ദേശക്രമാനുരോധാദര്ഥേऽഭിധാതവ്യേऽര്ഥാനാം പ്രകൃതിഗ്രഹണഗൃഹീതപഞ്ചഭൂതഗുണതയാ പരാധീനത്വാദഷ്ടധാതുപ്രകൃതിഗൃഹീതാനി ഭൂതാന്യേവ താവദാഹ- മഹാഭൂതാനീത്യാദി| ശബ്ദാദയോ യഥാസങ്ഖ്യം ഖാദീനാം നൈസര്ഗികാ ഗുണാ ജ്ഞേയാഃ| യസ്തു ഗുണോത്കര്ഷോऽഭിധാതവ്യഃ സ ഹി അനുപ്രവിഷ്ടഭൂതസമ്ബന്ധാദേവ | തേന പൃഥിവ്യാം ചതുര്ഭൂതപ്രവേശാത് പഞ്ചഗുണത്വമ്, ഏവം ജലാദാവപി ചതുര്ഗുണത്വാദി ജ്ഞേയമ്||൨൭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

തേഷാമേകഗുണഃ പൂര്വോ ഗുണവൃദ്ധിഃ പരേ പരേ| പൂര്വഃ പൂര്വഗുണശ്ചൈവ ക്രമശോ ഗുണിഷു സ്മൃതഃ||൨൮||

നൈസര്ഗികം ഗുണമഭിധായ ഭൂതാന്തരപ്രവേശകൃതം ഗുണമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| ഏകഗുണഃ പൂര്വ ഇതി പൂര്വോ ധാതുഃ ഖരൂപഃ ശബ്ദൈകഗുണഃ| പുംലിങ്ഗതാ ച ഖാദീനാം ധാതുരൂപതാബുദ്ധിസ്ഥീകൃതത്വാത് ; ഉക്തം ഹി- “ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ ധാതവഃ” ഇതി| യഥാ യഥാ ച പരത്വം തഥാ തഥാ ച ഗുണവൃദ്ധിര്യഥാസങ്ഖ്യമ്| നനു, ഏതാവതാऽപ്യേകഗുണത്വദ്വിഗുണത്വാദി ന നിയമേന ജ്ഞായതേ കോ ഗുണഃ ക്വ ഭൂതേ ഇത്യാഹ- പൂര്വ ഇത്യാദി|- ഗുണിഷു ഖാദിഷു ധാതുഷു പൂര്വോ ഗുണഃ ക്രമേണ യഥാസങ്ഖ്യം വര്തതേ; ന കേവലം പൂര്വഃ കിന്തു പൂര്വസ്യാപി യോ ഗുണഃ, സ ച പൂര്വഗുണ ഉത്തരേ ഭൂതേ വര്തതേ| തേന ഖേ പൂര്വേ പൂര്വഃ ശബ്ദ(ബ്ദോ)ഗുണോ വര്തതേ; വായൌ തു സ്പര്ശഃ ക്രമപ്രാപ്തഃ പൂര്വോ ഭവതി, പൂര്വഗുണശ്ച ശബ്ദ ഇതി ദ്വിഗുണത്വമ്; ഏവമഗ്ന്യാദൌ ച ജ്ഞേയമ്| ഗന്ധസ്തൂത്തരഗുണാന്തരാഭാവാന്ന പൂര്വോ ഭവതി, തഥാऽപി ‘ഗന്ധശ്ച തദ്ഗുണാഃ’ ഇതി ഗ്രന്ഥേ തദ്ഗുണാ ഇതിപദാപേക്ഷയാ ഗന്ധസ്യ പൂര്വത്വം കല്പനീയം; കിംവാ, പൂര്വ ഇതി ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതിന്യായേനോക്തം, തേനാപൂര്വോऽപി ഗന്ധഃ ക്രമാഗതഃ പൃഥിവ്യാം ജ്ഞേയഃ||൨൮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ഖരദ്രവചലോഷ്ണത്വം ഭൂജലാനിലതേജസാമ്| ആകാശസ്യാപ്രതീഘാതോ ദൃഷ്ടം ലിങ്ഗം യഥാക്രമമ്||൨൯|| ലക്ഷണം സര്വമേവൈതത് സ്പര്ശനേന്ദ്രിയഗോചരമ്| സ്പര്ശനേന്ദ്രിയവിജ്ഞേയഃ സ്പര്ശോ ഹി സവിപര്യയഃ||൩൦||

ഭൂതാനാമസാധാരണം ലക്ഷണമാഹ- ഖരേത്യാദി| അപ്രതീഘാതഃ അപ്രതിഹനനമസ്പര്ശത്വമിതി യാവത്; സ്പര്ശവദ്ധി ഗതിവിഘാതകം ഭവതി നാകാശഃ, അസ്പര്ശവത്ത്വാത്| സര്വമേവൈതദിതി ഖരത്വാദി| സ്പര്ശനേന്ദ്രിയഗോചരമിതി സ്പര്ശനേന്ദ്രിയജ്ഞേയമ്| കഥമേതത് സര്വം സ്പര്ശനേന്ദ്രിയജ്ഞേയമിത്യാഹ- സ്പര്ശനേത്യാദി| സവിപര്യയ ഇതി സ്പര്ശാഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| യദിന്ദ്രിയം യദ്ഗൃഹ്ണാതി, തത്തസ്യാഭാവമപി ഗൃഹ്ണാതി; തേന, ആകാശസ്യാസ്പര്ശത്വമപി സ്പര്ശനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യമിതി യുക്തമ്| ദ്രവത്വം ചലത്വം ച സാങ്ഖ്യമതേ സ്പര്ശനഗ്രാഹ്യത്വാത് സ്ഥൂലഭൂതവാതധര്മഃ സ്പര്ശ ഏവ; യദ്ധി സ്പര്ശനേന ഗൃഹ്യതേ, തത് സര്വം മഹാഭൂതവാതപരിണാമ ഏവ| ഏതാനി ച ഖാദീനി സൂക്ഷ്മാണി തന്മാത്രരൂപാണി ജ്ഞേയാനി, സ്ഥൂലഭൂതാനി തു ഖാദീനി വികാരതയാ തത്രോക്താനി| പ്രകൃതിവര്ഗേ സൂക്ഷ്മരൂപാസ്തന്മാത്രാ ഉക്താഃ| വചനം ഹി- “തന്മാത്രാണ്യവിശേഷാസ്തേഭ്യോ ഭൂതാനി പഞ്ച പഞ്ചഭ്യഃ| ഏതേ സ്മൃതാ വിശേഷാഃ ശാന്താ ഘോരാശ്ച മൂഢാശ്ച” (സാം.കാ.൩൮) ഇതി; തേനേഹാപി ഖാദീനി തന്മാത്രശബ്ദോക്താനി സൂക്ഷ്മാണി ബോദ്ധവ്യാനി||൨൯-൩൦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ഗുണാഃ ശരീരേ ഗുണിനാം നിര്ദിഷ്ടാശ്ചിഹ്നമേവ ച|൩൧|

ഭൂതാനാം സൂക്ഷ്മാണാം ശരീരസ്ഥാനാം ലിങ്ഗാന്തരാണ്യാഹ- ഗുണാ ഇത്യാദി| ഗുണാഃ ശബ്ദാദയഃ| ഗുണിനാമിതി സൂക്ഷ്മരൂപഭൂതാനാമ്| ഏവചഗ്രഹണാത് ശബ്ദാദയശ്ച വ്യക്താഃ സൂക്ഷ്മാണാം ശരീരസ്ഥാനാം ഭൂതാനാം ലക്ഷണം ഭവന്തീതി വാക്യാര്ഥഃ|൩൧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

അര്ഥാഃ ശബ്ദാദയോ ജ്ഞേയാ ഗോചരാ വിഷയാ ഗുണാഃ||൩൧||

അര്ഥാനാഹ- അര്ഥാ ഇത്യാദി| അര്ഥശബ്ദേന തു യേ ശബ്ദാദയോऽഭിധീയന്തേ തേ സ്ഥൂലഖാദിരൂപാ ഏവ ജ്ഞേയാഃ; യേനാകാശപരിണാമ ഏവ ശബ്ദഃ, വാതപരിണാമഃ സ്പര്ശ ഇത്യാദി ദര്ശനമ്| ശബ്ദാദിഗ്രഹണേനാത്രാകാശാദിഗ്രഹണം യത്, തദാകാശാദിപരിണാമാ ഏവ ശബ്ദാദയ ഇതി യുക്തമേവ| ഏതേന യച്ഛ്രോത്രഗ്രാഹ്യം തത് സര്വമാകാശം ശബ്ദശ്ച, യത് സ്പര്ശേന ഗൃഹ്യതേ തത് സര്വം വായുഃ സ്പര്ശശ്ചേത്യാദി ജ്ഞേയമ്||൩൧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

യാ യദിന്ദ്രിയമാശ്രിത്യ ജന്തോര്ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ| യാതി സാ തേന നിര്ദേശം മനസാ ച മനോഭവാ||൩൨|| ഭേദാത് കാര്യേന്ദ്രിയാര്ഥാനാം ബഹ്വ്യോ വൈ ബുദ്ധയഃ സ്മൃതാഃ| ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാമേകൈകാ സന്നികര്ഷജാ||൩൩|| അങ്ഗുല്യങ്ഗുഷ്ഠതലജസ്തന്ത്രീവീണാനഖോദ്ഭവഃ| ദൃഷ്ടഃ ശബ്ദോ യഥാ ബുദ്ധിര്ദൃഷ്ടാ സംയോഗജാ തഥാ||൩൪||

സമ്പ്രതി പ്രകൃതിഗണപ്രവിഷ്ടായാ ബുദ്ധേരുപദര്ശനാര്ഥം തസ്യാ ബുദ്ധേര്വൃത്തിഭേദാത് ജ്ഞാനവിശേഷരൂപാണ്യാഹ- യേത്യാദി| യദിന്ദ്രിയമാശ്രിത്യേതി യദിന്ദ്രിയപ്രണാലികാമാശ്രിത്യ മഹച്ഛബ്ദാഖ്യസ്യ ബുദ്ധിതത്ത്വസ്യ വൃത്തിവിശേഷരൂപാണി ജ്ഞാനാനീന്ദ്രിയപ്രണാലികയാ ഭവന്തി, തദിന്ദ്രിയജന്യത്വേനൈവ താനി വ്യപദിശ്യന്തേ- ചക്ഷുര്ബുദ്ധിഃ, ശ്രോത്രബുദ്ധിരിത്യാദിവ്യപദേശേന | മനോഭവാ ച ബുദ്ധിശ്ചിന്ത്യാദിവിഷയാ മനസാ നിര്ദിശ്യതേ; മനോബുദ്ധിരിതി വ്യപദിശ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഇന്ദ്രിയമനോഭേദേന ഷട്ത്വം ബുദ്ധീനാം പ്രതിപാദ്യ ബുദ്ധിബഹുത്വം പ്രാഹ- ഭേദാദിത്യാദി| കാര്യസ്യ ഇന്ദ്രിയാര്ഥസ്യ ച ഭേദാത് തത്സമ്ബന്ധേന ഭിദ്യമാനാ ബഹ്വ്യോ ബുദ്ധയോ ഭവന്തി; കാര്യം സുഖദുഃഖഭേദാഃ; സുഖദുഃഖപ്രപഞ്ചേന ഹി തക്താര്യേണ കാരണം ജ്ഞാനമപി ബഹു ഭവതി| ഇദാനീം സര്വബാഹ്യജ്ഞാനസാധനമാഹ- ആത്മേത്യാദി| ആത്മാ അവ്യക്തമ്| ഏകൈകേതി പ്രത്യേകമ്| ബുദ്ധേരനേകാത്മാദിമേലകജന്യത്വേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ - അങ്ഗുലീത്യാദി| അനേന ദൃഷ്ടാന്തേന ശബ്ദദ്വയമാഹ; അങ്ഗുല്യങ്ഗുഷ്ഠതലജശബ്ദ ഏകഃ, അയം ചാങ്ഗുഷ്ഠയന്ത്രിതമധ്യമാങ്ഗുല്യാഃ കരതലസംയോഗാജ്ജായമാനതലശബ്ദ ഉച്യതേ; തന്ത്രീവീണാനഖോദ്ഭവശ്ച വീണാശബ്ദ ഏകഃ; അന്യേ ത്വേകമേവാങ്ഗുല്യാദിജം വീണാശബ്ദം വര്ണയന്തി| ഏതേന, യഥാ ശബ്ദോऽങ്ഗുലാദ്യന്യതമവൈകല്യേऽപി ന ഭവതി, തഥാ ബുദ്ധിരപ്യാത്മാദീനാമന്യതമവൈകല്യേऽപി ന ഭവതീതി ദര്ശയതി||൩൨-൩൪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം വിദ്യാദ്യോഗധരം പരമ്| ചതുര്വിംശതികോ ഹ്യേഷ രാശിഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൩൫||

അത്ര ച ബുദ്ധിവൃത്തീനാം ജ്ഞാനാനാം കഥനേനൈവാഹങ്കാരോऽപി സൂചിത ഏവ; യതോऽഹങ്കാരോപജീവിതൈവാത്മാദിസംവലിതേയം ബുദ്ധിഃ ‘അഹം പശ്യാമി’ ഇത്യാദിരൂപാ ഭവതി; തേന ബുദ്ധേരഹങ്കാരസ്യ ചോക്തത്വാദവശിഷ്ടമവ്യകം കാര്യദ്വാരാ ബ്രൂതേ- ബുദ്ധീത്യാദി| പരമിതി അവ്യക്തമ്| ബുദ്ധ്യാദീനാം യോഗം മേലകം ധരതീതി യോഗധരമ്; അവ്യക്തം ഹി പ്രകൃതിരൂപം പുരുഷാര്ഥപ്രവൃത്തം ബുദ്ധ്യാദിമേലകം ഭോഗസമ്പാദകം സൃജതി| ഏവം വ്യുത്പാദിതം ചതുര്വിംശതികമുപസംഹരതി- ചതുര്വിംശതിക ഇത്യാദി| യദി വാ കര്മേന്ദ്രിയാണ്യഭിധായ മഹാഭൂതാനീത്യാദിനാ അര്ഥാ ഏവാശ്രയഭൂതഖാദികഥനേനോച്യന്തേ, യാ യദിന്ദ്രിയമാശ്രിത്യേത്യാദിനാ തു സ്ഫുടോപലഭ്യമാനാ ബുദ്ധിവൃത്തിഭേദാ ഉച്യന്തേ, ബുദ്ധ്യഹങ്കാരതന്മാത്രാണ്യവ്യക്താനി തു സൂക്ഷ്മാണി നോക്താനി, താനി സര്വാണ്യേവ ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാമിത്യാദിഗ്രന്ഥേ പരശബ്ദേനോച്യന്തേ, തേന യോഗധരം പരമിത്യനേന മൂലപ്രകൃതിസ്തഥാ പ്രകൃതിവികൃതയശ്ച മഹദാദയഃ സപ്തോച്യന്തേ; ഏവം ചതുര്വിംശതികോ രാശിര്ഭവതി| പരത്വം ച വികാരാപേക്ഷയാ പ്രകൃതീനാമുപപന്നമേവ||൩൫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

രജസ്തമോഭ്യാം യുക്തസ്യ സംയോഗോऽയമനന്തവാന്| താഭ്യാം നിരാകൃതാഭ്യാം തു സത്ത്വവൃദ്ധ്യാ നിവര്തതേ||൩൬||

സമ്പ്രത്യേവംരൂപപുരുഷസ്യ സകാരണം സംസരണം മോക്ഷഹേതും ചാഹ- രജ ഇത്യാദി| സംയോഗോऽയമിതി ചതുര്വിംശതിരാശിരൂപോ മേലകഃ| താഭ്യാമിതി രജസ്തമോഭ്യാമ്| സത്ത്വവൃദ്ധ്യാ കാരണഭൂതയാ രജസ്തമോനിവൃത്ത്യാ പുരുഷരൂപഃ സംയോഗോ നിവര്തതേ മോക്ഷോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| സത്ത്വം വൃദ്ധം വിശുദ്ധജ്ഞാനജനനാദ് രജസ്തമസീ സംസാരകാരണേ വിജിത്യ പ്രകൃതിപുരുഷവിവേകജ്ഞാനാന്മോക്ഷമാവഹതി||൩൬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

അത്ര കര്മ ഫലം ചാത്ര ജ്ഞാനം ചാത്ര പ്രതിഷ്ഠിതമ്| അത്ര മോഹഃ സുഖം ദുഃഖം ജീവിതം മരണം സ്വതാ||൩൭|| ഏവം യോ വേദ തത്ത്വേന സ വേദ പ്രലയോദയൌ| പാരമ്പര്യം ചികിത്സാം ച ജ്ഞാതവ്യം യച്ച കിഞ്ചന||൩൮||

പുനശ്ചതുര്വിംശതികേ പുരുഷേ കര്മഫലാദി ദര്ശയന് ദോഷഹീനേ പുരുഷേ കര്മഫലാദ്യഭാവമര്ഥോദ്ദര്ശയതി- അത്രേത്യാദി| ഫലമത്രേതി യഥോക്തസമുദായപുരുഷേ| കര്മേതി അദൃഷ്ടമ്| ഫലമിതി അദൃഷ്ടഫലമ്| സ്വതാ മമതാ| ജ്ഞാനം ച യദ്യപി ചതുര്വിംശതിതത്ത്വാതിരിക്തസ്യോദാസീനസ്യൈവ, തഥാऽപി തച്ചേതനയാ പ്രകൃതിരപി ചേതനാമാപദ്യ ചേതനൈവ ഭവതീതി യുക്തമ് ‘അത്ര ജ്ഞാനമ്’ ഇതി| വചനം ഹി- “തസ്മാത്തത്സംയോഗാദചേതനം ചേതനാവദിവ ലിങ്ഗമ് ” (സാം. കാ. ൨൦) ഇതി| പ്രലയോദയാവിതി ജീവിതമരണേ| പാരമ്പര്യമിതി ശരീരപരമ്പരാമ്| ചികിത്സാം ചേതി നൈഷ്ഠികീ ആത്യന്തികദുഃഖചികിത്സാ മോക്ഷസാധനാ ജ്ഞാതവ്യാ| യച്ച കിഞ്ചനേത്യനേനാനുക്തമപി കൃത്സ്നം ജ്ഞേയമവരുണദ്ധി||൩൭-൩൮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

ഭാസ്തമഃ സത്യമനൃതം വേദാഃ കര്മ ശുഭാശുഭമ്| ന സ്യുഃ കര്താ ച ബോദ്ധാ ച പുരുഷോ ന ഭവേദ്യദി||൩൯|| നാശ്രയോ ന സുഖം നാര്തിര്ന ഗതിര്നാഗതിര്ന വാക്| ന വിജ്ഞാനം ന ശാസ്ത്രാണി ന ജന്മ മരണം ന ച||൪൦|| ന ബന്ധോ ന ച മോക്ഷഃ സ്യാത് പുരുഷോ ന ഭവേദ്യദി| കാരണം പുരുഷസ്തസ്മാത് കാരണജ്ഞൈരുദാഹൃതഃ||൪൧|| ന ചേത് കാരണമാത്മാ സ്യാദ്ഭാദയഃ സ്യുരഹേതുകാഃ| ന ചൈഷു സമ്ഭവേജ് ജ്ഞാനം ന ച തൈഃ സ്യാത് പ്രയോജനമ്||൪൨||

പുരുഷഃ കാരണം കസ്മാദിതി പ്രശ്നസ്യോത്തരം- ഭാസ്തമ ഇത്യാദി| ഭാഃ പ്രതിഭാ| തമഃ മോഹഃ| പുരുഷ ഇഹ പ്രകരണേ ആത്മാऽഭിപ്രേതഃ| ആശ്രയഃ ശരീരമ്| ഗതിശ്ച പ്രയോജനാനുസന്ധാനാദ്ഭവതി , ഏവമാഗതിരപി| കാരണം പുരുഷസ്തസ്മാദിതി ഭാസ്തമഃസത്യാദൌ കാരണം പുരുഷ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതദേവ ഭാആദികാരണത്വമാത്മന ആഹ- ന ചേദിത്യാദി| ഏവം മന്യതേ- ഭാസ്തമസീ ധര്മാധര്മജന്യേ, ധര്മാധര്മൌ ചാസത്യാത്മനി നിരാശ്രയൌ ന ഭവിതുമര്ഹതഃ; തഥാ സത്യം ധര്മജനകതയാ ഉപാദേയമ്, അനൃതം ചാധര്മജനകതയാऽനുപാദേയമ്, ഏതച്ചാത്മനി സ്ഥിരേऽസതി ധര്മാധര്മജനകത്വം നാസ്തി, തതശ്ച സത്യാസത്യഭേദോऽപ്യകിഞ്ചിത്കരത്വാന്നാസ്തി; ഏവം ശുഭാശുഭകര്മണ്യപി വാച്യം; തഥാ കര്താ ച കാരണപ്രതിസന്ധാതാ ന ഭവതി, പ്രതിസന്ധാതുരാത്മനോऽഭാവാദിത്യര്ഥഃ; തഥാ ബോദ്ധാ ച പൂര്വാപരാവസ്ഥാപ്രതിസന്ധാതൈവ ഭവതി; ശരീരം ചാത്മനോ ഭോഗായതനം നാത്മാനം വിനാ ഭവതി; ഏവം സുഖാദാവപ്യാത്മനഃ കാരണത്വമുന്നേയമ്; വിജ്ഞാനം ശാസ്ത്രാര്ഥജ്ഞാനം, ശാസ്ത്രാണി പ്രതിസന്ധാത്രാऽऽത്മനൈവ കൃതാനി| ന ചൈഷു സമ്ഭവേജ്ജ്ഞാനമിതി ആത്മാനം ജ്ഞാതാരം വിനാ ന ഭാദിഷു ജ്ഞാനം സമ്ഭവേത്, ജ്ഞാതുരാത്മനോऽഭാവാദിത്യര്ഥഃ| ന ച തൈഃ സ്യാത് പ്രയോജനമിതി ഭാദീനാമാത്മാര്ഥത്വേനാസത്യാത്മനി ഭാദ്യുത്പത്തേഃ പ്രയോജനം ന സ്യാത്, പ്രയോജനാഭാവാച്ചോത്പാദോ ന സ്യാത്; സര്വേഷാമേവ ഹി ഭാവാനാമാത്മസ്ഥൌ ധര്മാധര്മൌ പുരുഷഭോഗാര്ഥമുത്പാദകൌ, അസതി ഭോക്തരി ഭോജ്യേനാപി ന ഭവിതവ്യം കാരണാഭാവാത്||൩൯-൪൨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

കൃതം മൃദ്ദണ്ഡചക്രൈശ്ച കുമ്ഭകാരാദൃതേ ഘടമ്| കൃതം മൃത്തൃണകാഷ്ഠൈശ്ച ഗൃഹകാരാദ്വിനാ ഗൃഹമ്||൪൩|| യോ വദേത് സ വദേദ്ദേഹം സമ്ഭൂയ കരണൈഃ കൃതമ്| വിനാ കര്താരമജ്ഞാനാദ്യുക്ത്യാഗമബഹിഷ്കൃതഃ||൪൪||

ആത്മാനം വിനാ ശരീരാനുത്പാദേ ദൃഷ്ടാന്തദ്വയം പ്രമേയഗൌരവാദാഹ- കൃതം മൃദ്ദണ്ഡേത്യാദി| സമ്ഭൂയ കരണൈഃ കൃതമിത്യാത്മനിരപേക്ഷൈര്ഭൂതൈഃ കൃതമിത്യര്ഥഃ| യുക്ത്യാ അനുമാനരൂപയാ ആഗമേന ച രഹിതോ യുക്ത്യാഗമബഹിഷ്കൃതഃ; പ്രത്യക്ഷം ചാത്ര നോക്തം, തസ്യാത്മാനം പ്രതി പ്രായോऽയോഗ്യത്വാത്||൪൩-൪൪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

കാരണം പുരുഷഃ സര്വൈഃ പ്രമാണൈരുപലഭ്യതേ| യേഭ്യഃ പ്രമേയം സര്വേഭ്യ ആഗമേഭ്യഃ പ്രമീയതേ||൪൫||

സര്വൈഃ പ്രമാണൈരിതി പ്രത്യക്ഷാദിഭിഃ| യേഭ്യ ഇതി കരണ ഏവാപാദാനവിവക്ഷയാ പഞ്ചമീ| ആഗമയന്തി ബോധയന്തീതി ആഗമാഃ പ്രമാണാന്യേവ; അന്യേ ത്വാഗമപ്രമാണാഭ്യാം ശാസ്ത്രാണ്യേവ ബ്രുവതേ||൪൫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ന തേ തത്സദൃശാസ്ത്വന്യേ പാരമ്പര്യസമുത്ഥിതാഃ| സാരൂപ്യാദ്യേ ത ഏവേതി നിര്ദിശ്യന്തേ നവാ നവാഃ||൪൬|| ഭാവാസ്തേഷാം സമുദയോ നിരീശഃ സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകഃ| കര്താ ഭോക്താ ന സ പുമാനിതി കേചിദ്വ്യവസ്ഥിതാഃ||൪൭||

നിരാത്മവാദിമതമുത്ഥാപയതി- ന തേ ഇത്യാദി| അസ്മിഞ് ശരീരേ തേ ക ഏവ പൃഥിവീജലാദയോ ഭാവാഃ, യേ ത ഏവേതി വ്യപദിശ്യന്തേ; തേ ന ഭവന്തി പൂര്വാനുഭൂതാ നാനുഭവന്തീത്യര്ഥഃ| യദി തേ ന ഭവന്തി, കഥം തര്ഹി ‘തേ’ ഇത്യഭിജ്ഞാനമിത്യാഹ- തത്സദൃശാസ്ത്വന്യേ പൂര്വസദൃശാ ഇത്യര്ഥഃ| പാരമ്പര്യസമുത്ഥിതാ ഇതി സദൃശസന്താനവ്യവസ്ഥിതാഃ| സാരൂപ്യാദിതി സദൃശരൂപത്വാത്| തേഷാം സമുദയ ഇതി ക്ഷണഭങ്ഗിനാം മേലക ഇത്യര്ഥഃ| നിരീശ ഇതി സ്ഥായ്യാത്മരഹിതഃ| സത്ത്വസഞ്ജ്ഞക ഇതി പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകഃ| കേചിദിതി ബൌദ്ധാഃ| ബൌദ്ധാ ഹി നിരാത്മകം ക്ഷണികജ്ഞാനാദിസമുദായമാത്രം ശരീരമിച്ഛന്തി; പ്രതിസന്ധാനം ച ക്ഷണികാനാമപി ജ്ഞാനാദീനാം കാര്യകാരണഭാവാദേകഫലസന്തതാവിച്ഛന്തി||൪൬-൪൭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

തേഷാമന്യൈഃ കൃതസ്യാന്യേ ഭാവാ ഭാവൈര്നവാഃ ഫലമ്| ഭുഞ്ജതേ സദൃശാഃ പ്രാപ്തം യൈരാത്മാ നോപദിശ്യതേ||൪൮||

ഏതദ്ദൂഷയതി- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ജ്ഞാനസന്താനവാദിനാമ്, അന്യേന കൃതസ്യൌദനപാകാദേഃ ഫലമന്നാദി അന്യേ ഭുഞ്ജത ഇതി പ്രാപ്നോതി| ഏതച്ചാസങ്ഗതം, യതഃ ഫലം ഭോക്ഷ്യാമീതി കൃത്വാ ഭാവിഫലപ്രത്യാശയാ പ്രവൃത്തിര്യുക്താ, ന ത്വന്യസ്യ ഭോഗ്യതാം ഫലസ്യ പശ്യന് കശ്ചിത് പ്രവര്തതേ; യോऽപി സൂപകാരാദിഃ പരാര്ഥം പ്രവര്തതേ, സോऽപി പരാര്ഥേന സ്വാര്ഥം സാധയിതുകാമ ഏവേതി ഭാവഃ||൪൮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

കരണാന്യാന്യതാ ദൃഷ്ടാ കര്തുഃ കര്താ സ ഏവ തു| കര്താ ഹി കരണൈര്യുക്തഃ കാരണം സര്വകര്മണാമ്||൪൯||

പരമതം ദൂഷയിത്വാ സ്വമതമാഹ- കരണേത്യാദി| കരണസ്യ ശരീരസ്യ പരിണാമിനോऽന്യാന്യതാ ദൃഷ്ടാ| കര്താ ചാത്മാ, സ ഏവ ന വിനാശീത്യര്ഥഃ| അത്രൈവ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- കര്താ ഹീത്യാദി| യഥാऽനേകശില്പവിത് കര്താ കരണൈര്വാംശീസന്ദംശയന്ത്രാദിഭിഃ കാഷ്ഠപാടനലൌഹഘടനാദി കരോതി, തഥാऽऽത്മാऽപീത്യര്ഥഃ||൪൯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

നിമേഷകാലാദ്ഭാവാനാം കാലഃ ശീഘ്രതരോऽത്യയേ| ഭഗ്നാനാം ന പുനര്ഭാവഃ കൃതം നാന്യമുപൈതി ച||൫൦|| മതം തത്ത്വവിദാമേതദ്യസ്മാത്തസ്മാത് സ കാരണമ്| ക്രിയോപഭോഗേ ഭൂതാനാം നിത്യഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൫൧||

അഥായമാത്മസദ്ഭാവഃ സ്ഥിരോऽസ്തു, ശരീരാരമ്ഭകാണാം ഭൂതാനാം കാ വാ ഗതിരിത്യാഹ- നിമേഷേത്യാദി| ഭാവാനാമിതി ശരീരാദിഭാവാനാമ്| അത്യയ ഇതി വിനാശേ; ശരീരസ്യ സ്വാഗ്നിപച്യമാനസ്യ നിമേഷകാലാദപി ശീഘ്രം വിനാശോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| അമീഷാം ച ഭാവാനാം ഭഗ്നാനാം ന പുനര്ഭാവഃ പുനരാഗമനം നാസ്തീത്യര്ഥഃ| തേന, യേന ശരീരേണ യത് കൃതം തച്ഛരീരം തത്ഫലം ന പ്രാപ്നോതീത്യുക്തം ഭവതി| അഥ മാ ഭവത്വേവം തതഃ കിമിത്യാഹ- കൃതമിത്യാദി|- കൃതം കര്മ യാഗാദി ന ഫലരൂപതയാऽന്യമുപൈതി, ഏവം സതി ദേവദത്തകൃതേന ശുഭകര്മണാ യജ്ഞദത്താദയോऽപി സുഖഭാജഃ സ്യുഃ; തസ്മാത് ക്ഷണഭങ്ഗിശരീരാദതിരിക്തഃ കര്മകര്താ തത്ഫലഭോക്താ ചാസ്തീതി ഭാവഃ| ക്രിയോപഭോഗ ഇതി ക്രിയായാം തത്ഫലഭോഗേ ച| ഭൂതാനാമിതി പ്രാണിനാമ്||൫൦-൫൧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

അഹങ്കാരഃ ഫലം കര്മ ദേഹാന്തരഗതിഃ സ്മൃതിഃ| വിദ്യതേ സതി ഭൂതാനാം കാരണേ ദേഹമന്തരാ||൫൨||

ആത്മസദ്ഭാവേ ഹേത്വന്തരമാഹ- അഹങ്കാര ഇത്യാദി| ഏതേऽഹങ്കാരദയഃ സ്ഥിര ഏവ പരമാത്മനി ഭവന്തി, പൂര്വാപരകാലാവസ്ഥായിവസ്തുധര്മത്വാദിതി ഭാവഃ| ദേഹമന്തരേതി ദേഹം വിനാ; ദേഹാതിരിക്തേ കാരണേ സത്യഹങ്കാരോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൫൨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

പ്രഭവോ ന ഹ്യനാദിത്വാദ്വിദ്യതേ പരമാത്മനഃ| പുരുഷോ രാശിസഞ്ജ്ഞസ്തു മോഹേച്ഛാദ്വേഷകര്മജഃ||൫൩||

‘പ്രഭവഃ പുരുഷസ്യ കഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരം- പ്രഭവ ഇത്യാദി| പ്രഭവഃ കാരണമ്| രാശിസഞ്ജ്ഞ ഇതി ഷഡ്ധാതുസമുദായരൂപശ്ചതുര്വിംശതിരാശിരൂപോ വാ| മോഹേച്ഛാദ്വേഷജനിതകര്മജോ മോഹേച്ഛാദ്വേഷകര്മജഃ| മോഹാദ്ധി ഭാവേഷു ഇച്ഛാ ദ്വേഷശ്ച ഭവതി, തതഃ പ്രവൃത്തിഃ, പ്രവൃത്തേര്ധര്മാധര്മൌ, തൌ ച ശരീരം ജനയതോ ഭോഗാര്ഥമ്||൫൩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

ആത്മാ ജ്ഞഃ കരണൈര്യോഗാജ് ജ്ഞാനം ത്വസ്യ പ്രവര്തതേ| കരണാനാമവൈമല്യാദയോഗാദ്വാ ന വര്തതേ||൫൪|| പശ്യതോऽപി യഥാऽऽദര്ശേ സങ്ക്ലിഷ്ടേ നാസ്തി ദര്ശനമ്| തത്ത്വം ജലേ വാ കലുഷേ ചേതസ്യുപഹതേ തഥാ||൫൫||

‘കിമജ്ഞോ ജ്ഞഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരമ്- ആത്മേത്യാദി| കരണാനീഹ മനോബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി| ന വര്തതേ ജ്ഞാനമിതി യോജനാ| നനു യദ്യയമാത്മാ ജ്ഞഃ , തത് കിമിത്യസ്യ സര്വദാ ജ്ഞാനം ന ഭവതീത്യാഹ- പശ്യതോऽപീത്യാദി| പശ്യതോऽപീതി ചക്ഷുഷ്മതോऽപീത്യര്ഥഃ| തത്ത്വമിതി ദര്ശനവിശേഷണമ്| തേന, മ്ലാനേ ദര്പണേ ജലേ വാ ദര്ശനം ഭവദപ്യയഥാര്ഥഗ്രാഹിതയാ ന തത്ത്വരൂപം ഭവതീത്യര്ഥഃ| ചേതസീത്യുപലക്ഷണം, തേന ചക്ഷുരാദാവപ്യുപഹത ഇതി ജ്ഞേയമ്||൫൪-൫൫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

കരണാനി മനോ ബുദ്ധിര്ബുദ്ധികര്മേന്ദ്രിയാണി ച| കര്തുഃ സംയോഗജം കര്മ വേദനാ ബുദ്ധിരേവ ച||൫൬|| നൈകഃ പ്രവര്തതേ കര്തും ഭൂതാത്മാ നാശ്നുതേ ഫലമ്| സംയോഗാദ്വര്തതേ സര്വം തമൃതേ നാസ്തി കിഞ്ചന||൫൭||

കരണപ്രസ്താവാജ് ജ്ഞാനേ കര്മണി വേദനായാം ച യാവത് കരണമാത്മനസ്തദാഹ- കരണാനീത്യാദി| സംയോഗജമിതി കര്മണാ വേദനയാ ബുദ്ധ്യാ ച യോജ്യമ്| നാശ്നുതേ ഫലമേക ഇതി യോജ്യമ്| ഏക ഇതി നിഷ്കരണഃ| സംയോഗാദ്വര്തത ഇതി കരണസമുദായാദുത്പദ്യതേ | തമൃത ഇതി സംയോഗം വിനാ||൫൬-൫൭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ന ഹ്യേകോ വര്തതേ ഭാവോ വര്തതേ നാപ്യഹേതുകഃ| ശീഘ്രഗത്വാത്സ്വഭാവാത്ത്വഭാവോ ന വ്യതിവര്തതേ||൫൮||

അത്രൈവ സാമഗ്രീജന്യത്വേ സര്വകാര്യാണാമുപപത്തിമാഹ- ന ഹ്യേക ഇത്യാദി| ഏകോ ഭാവഃ കാരണരൂപഃ സഹകാരികാരണാന്തരരഹിതോ ന കാര്യകരണേ വര്തത ഇത്യര്ഥഃ; ഏവം താവദേകം കാരണം കാര്യേ ന വര്തതേ, കാര്യം ച ഹേതും വിനാ ന ഭവതീത്യാഹ- വര്തതേ നാപ്യഹേതുക ഇതി; ഹേതും വിനാ ഭാവ ഉത്പത്തിധര്മാ ന വര്തതേ ന ഭവതീത്യര്ഥഃ| തേന കരണയുക്താത്മജന്യം കാര്യം ന കേവലാദാത്മനോ ഹേതുരൂപാദ്ഭവതീത്യുക്തം ഭവതി| അഥ ഹേതും വിനാ ചേദ്ഭാവോ ന ഭവതി, തത് കിമഭാവേऽപി ശാരീരാണാം ഭാവാനാം ഹേത്വപേക്ഷാ ന വേത്യാഹ- ശീഘ്രഗത്വാദിത്യാദി| ശീഘ്രഗത്വാത് സ്വഭാവാല്ലക്ഷിതോऽഭാവോ ന സ്വഭാവം വ്യതിവര്തതേ ശീഘ്രഗത്വസ്വഭാവം ന ത്യജതീത്യര്ഥഃ| തേന, അഹേതുക ഏവാഭാവോ ഭവതി, ഭാവസ്തു സഹേതുകഃ| ഉക്തം ഹി “ഉത്പത്തിഹേതുര്ഭാവനാം ന നിരോധേऽസ്തി കാരണമ്” (സൂ.അ.൧൬) ഇതി| കിംവാ, ശീഘ്രഗത്വാദസ്ഥിരത്വാദഭാവോ നാവസ്ഥാന്തരമാത്മനാശം പ്രതി ഗച്ഛതീതി ഗ്രന്ഥാര്ഥഃ||൫൮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

അനാദിഃ പുരുഷോ നിത്യോ വിപരീതസ്തു ഹേതുജഃ| സദകാരണവന്നിത്യം ദൃഷ്ടം ഹേതുജമന്യഥാ||൫൯||

‘സ നിത്യഃ കിമനിത്യഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരമ്- അനാദിരിത്യാദി| അനാദിശ്ച പുരുഷോऽവ്യക്തരൂപ ആത്മശബ്ദാഭിധേയഃ| വിപരീത ഇതി ആദിമാന് രാശിരൂപഃ പുരുഷ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രൈവാനാദേര്നിത്യത്വേ ശാസ്ത്രാന്തരസമ്മതിമപ്യാഹ- സദിത്യാദി| സദിതി ത്രിവിധസമയേ പ്രമാണഗമ്യഭാവരൂപമ് | ഏതേന, പ്രാഗഭാവസ്യാകാരണവതോऽപ്യഭാവരൂപതയാऽനിത്യത്വം ന വ്യഭിചാരകമ്| ഹേതുജമന്യഥേതി അത്രാപി ഭാവരൂപമിതി യോജനീയമ്| തേന, ഹേതുജന്യസ്യാപി പ്രധ്വംസസ്യാവിനാശിത്വം പരിഹൃതം ഭവതി||൫൯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

തദേവ ഭാവാദഗ്രാഹ്യം നിത്യത്വ ന കുതശ്ചന| ഭാവാജ്ജ്ഞേയം തദവ്യക്തമചിന്ത്യം വ്യക്തമന്യഥാ||൬൦|| അവ്യക്തമാത്മാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ശാശ്വതോ വിഭുരവ്യയഃ| തസ്മാദ്യദന്യത്തദ്വ്യക്തം, വക്ഷ്യതേ ചാപരം ദ്വയമ്||൬൧|| വ്യക്തമൈന്ദ്രിയകം ചൈവ ഗൃഹ്യതേ തദ്യദിന്ദ്രിയൈഃ| അതോऽന്യത് പുനരവ്യക്തം ലിങ്ഗഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്||൬൨||

കിം തന്നിത്യത്വമിത്യാഹ- തദേവേത്യാദി| ഭാവാദുത്പത്തിധര്മകാത്| തന്നിത്യത്വം ന കുതോऽപി ഭാവാദ്ഭവതി, നിത്യം ഹി ന കുതോऽപി ഭവതി| തതശ്ചാത്മാ ഭാവം പ്രതി നിരപേക്ഷത്വാത് സര്വേഭ്യോ ഭാവേഭ്യോऽപ്യഗ്രേ നിത്യം സദേവ| തച്ചൈവമ്ഭൂതം നിത്യമവ്യക്തം ജ്ഞേയമ്| അചിന്ത്യമിത്യവ്യക്തവിശേഷണമ്| അവ്യക്തം ച മൂലപ്രകൃതിഃ| വ്യക്തമന്യഥേതി പ്രകൃതേരന്യതമകാര്യം മഹദാദികമനിത്യമ്; ആകാശമപി വികാരരൂപതയാऽനിത്യമേവ; ഉദാസീനപുരുഷസ്തു നിത്യ ഏവാവ്യക്തശബ്ദേനൈവ ലക്ഷിത ഇത്യുക്തമേവ| അവ്യക്തധര്മാന്തരവ്യാപകാന് പര്യായാനാഹ- അവ്യക്തമിത്യാദി| പുനഃ പ്രകാരാന്തരേണ വ്യക്താവ്യക്താര്ഥമാഹ - വക്ഷ്യത ഇത്യാദി| അപരം ദ്വയമിതി പ്രകാരാന്തരകൃതം വ്യക്താവ്യക്തദ്വയമ്| ലിങ്ഗഗ്രാഹ്യമിതി അനുമാനഗ്രഹ്യമ്| അതീന്ദ്രിയമിത്യനേന ചേന്ദ്രിയഗ്രഹണായോഗ്യം യത് കേനാപി ശബ്ദാദിലിങ്ഗേന ഗൃഹ്യതേ ന തദവ്യക്തം, കിന്തു യന്നിത്യാനുമേയം മനോऽഹങ്കാരാദി തദേവാവ്യക്തമ്||൬൦-൬൨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ഖാദീനി ബുദ്ധിരവ്യക്തമഹങ്കാരസ്തഥാऽഷ്ടമഃ| ഭൂതപ്രകൃതിരുദ്ദിഷ്ടാ വികാരാശ്ചൈവ ഷോഡശ||൬൩|| ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി ച| സമനസ്കാശ്ച പഞ്ചാര്ഥാ വികാരാ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതാഃ||൬൪||

‘പ്രകൃതിഃ കാ വികാരാഃ കേ’ ഇത്യസ്യോത്തരം- ഖാദീനീത്യാദി| ഖാദീനി സൂക്ഷ്മഭൂതഖാദീനി തന്മാത്രശബ്ദാഭിധേയാനി| ബുദ്ധിഃ മഹച്ഛബ്ദാഭിധേയാ| അവ്യക്തം മൂലപ്രകൃതിഃ| അഹങ്കാരഃ ബുദ്ധിവികാരഃ; സ ച ത്രിവിധഃ- ഭൂതാദിഃ, തൈജസഃ, വൈകാരികശ്ച| ഭൂതാനാം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം പ്രകൃതിര്ഭൂതപ്രകൃതിഃ| അത്ര ചാവ്യക്തം പ്രകൃതിരേവ പരം, ബുദ്ധ്യാദയസ്തു സ്വകാരണവികൃതിരൂപാ അപി സ്വകാര്യാപേക്ഷയാ പ്രകൃതിരൂപാ ഇഹ പ്രകൃതിത്വേനോക്താഃ| യദുക്തം- “മൂലപ്രകൃതിരവികൃതിര്മഹദാദ്യാഃ പ്രകൃതിവികൃതയഃ സപ്ത” (സാം.കാ.൩) ഇതി| വികാരാ നാഹ- വികാരാ ഇത്യാദി| ഏവശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേऽവധാരണേ, തേന വികാരാ ഏവ ഷോഡശ പരം ന പ്രകൃതയഃ| ബുദ്ധേരിന്ദ്രിയാണി ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി| പഞ്ചാര്ഥാ ഇതി സ്ഥൂലാ ആകാശാദയഃ ശബ്ദാദിരൂപാഃ; ഗുണഗുണിനോര്ഹി പരമാര്ഥതോ ഭേദോ നാസ്ത്യേവാസ്മിന് ദര്ശനേ||൬൩-൬൪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ഇതി ക്ഷേത്രം സമുദ്ദിഷ്ടം സര്വമവ്യക്തവര്ജിതമ്| അവ്യക്തമസ്യ ക്ഷേത്രസ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞമൃഷയോ വിദുഃ||൬൫||

ഏനമേവ പ്രകൃതിവികാരസമൂഹം ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞഭേദേന വിഭജതേ- ഇതീത്യാദി| അവ്യക്തവര്ജിതമിതി പ്രകൃത്യുദാസീനവര്ജിതം, പ്രകൃതേശ്ചോദാസീനപുരുഷചൈതന്യേന ചൈതന്യമസ്ത്യേവ||൬൫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

ജായതേ ബുദ്ധിരവ്യക്താദ്ബുദ്ധ്യാऽഹമിതി മന്യതേ| പരം ഖാദീന്യഹങ്കാരാദുത്പദ്യന്തേ യഥാക്രമമ്||൬൬|| തതഃ സമ്പൂര്ണസര്വാങ്ഗോ ജാതോऽഭ്യുദിത ഉച്യതേ|൬൭|

സമ്പ്രതി മഹാപ്രലയാന്തരം യഥാऽऽദിസര്ഗേ ബുദ്ധ്യാദ്യുത്പാദോ ഭവതി തദാഹ- ജായത ഇത്യാദി| ബുദ്ധ്യാऽഹമിതി മന്യത ഇതി ബുദ്ധേര്ജാതേനാഹങ്കാരേണാഹമിതി മന്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഖാദീനീതി ഖാദീനി സൂക്ഷ്മാണി തന്മാത്രരൂപാണി, തഥൈകാദശേന്ദ്രിയാണി| വചനം ഹി “പ്രകൃതേര്മഹാംസ്തതോऽഹങ്കാരസ്തസ്മാദ്ഗണശ്ച ഷോഡശകഃ” (സാം.കാ.൨൨) ഇതി| യഥാക്രമമിതി യസ്മാദഹങ്കാരാദുത്പദ്യതേ തേന ക്രമേണ; തത്ര വൈകൃതാത് സാത്ത്വികാദഹങ്കാരാത്തൈജസസഹായാദേകാദശേന്ദ്രിയാണി ഭവന്തി, ഭൂതാദേസ്ത്വഹങ്കാരാത്താമസാത്തൈജസസഹായാത് പഞ്ചതന്മാത്രാണി| യദുക്തം- “സാത്വിക ഏകാദശകഃ പ്രവര്തതേ വൈകൃതാദഹങ്കാരാത്| ഭൂതാദേസ്തന്മാത്രഃ സ താമസസ്തൈജസാദുഭയമ്” (സാം.കാ.൨൫) ഇതി| തത ഇതി ആഹങ്കാരികകാര്യാനന്തരം തന്മാത്രേഭ്യ ഉത്പന്നസ്ഥൂലഭൂതസമ്ബന്ധാത്| സമ്പൂര്ണസര്വാങ്ഗോ ജാത ഇതി ആദിസര്ഗോ(ര്ഗേ) ജാതഃ||൬൬||

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

പുരുഷഃ പ്രലയേ ചേഷ്ടൈഃ പുനര്ഭാവൈര്വിയുജ്യതേ||൬൭|| അവ്യക്താദ്വ്യക്തതാം യാതി വ്യക്താദവ്യക്തതാം പുനഃ| രജസ്തമോഭ്യാമാവിഷ്ടശ്ചക്രവത് പരിവര്തതേ||൬൮|| യേഷാം ദ്വന്ദ്വേ പരാ സക്തിരഹങ്കാരപരാശ്ച യേ| ഉദയപ്രലയൌ തേഷാം ന തേഷാം യേ ത്വതോऽന്യഥാ||൬൯||

ഏവമാദിസര്ഗേ പ്രകൃതേര്മഹദാദിസര്ഗം ദര്ശയിത്വാ മഹാപ്രലയേ പ്രകൃതാവവ്യക്തരൂപായാം ബുദ്ധ്യാദീനാം ലയമാഹ- പുരുഷ ഇത്യാദി| ഇഷ്ടൈര്ഭാവൈരിതി പുരുഷോപഭോഗാര്ഥമിഷ്ടൈര്ബുദ്ധ്യാദിഭിഃ| അന്യേ തു ഏവമ്ഭൂതസങ്ഗം ജന്മനി , ബുദ്ധ്യാദിവിയോഗം ച മരണേ ബ്രുവതേ| തന്ന, ജന്മമരണയോര്ബുദ്ധ്യാദീനാം വിദ്യമാനത്വാത്| ഉക്തം ഹി- “അതീന്ദ്രിയൈസ്തൈരതിസൂക്ഷ്മരൂപൈരാത്മാ കദാചിന്ന വിമുക്തപൂര്വഃ| നൈവേന്ദ്രിയൈര്നൈവ മനോമതിഭ്യാം ന ചാപ്യഹങ്കാരവികാരദോഷൈഃ” (ശാ. അ. ൨) ഇതി| തഥാऽന്യത്രാപ്യുക്തം- “പൂര്വോത്പന്നമസക്തം നിയതം മഹദാദിസൂക്ഷ്മപര്യന്തമ്| സംസരതി നിരുപഭോഗം ഭാവൈരധിവാസിതം ലിങ്ഗമ്” (സാം. കാ. ൪൦) ഇതി| തസ്മാന്മഹാപ്രലയ ഏവ പ്രകൃതൌ ലയഃ, തഥാऽऽദിസര്ഗ ഏവ പ്രകൃതേര്മഹദാദിസൃഷ്ടിരിതി| ഏതദേവ പ്രപഞ്ചം ലയം ച പ്രകൃതേരാഹ- അവ്യക്താദിത്യാദി| അവ്യക്താദിതി പ്രകൃതേഃ, വ്യക്തതാമിതി മഹദാദിമഹാഭൂതപര്യന്തപ്രപഞ്ചരൂപതാം യാതി| വ്യക്താദിതി മഹാഭൂതപ്രപഞ്ചാദ്യവസ്ഥാതഃ പുനരവ്യക്തരൂപതാം യാതി ഗച്ഛതി; മഹാപ്രലയേ ഹി മഹാഭൂതാനി തന്മാത്രേഷു ലയം യാന്തി, തന്മാത്രാണി തഥേന്ദ്രിയാണി ചാഹങ്കാരേ ലയം യാന്തി, അഹങ്കാരോ ബുദ്ധൌ, ബുദ്ധിശ്ച പ്രകൃതാവിതി ലയക്രമഃ| അയം ച ലയക്രമോ മോക്ഷേऽപി ഭവതി| പരം തു തത്ര തം പുരുഷം പ്രതി പുനഃ സര്ഗം നാരഭതേ പ്രകൃതിഃ| അയം സംസാരഃ കുതോ ഭവതീത്യാഹ- രജ ഇത്യാദി| ആവിഷ്ടോ യുക്തഃ| ചക്രവത് പരിവര്തത ഇതി പുനഃ പുനര്ലയസര്ഗാഭ്യാം യുജ്യതേ| ദ്വന്ദ്വ ഇതി രജസ്തമോരൂപേ മിഥുനേ| അഹങ്കാരപരാ ഇതി അഹങ്കാരാന്മമേദമിത്യാദിമിഥ്യാജ്ഞാനപരാഃ| ഉദയപ്രലയൌ ജന്മമരണേ, കിംവാ ലയസര്ഗൌ| അതോऽന്യഥേതി യേ രാഗദ്വേഷവിമുക്താ നിരഹങ്കാരാശ്ച തേഷാം നോദയപ്രലയൌ ഭവതഃ||൬൭-൬൯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

പ്രാണാപാനൌ നിമേഷാദ്യാ ജീവനം മനസോ ഗതിഃ| ഇന്ദ്രിയാന്തരസഞ്ചാരഃ പ്രേരണം ധാരണം ച യത്||൭൦|| ദേശാന്തരഗതിഃ സ്വപ്നേ പഞ്ചത്വഗ്രഹണം തഥാ| ദൃഷ്ടസ്യ ദക്ഷിണേനാക്ഷ്ണാ സവ്യേനാവഗമസ്തഥാ||൭൧|| ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം പ്രയത്നശ്ചേതനാ ധൃതിഃ| ബുദ്ധിഃ സ്മൃതിരഹങ്കാരോ ലിങ്ഗാനി പരമാത്മനഃ||൭൨|| യസ്മാത് സമുപലഭ്യന്തേ ലിങ്ഗാന്യേതാനി ജീവതഃ| ന മൃതസ്യാത്മലിങ്ഗാനി തസ്മാദാഹുര്മഹര്ഷയഃ||൭൩|| ശരീരം ഹി ഗതേ തസ്മിഞ് ശൂന്യാഗാരമചേതനമ്| പഞ്ചഭൂതാവശേഷത്വാത് പഞ്ചത്വം ഗതമുച്യതേ||൭൪||

‘കിം ലിങ്ഗം പുരുഷസ്യ ച’ ഇത്യസ്യോത്തരം- പ്രാണാപാനാവിത്യാദി| പ്രാണാപാനൌ ഉച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസൌ| നിമേഷാദ്യാ ഇതി ആദ്യശബ്ദഗ്രഹണേന ഉന്മേഷാദ്യാഃ പ്രേക്ഷണവിശേഷാ ഗൃഹ്യന്തേ| മനസോ ഗതിരിതി മനസാ പാടലിപുത്രഗമനാദിരൂപാ| ഇന്ദ്രിയാന്തരസഞ്ചാരോऽപി മനസ ഏവ, യഥാ ചക്ഷുഃ പരിത്യജ്യ മനഃ സ്പര്ശനമധിതിഷ്ഠതീത്യാദി| പ്രേരണം ച തഥാ ധാരണം ച മനസ ഏവേതി ജ്ഞേയമ്| ദേശാന്തരഗതിഃ സ്വപ്നേ ഇതി ഛേദഃ| പഞ്ചത്വഗ്രഹണം മരണജ്ഞാനമ്| സവ്യേനാവഗമ ഇതി സവ്യേനാക്ഷ്ണാ സ ഏവായം ദക്ഷിണാക്ഷിദൃഷ്ടോ ഘട ഇത്യവഗമ ഇത്യര്ഥഃ| ചേതനാ ജ്ഞാനമാത്രമ്| ബുദ്ധിസ്തു ഊഹാപോഹജ്ഞാനമ്| അഥ കഥമേതാന്യാത്മാനം ഗമയന്തീത്യാഹ- യസ്മാദിത്യാദി| ജീവത ഇതി പഞ്ചഭൂതാതിരിക്താത്മസംയുക്തസ്യ | പഞ്ചത്വം തു യദ്യപി ജീവതോ ന ഭവതി കിന്തു മൃതസ്യൈവ, തഥാऽപി പഞ്ചത്വം മൃതശരീരേ ദൃശ്യമാനം വിപര്യയാത് പഞ്ചത്വാഭാവാജ്ജീവച്ഛരീരലിങ്ഗം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| അത്രൈവോദാഹൃതാശ്ച പ്രാണാപാനാദയോ ന ഭൂതമാത്രേ ഭവന്തി, നിരാത്മകേഷ്വിഷ്ടകാമൃതശരീരാദിഷ്വദര്ശനാത്| ന ച മന ഏവ ഭൂതാതിരിക്തമാത്മാ ഭവിതുമര്ഹതി, യതസ്തസ്യാപി കരണരൂപസ്യ പ്രേരണാദ്യാത്മനാ കര്ത്രാ കര്തവ്യമ്| നാപീന്ദ്രിയാണ്യാത്മത്വേന സ്വീകര്തും പാര്യന്തേ, യതസ്തഥാ സതി ഇന്ദ്രിയാന്തരോപലബ്ധമര്ഥം നേന്ദ്രിയാണി യജ്ഞദത്തോപലബ്ധമര്ഥം ദേവദത്ത ഇവ പ്രതിസന്ധാതും സമര്ഥാനി ഭവേയുഃ; അസ്തി ചേന്ദ്രിയാന്തരോപലബ്ധാര്ഥപ്രതിസന്ധാനം, യഥാ- സുരഭിചന്ദനം സ്പൃശാമീത്യത്ര| തസ്മാന്മന-ഇന്ദ്രിയ-ഭൂതാതിരിക്ത ആത്മാ തിഷ്ഠതീതി ജ്ഞേയമ്| അത്ര യദ്യപി ബുദ്ധിശബ്ദേന ചേതനാധൃതിസ്മൃത്യഹങ്കാരാഃ പ്രാപ്യന്ത ഏവ ബുദ്ധിപ്രകാരത്വേന, തഥാऽപി പൃഥക്പൃഥഗര്ഥഗമകത്വേന പുനഃ പൃഥഗുപാത്താഃ| തഥാഹി- ചേതനാ ഗുണത്വേന അചേതനഖാദിഭൂതാതിരിക്തധര്മേണാത്മാനം ഗമയതി, ധൃതിസ്തു നിയമാത്മികാ നിയന്താരമാത്മാനം ഗമയതി, ബുദ്ധിസ്തു ഊഹാപോഹയോരേകം കാരണം ഗമയത്യാത്മാനം, സ്മൃതിസ്തു പൂര്വാനുഭൂതാര്ഥസ്മര്താരം സ്ഥായിനമാത്മാനം ഗമയതീത്യാദ്യനുസരണീയമ്| ആത്മാധിഷ്ഠാനാഭാവേ ശരീരേ പ്രാണാദ്യഭാവമാഹ- ശരീരമിത്യാദി| ശൂന്യാഗാരമിവ ശൂന്യാഗാരം യഥാ അധിഷ്ഠാതൃശൂന്യമ്, ഏവം മൃതശരീരമപി| ഷഡ്ധാതുകം ശരീരം, തത്ര ഷഷ്ഠേ ആത്മനി ഗതേ പഞ്ചഭൂതാത്മകം ശരീരം ഭവതി, തേന പഞ്ചത്വം ഗതമുച്യതേ|||൭൦-൭൪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

അചേതനം ക്രിയാവച്ച മനശ്ചേതയിതാ പരഃ| യുക്തസ്യ മനസാ തസ്യ നിര്ദിശ്യന്തേ വിഭോഃ ക്രിയാഃ||൭൫|| ചേതനാവാന് യതശ്ചാത്മാ തതഃ കര്താ നിരുച്യതേ| അചേതനത്വാച്ച മനഃ ക്രിയാവദപി നോച്യതേ||൭൬||

‘നിഷ്ക്രിയസ്യ ക്രിയാ തസ്യ കഥമ്’ ഇത്യസ്യോത്തരമ്- അചേതനമിത്യാദി| ചേതയിതാ പര ഇതി പര ആത്മാ ചേതയിതാ പരം ന തു സാക്ഷാത് ക്രിയാവാന്| നനു, യദ്യേവം കഥം തസ്യ ക്രിയേത്യാഹ- യുക്തസ്യേത്യാദി| ആത്മാധിഷ്ഠിതസ്യൈവ മനസഃ ക്രിയാ ഉപചാരാദാത്മനഃ ക്രിയേത്യുച്യത ഇത്യര്ഥഃ| ഏതദേവോപപാദയതി- ചേതനാവാനിത്യാദി| ചേതനേന ഹ്യാത്മനാऽധിഷ്ഠിതം മനഃ ക്രിയാസു പ്രവര്തതേ, ചേതനാനധിഷ്ഠിതം തു മനഃ ക്രിയാസു ന പ്രവര്തതേ; തേന യത്കൃതാ സാ ക്രിയാ സ ഏവ ക്രിയാവാനിതി വ്യപദേഷ്ടും യുജ്യതേ, നത്വചേതനം മനഃ; തത് പരാധീനക്രിയത്വേന പരമാര്ഥതഃ ക്രിയാവദപി കര്തൃത്വേന നോച്യത ഇതി വാക്യാര്ഥഃ; നോച്യതേ ഇതി ‘കര്തൃ’ ഇതി ശേഷഃ||൭൫-൭൬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

യഥാസ്വേനാത്മനാऽऽത്മാനം സര്വഃ സര്വാസു യോനിഷു| പ്രാണൈസ്തന്ത്രയതേ പ്രാണീ നഹ്യന്യോऽസ്ത്യസ്യ തന്ത്രകഃ||൭൭||

സമ്പ്രതി സ്വതന്ത്രത്വേऽപ്യനിഷ്ടയോനിഗമനമാക്ഷിപ്തം സമാദധാതി- യഥാസ്വേനേത്യാദി| സര്വാസു നരഗോഹസ്തികീടാദിയോനിഷു| പ്രാണൈസ്തന്ത്രയതേ പ്രാണൈര്യോജയതി, ആത്മനൈവായം ധര്മാധര്മസഹായേനാത്മാനം സര്വയോനിഷു നയതി, ന പരപ്രേരിതോ യാതി; യതോ നാന്യഃ പുരുഷോऽസ്യ പ്രേരകോऽസ്തി ഈശ്വരാഭാവാത്; കിംവാ സത്യപി ഈശ്വരേ തസ്യാപി കര്മപരാധീനത്വാത്| ഇദമേവ ചാസ്യാനിഷ്ടയോനിഗമനേ സ്വാതന്ത്ര്യം യദ് അനിഷ്ടയോനിഗമനഹേത്വധര്മകരണേ സ്വാതന്ത്ര്യമ്, അധര്മകരണാരബ്ധസ്വകര്മണൈവായമനിച്ഛന്നപി നീയത ഇത്യനിഷ്ടയോനിഗമനം ഭവതി; സ്വാതന്ത്ര്യം ച യഥോക്തം ഭവതി||൭൭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

വശീ തത് കുരുതേ കര്മ യത് കൃത്വാ ഫലമശ്നുതേ| വശീ ചേതഃ സമാധത്തേ വശീ സര്വം നിരസ്യതി||൭൮||

‘വശീ യദ്യസുഖൈഃ കസ്മാദ്ഭാവൈരാക്രമ്യതേ’ ഇത്യസ്യോത്തരം- വശീത്യാദി| വശീ സ്വേച്ഛാധീനപ്രവൃത്തിഃ (ഇഷ്ടേऽനിഷ്ടേ വാऽऽത്മാ ,); തേന, വശീ സന്നയം താനി കര്മാണി കരോതി ശുഭാന്യശുഭാനി വാ ആപാതഫലരാഗാത്, യാനി കൃത്വാ തത്കര്മപ്രഭാവാച്ഛുഭേനാശുഭേന വാ ഫലേന യോഗമാപ്നോതി| ഏതേന കര്തവ്യേ കര്മണ്യസ്യ വശിത്വം, കൃതകര്മഫലം ത്വസ്യാനിച്ഛതോऽപി ഭവതി; തേന തത്പ്രതി നാസ്യ വശിത്വമ്| അന്യദപി വശിത്വഫലമാഹ- വശീ ചേതഃ സമാധത്ത ഇതി| അനിഷ്ടേऽര്ഥേ വശീ സന്നയം മനോ നിവര്തയതി; യദി ഹ്യയം വശീ ന സ്യാത്, ന മനോ നിവര്തയിതും ശക്നുയാത്| അപരമപി വശിത്വഗമകം കര്മാഹ- വശീ സര്വം നിരസ്യതീതി| വശീ സന്നയം മോക്ഷാര്ഥം പ്രവൃത്തഃ സര്വാരമ്ഭം ശുഭാശുഭഫലം ത്യജതീത്യര്ഥഃ| ഇഹ സ്വതന്ത്രഃ പരാത്മനാ ഈശ്വരാദിനാ പ്രേരിതപ്രവൃത്തിരുച്യതേ; വശീ തു സ്വയമപി പ്രവര്തമാന ഇച്ഛാവശാത് പ്രവര്തതേ, ന പ്രേരിതപ്രവൃത്തിരൂപത്വേനേപ്സിതേऽനീപ്സിതേ ച വര്തതേ ഇതി സ്വാതന്ത്ര്യവശിത്വയോര്ഭേദഃ||൭൮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ദേഹീ സര്വഗതോऽപ്യാത്മാ സ്വേ സ്വേ സംസ്പര്ശനേന്ദ്രിയേ| സര്വാഃ സര്വാശ്രയസ്ഥാസ്തു നാത്മാऽതോ വേത്തി വേദനാഃ||൭൯||

‘സര്വാഃ സര്വഗതത്വാച്ച വേദനാഃ കിം ന വേത്തി സഃ’ ഇത്യസ്യോത്തരമാഹ- ദേഹീത്യാദി| സര്വഗത ഇതി സര്വഗതോऽപി സന്, സംസ്പര്ശനേന്ദ്രിയ ഇതി സംസ്പര്ശനയുക്തേ ശരീരേ, വേദനാഃ സുഖദുഃഖരൂപാ വേത്തി, സര്വാശ്രയസ്ഥാസ്തു ന വേത്തീതി യോജനാ| യസ്മാത് സര്വഗതോऽപ്യാത്മാ സ്വകീയ ഏവ സ്പര്ശനവതി ശരീരേ പരം വേദനാ വേത്തി, തേന സര്വാശ്രയസ്ഥാഃ സര്വവേദനാ ന വേത്തീതി വാക്യാര്ഥഃ| സര്വാശ്രയസ്ഥാ ഇതി സര്വപരശരീരഗതാഃ | പരശരീരേ ചാത്മാ ഖകര്മോപാര്ജിതേന്ദ്രിയാഭാവാദ്വിദ്യമാനോऽപി നോപലഭതേ സുഖദുഃഖേ| സ്വേ സ്വേ ശരീര ഇതി വക്തവ്യേ യത് ‘സംസ്പര്ശനേന്ദ്രിയേ’ ഇതി കരോതി, തേന സ്വശരീരേऽപി യത്ര കേശനഖാദൌ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയം നാസ്തി തത്ര നാത്മാ കിഞ്ചിദുപലഭത ഇതി ദര്ശയതി||൭൯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

വിഭുത്വമത ഏവാസ്യ യസ്മാത് സര്വഗതോ മഹാന്| മനസശ്ച സമാധാനാത് പശ്യത്യാത്മാ തിരസ്കൃതമ്||൮൦|| നിത്യാനുബന്ധം മനസാ ദേഹകര്മാനുപാതിനാ| സര്വയോനിഗതം വിദ്യാദേകയോനാവപി സ്ഥിതമ്||൮൧||

‘ന പശ്യതി വിഭുഃ കസ്മാത്’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം വക്തും പ്രവൃത്തോ വിഭുത്വസാധകാര്ഥഗുണഹേതുപ്രാപ്ത്യാ വിഭുത്വമേവ താവദാത്മനഃ സാധയതി- വിഭുത്വമിത്യാദി| വിഭുത്വം സര്വഗതപരിമാണയോഗിത്വമ്| അത ഏവേതി ഉക്തസര്വഗതത്വാത്| ഏതദേവ സ്പഷ്ടാര്ഥം സാക്ഷാദ്ബ്രൂതേ- യസ്മാദിത്യാദി| സര്വഗതത്വം സര്വതോऽപ്യുപലഭ്യമാനത്വേന സര്വഗതാകാശാദിപരിമാണസ്യപ്യസ്തി, തേന തദ്വ്യവച്ഛേദാര്ഥം ‘മഹാന്’ ഇതി പദം; തേന സര്വത്രോപലഭ്യമാനം മഹാപരിമാണയോഗിദ്രവ്യം വിഭുരുച്യത ഇതി ഫലതി| വിഭുത്വം വ്യുത്പാദ്യ കുഡ്യാദിതിരോഹിതജ്ഞാനം നൈകാന്തേന ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- മനസ ഇത്യാദി| സമാധാനം സമാധിഃ| അനേന, യോഗിനഃ സമാധിബലാത്തിരോഹിതമപി പശ്യന്തീതി ദര്ശയതി| യേ തു തിരോഹിതം ന പശ്യന്തി തത്രാപ്യുപപത്തിമാഹ- നിത്യേത്യാദി| സര്വയോനിഗതമപ്യാത്മാനം മനസാऽനുബന്ധഗതമേകയോനാവവസ്ഥിതം വിദ്യാദിതി യോജ്യമ്| ദേഹനിര്വര്തകേന കര്മണാ അനുപാത ആത്മനി സമ്ബന്ധോ യസ്യ, തേന മനസാ ദേഹകര്മാനുപാതിനാ| ഏതേന, യദ്യപ്യാത്മാ കുഡ്യാദിഭിരതിരോഹിതസ്തഥാऽപി യദസ്യോപലബ്ധിസാധനം മനസ്തസ്യൈകസ്മിന്നേവ ശരീരേ വ്യവസ്ഥിതസ്യ വ്യവധാനാന്ന പശ്യത്യയം തിരസ്കൃതമിത്യുക്തം ഭവതി||൮൦-൮൧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

ആദിര്നാസ്ത്യാത്മനഃ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമനാദികമ്| അതസ്തയോരനാദിത്വാത് കിം പൂര്വമിതി നോച്യതേ||൮൨||

‘ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ക്ഷേത്രമഥവാ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്- ആദിരിത്യാദി| ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമിതി ക്ഷേത്രസ്യാവ്യക്തവര്ജിതസ്യ മഹദാദിത്രയോവിംശതികസ്യ പരമ്പരാസന്തതേരനാദിത്വേനൈവ ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോരിദം പ്രഥമമിതി വ്യപദേശോ നൈവ ഭവതീത്യര്ഥഃ| നനു യദി ക്ഷേത്രപരമ്പരാऽപ്യനാദിസ്തദാ തസ്യാത്മവദുച്ഛേദോ ന പ്രാപ്നോതി, യദനാദി തന്നിത്യം ഭവതി, യഥാ- ആത്മേതി ദൃഷ്ടം? ബ്രൂമഃ- അനാദിത്വേऽപി യത് സ്വരൂപേനൈവാനാദി തന്നോച്ഛിദ്യതേ, യഥാ- ആത്മാ; യത്തു ഉച്ഛിത്തിധര്മകം ബുദ്ധ്യാദി, തദുച്ഛിദ്യത ഏവ; സന്താനസ്തു പരമാര്ഥതഃ സന്താനിഭ്യോऽതിരിക്തോ നാസ്ത്യേവ, യദനാദിഃ സ്യാത്; തേന, സന്താനസ്യാനാദിത്വം ഭാക്തമേവ| കിഞ്ചൈവമ്ഭൂതസ്യ ബുദ്ധ്യാദിസന്താനസ്യോച്ഛേദേ മോക്ഷപ്രതിപാദക ആഗമ ഏവ പ്രമാണത്വേന ജ്ഞേയഃ||൮൨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

ജ്ഞഃ സാക്ഷീത്യുച്യതേ നാജ്ഞഃ സാക്ഷീ ത്വാത്മാ യതഃ സ്മൃതഃ| സര്വേ ഭാവാ ഹി സര്വേഷാം ഭൂതാനാമാത്മസാക്ഷികാഃ||൮൩||

‘സാക്ഷിഭൂതശ്ച കസ്യായമ്’ ഇത്യസ്യോത്തരം- ജ്ഞ ഇത്യാദി| ജ്ഞോ ജ്ഞാനവാന് സാക്ഷീതി ലോകേ കഥ്യതേ, നത്വജ്ഞഃ പാഷാണാദിഃ| തേന, ജ്ഞത്വേനാസത്യപ്യന്യസ്മിന് കര്തരി സാക്ഷീത്യുച്യതേ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| സര്വേഷാമിതി ഖാദിഭൂതാനാമ്| സര്വേ ഭാവാ ഇതി സര്വേ ഭൂതധര്മാ ദര്ശനയോഗ്യാഃ| ആത്മസാക്ഷികാ ഇതി ആത്മോപലഭ്യമാനാഃ||൮൩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

നൈകഃ കദാചിദ്ഭൂതാത്മാ ലക്ഷണൈരുപലഭ്യതേ| വിശേഷോऽനുപലഭ്യസ്യ തസ്യ നൈകസ്യ വിദ്യതേ||൮൪|| സംയോഗപുരുഷസ്യേഷ്ടോ വിശേഷോ വേദനാകൃതഃ| വേദനാ യത്ര നിയതാ വിശേഷസ്തത്ര തത്കൃതഃ||൮൫||

‘സ്യാത് കഥം ചാവികാരസ്യ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം- നൈക ഇത്യാദി| അവികാരസ്യ പരമാത്മനോ വേദനാകൃതോ വിശേഷോ നാസ്ത്യേവ , യത്ര തു വേദനാകൃതോ വിശേഷഃ സ രാശിരൂപഃ പരമാത്മവ്യതിരിക്ത ഏവേതി വാക്യാര്ഥഃ| ഭൂതാനാമധിഷ്ഠാതാ ആത്മാ ഭൂതാത്മാ, അയം ഭൂതാത്മാ ഏകോ ഭൂതവ്യതിരിക്തോ ന ലക്ഷണൈഃ പ്രാണാപാനാദിഭിരുക്തൈരുപലഭ്യതേ| കുതോ നോപലഭ്യത ഇത്യാഹ- വിശേഷ ഇത്യാദി| ഏകസ്യ ഭൂതരഹിതസ്യ; യദാത്മനോ വിശേഷോ വേദനാദിര്നോപലഭ്യത ഏവ, തേനാനുപലബ്ധിരേവാത്ര പ്രമാണമിത്യര്ഥഃ| സംയോഗപുരുഷഃ ചതുര്വിംശതികഃ| നന്വേവമപി ചതുര്വിംശത്യന്തര്നിവിഷ്ടസ്യ ഭൂതാത്മനോऽപി വേദനാകൃതവിശേഷേണ ഭവിതവ്യം, യതഃ സമുദായധര്മഃ സമുദായിനാമേവ ഭവതി, യഥാ- മാഷരാശേര്ഗുരുത്വം പ്രത്യേകം മാഷാണാമേവ ഗൌരവേണ ഭവതീത്യാഹ- വേദനേത്യാദി| വേദനാ സുഖദുഃഖരൂപാ| യത്ര ബുദ്ധ്യാദിസമൂഹേ നിയതാ വ്യവസ്ഥിതാ വേദനാ, തത്രൈവ തത്കൃതോ ദൈന്യഹര്ഷാദിവിശേഷോऽപി നിയതഃ; തത്രൈവ ബുദ്ധ്യാദിരാശൌ വര്തതേ നാത്മനീതി ഭാവഃ| ബുദ്ധ്യാദിഗതേന ഗുണത്രയപരിണാമരൂപേണ സുഖദുഃഖാദിനാ അസുഖദുഃഖ ഏവാത്മാ തത്സമ്ബന്ധാത് സുഖദുഃഖാദിമാന് ഭവതി||൮൪-൮൫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

ചികിത്സതി ഭിഷക് സര്വാസ്ത്രികാലാ വേദനാ ഇതി| യയാ യുക്ത്യാ വദന്ത്യേകേ സാ യുക്തിരുപധാര്യതാമ്||൮൬|| പുനസ്തച്ഛിരസഃ ശൂലം ജ്വരഃ സ പുനരാഗതഃ| പുനഃ സ കാസോ ബലവാംശ്ഛര്ദിഃ സാ പുനരാഗതാ||൮൭|| ഏഭിഃ പ്രസിദ്ധവചനൈരതീതാഗമനം മതമ്| കാലശ്ചായമതീതാനാമര്തീനാം പുനരാഗതഃ||൮൮|| തമര്തികാലമുദ്ദിശ്യ ഭേഷജം യത് പ്രയുജ്യതേ| അതീതാനാം പ്രശമനം വേദനാനാം തദുച്യതേ||൮൯|| ആപസ്താഃ പുനരാഗുര്മാ യാഭിഃ ശസ്യം പുരാ ഹതമ്| യഥാ പ്രക്രിയതേ സേതുഃ പ്രതികര്മ തഥാऽऽശ്രയേ||൯൦|| പൂര്വരൂപം വികാരാണാം ദൃഷ്ട്വാ പ്രാദുര്ഭവിഷ്യതാമ്| യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ സാ ച വേദനാം ഹന്ത്യനാഗതാമ്||൯൧|| പാരമ്പര്യാനബന്ധസ്തു ദുഃഖാനാം വിനിവര്തതേ| സുഖഹേതൂപചാരേണ സുഖം ചാപി പ്രവര്തതേ||൯൨|| ന സമാ യാന്തി വൈഷമ്യം വിഷമാഃ സമതാം ന ച| ഹേതുഭിഃ സദൃശാ നിത്യം ജായന്തേ ദേഹധാതവഃ||൯൩|| യുക്തിമേതാം പുരസ്കൃത്യ ത്രികാലാം വേദനാം ഭിഷക്| ഹന്തീത്യുക്തം ചികിത്സാ തു നൈഷ്ഠികീ യാ വിനോപധാമ്||൯൪||

‘അഥവാऽऽര്തസ്യ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമാഹ- ചികിത്സതീത്യാദി| അതീതവേദനാചികിത്സാ ന മുഖ്യാ, കിന്തു ലോകപ്രസിദ്ധോപചാരേണോച്യത ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| പ്രസിദ്ധവചനൈരിതി ലോകപ്രസിദ്ധവചനൈഃ| പ്രതികര്മ ചികിത്സാ| ആശ്രയ ഇതി ശരീരേ| പൂര്വരൂപമിത്യാദിനാ അനാഗതവേദനാചികിത്സാം സമര്ഥയതി| പൂര്വരൂപം യദ്യപി ഭവിഷ്യതാമേവ ഭവതി രോഗാണാം, തഥാऽപി ഭവിഷ്യതാമിതി പദേന ഭൂതേऽപി വ്യാധൌ യാനി രൂപാണി ഭവന്തി താനി നിരാകരോതി| ഉക്തം ഹി- “പ്രാക്സന്താപാത്, അപി ചൈനം സന്താപാര്തമനുബധ്നന്തി” (നി. അ. ൧) ഇത്യനേന രോഗാവസ്ഥായാമപി പൂര്വരൂപസദ്ഭാവഃ| ഏവമതീതാനാഗതവേദനാചികിത്സാ വ്യുത്പാദിതാ| വര്തമാനചികിത്സാമപി ദര്ശയന് പാരമാര്ഥികം മതമാഹ- പാരമ്പര്യേത്യാദി| പാരമ്പര്യാനുബന്ധഃ സന്താനന്യായേനാനുബന്ധഃ| ദുഃഖാനാമിതി രോഗാണാമ്| സുഖഹേതൂപചാരേണേതി ആരോഗ്യഹേതുചികിത്സാസേവയാ| സുഖമിതി ആരോഗ്യമ്| ഏവം മന്യതേ- യദാ ചികിത്സാ സുഖഹേതുഃ സേവ്യതേ തദാ ദുഃഖഹേതുസേവാഭാവാദ്ദുഃഖം നോത്പദ്യതേ, ഉത്പന്നം ച ദുഃഖം രോഗരൂപം ക്ഷണഭങ്ഗിത്വേന സ്വയമേവ നശ്യതി, സുഖഹേതുസാന്നിധ്യാത് സുഖമാരോഗ്യമുത്പദ്യതേ; തേന ചികിത്സയാ അനാഗതം ദുഃഖം ഹേതുപ്രതിബന്ധാന്നിരുധ്യതേ, സുഖം ച ജന്യതേ ഇതി സിദ്ധാന്തഃ | ഏതദേവാഹ- ന സമാ ഇത്യാദി| സമാശ്ച വിഷമാശ്ച ക്ഷണഭങ്ഗിത്വസ്വഭാവാന്ന വൈഷമ്യാവസ്ഥാം സാമ്യാവസ്ഥാം വാ യാന്തീത്യര്ഥഃ| ഹേതുഭിഃ സദൃശാ ഇതി സമഹേതോഃ സമാഃ, തഥാ വിഷമഹേതോശ്ച വിഷമാഃ| ഏതച്ചികിത്സാപ്രാഭൃതീയേऽധ്യായേ പ്രപഞ്ചിതമേവ| ചികിത്സാപ്രസ്താവേന സകലദുഃഖഹാരിണീം ചികിത്സാം മോക്ഷഫലാമാഹ- ചികിത്സാ ത്വിത്യാദി| നിഷ്ഠാ അത്യന്തദുഃഖമോക്ഷോ മോക്ഷരൂപഃ, തദര്ഥം ഭൂതാ നൈഷ്ഠികീ| വിനോപധാമിതി തൃഷ്ണാം വിനാ, തൃഷ്ണാശൂന്യാ പ്രവൃത്തിര്മോക്ഷഫലാ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൮൬-൯൪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ഉപധാ ഹി പരോ ഹേതുര്ദുഃഖദുഃഖാശ്രയപ്രദഃ| ത്യാഗഃ സര്വോപധാനാം ച സര്വദുഃഖവ്യപോഹകഃ||൯൫|| കോഷകാരോ യഥാ ഹ്യംശൂനുപാദത്തേ വധപ്രദാന് | ഉപാദത്തേ തഥാऽര്ഥേഭ്യസ്തൃഷ്ണാമജ്ഞഃ സദാऽऽതുരഃ||൯൬|| യസ്ത്വഗ്നികല്പാനര്ഥാഞ് ജ്ഞോ ജ്ഞാത്വാ തേഭ്യോ നിവര്തതേ| അനാരമ്ഭാദസംയോഗാത്തം ദുഃഖം നോപതിഷ്ഠതേ||൯൭||

പരോ ഹേതുരിതി മൂലകാരണമ്| ദുഃഖരൂപേണൈവ ദുഃഖാശ്രയഃ ശരീരമ്| ഭോഗതൃഷ്ണയാ ഹി പ്രവര്തമാനോ ധര്മാധര്മാന് ദുഃഖശരീരോത്പാദകാനുപാദത്തേ, സര്വോപധാത്യാഗാത്തു ന രാഗദ്വേഷാഭ്യാം ക്വചിത് പ്രവര്തതേ, അപ്രവര്തമാനശ്ച ന ധര്മാധര്മാനുപാദത്തേ, ഏവമനാഗതധര്മാധര്മോപരമഃ, ഉപാത്തധര്മാധര്മയോസ്തു രാഗദ്വേഷശൂന്യസ്യോപഭോഗാദേവ ക്ഷയഃ ; തേന സര്വഥാ കര്മക്ഷയാദ്ദുഃഖശരീരാഭാവ ഇതി ഭാവഃ| അത്രൈവ തൃഷ്ണായാ ദുഃഖകാരണത്വേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- കോഷകാര ഇത്യാദി| കോഷകാരഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ കീടഃ| സദാऽऽതുര ഇതി സദാ സംസാരദുഃഖഗൃഹീതഃ| അനാരമ്ഭാദിതി രാഗദ്വേഷപൂര്വകാരമ്ഭവിരഹാത്| അസംയോഗാദിതി ആരമ്ഭശൂന്യത്വേന ധര്മാധര്മോച്ഛേദകൃതാച്ഛരീരാസംയോഗാത്; ശരീരാഭാവേ ച നിരാശ്രയമകാരണകം ദുഃഖം ന ഭവതീതി ഭാവഃ||൯൫-൯൭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രംശഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമ്| അസാത്മ്യാര്ഥാഗമശ്ചേതി ജ്ഞാതവ്യാ ദുഃഖഹേതവഃ||൯൮||

‘കാരണം വേദനാനാം കിമ്’ ഇത്യസ്യോത്തരമാഹ- ധീധൃതീത്യാദി| അയം ചാര്ഥഃ പ്രകരണാഗതത്വാദുച്യമാനോ ന പുനരുക്തതാമാവഹതി| ധീധൃതിസ്മൃതയഃ പ്രജ്ഞാഭേദാഃ| ഏതേ ച ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യര്ഥം പ്രജ്ഞാഭേദത്വേനാന്യഥാ വ്യുത്പാദ്യ ഇഹോച്യന്തേ| സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമിതി കാലസ്യ സമ്പ്രാപ്തിസ്തഥാ കര്മണശ്ച സമ്പ്രാപ്തിഃ| കര്മസമ്പ്രാപ്തിഃ പച്യമാനകര്മയോഗഃ| കാലസമ്പ്രാപ്തിഗ്രഹണേന ചേഹ യേ കാലവ്യക്താസ്തേ ഗൃഹ്യന്തേ, നാവശ്യം കാലജന്യാഃ; യതഃ സ്വാഭാവികാനപി കാലജന്യാന് തഥാ തൃതീയകാദീനപ്യാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥാദിജന്യാന് കാലജത്വേനൈവേഹാഭിധാസ്യതി| കര്മജാസ്തു പ്രജ്ഞാപരാധജന്യാ ഏവേഹ കര്മജന്യത്വേന വിശേഷേണ ശിഷ്യവ്യുത്പത്ത്യര്ഥം പൃഥഗുച്യന്തേ, കാലവ്യഞ്ച്യത്വേന ച കര്മജാ ഇഹ കാലസമ്പ്രാപ്തിജന്യേഷ്വവരോദ്ധവ്യാഃ| പ്രജ്ഞാപരാധാവരോധശ്ച യഥാ കര്മജാനാം, തഥാ പ്രഥമാധ്യായ ഏവോക്തമ്| കിഞ്ചാചാര്യേണോന്മാദനിദാനേ സ്വയമേവോക്തം യത്- “പ്രജ്ഞാപരാധാത് സമ്ഭൂതേ വ്യാധൌ കര്മജ ആത്മനഃ” (നി. ൭) ഇത്യാദി, തഥാ ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ ച വിമാനേ പുനരുക്തം- “വായ്വാദീനാം യദ്വൈഗുണ്യമുത്പദ്യതേ തസ്യ മൂലമധര്മഃ, തന്മൂലം വാऽസത്കര്മ പൂര്വകൃതം, തയോര്യോനിഃ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ” (വി. ൩) ഇതി| തസ്മാദിഹ സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമിത്യനേന ന കാലജന്യാ ഗദാ ഉച്യന്തേ, കിം തു കാലവ്യഞ്ജ്യാഃ||൯൮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

വിഷമാഭിനിവേശോ യോ നിത്യാനിത്യേ ഹിതാഹിതേ| ജ്ഞേയഃ സ ബുദ്ധിവിഭ്രംശഃ സമം ബുദ്ധിര്ഹി പശ്യതി||൯൯||

ധീവിഭ്രംശം വിവൃണോതി- വിഷമേത്യാദി| വിഷമാഭിനിവേശഃ അയഥാഭൂതത്വേനാധ്യവസാനം നിത്യേऽനിത്യമിതി, ഏവം ഹിതേऽഹിതമഹിതേ വാ ഹിതമിതി യാ ബുദ്ധിഃ സ ബുദ്ധിഭ്രംശഃ| അഥ കഥമയം ബുദ്ധിവിഭ്രംശശബ്ദേനോച്യത ഇത്യാഹ- സമം ബുദ്ധിര്ഹി പശ്യതി; ഉചിതാ ബുദ്ധിഃ സമം യഥാഭൂതം യസ്മാത് പശ്യതി, തസ്മാദസമദര്ശനം ബുദ്ധിവിഭ്രംശ ഉചിത ഏവേത്യര്ഥഃ||൯൯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

വിഷയപ്രവണം സത്ത്വം ധൃതിഭ്രംശാന്ന ശക്യതേ| നിയന്തുമഹിതാദര്ഥാദ്ധൃതിര്ഹി നിയമാത്മികാ||൧൦൦||

ധൃതിഭ്രംശമാഹ- വിഷയേത്യാദി| വിഷയപ്രവണം വിഷയേഷു പ്രസജ്ജത്| നിയന്തുമിതി വ്യാവര്തയിതുമ്| ധൃതിര്ഹി നിയമാത്മികേതി യസ്മാദ് ധൃതിരകാര്യപ്രസക്തം മനോ നിവര്തയതി സ്വരൂപേണ, തസ്മാന്മനോനിയമം കര്തുമശക്താ ധൃതിഃ സ്വകര്മഭ്രഷ്ടാ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൦൦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

തത്ത്വജ്ഞാനേ സ്മൃതിര്യസ്യ രജോമോഹാവൃതാത്മനഃ| ഭ്രശ്യതേ സ സ്മൃതിഭ്രംശഃ സ്മര്തവ്യം ഹി സ്മൃതൌ സ്ഥിതമ്||൧൦൧||

സ്മൃതിഭ്രംശം വിവേചയതി- തത്ത്വേത്യാദി| തത്ത്വജ്ഞാനേ സ്മൃതിര്യസ്യ ഭ്രശ്യത ഇതി യോജനാ| സ്മര്തവ്യം ഹി സ്മൃതൌ സ്ഥിതമിതി സ്മര്തവ്യത്വേന സമ്മതസ്യാര്ഥസ്യ സ്മരണം പ്രശസ്തസ്മൃതിധര്മഃ| തത്ര ച തത്ത്വജ്ഞാനസ്യ ശിഷ്ടാനാം സ്മര്തവ്യത്വേന സമ്മതസ്യ യദസ്മരണം, തത് സ്മൃത്യപരാധാദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൦൧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടഃ കര്മ യത് കുരുതേऽശുഭമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം തം വിദ്യാത് സര്വദോഷപ്രകോപണമ്||൧൦൨|| ഉദീരണം ഗതിമതാമുദീര്ണാനാം ച നിഗ്രഹഃ| സേവനം സാഹസാനാം ച നാരീണാം ചാതിസേവനമ്||൧൦൩|| കര്മകാലാതിപാതശ്ച മിഥ്യാരമ്ഭശ്ച കര്മണാമ്| വിനയാചാരലോപശ്ച പൂജ്യാനാം ചാഭിധര്ഷണമ്||൧൦൪|| ജ്ഞാതാനാം സ്വയമര്ഥാനാമഹിതാനാം നിഷേവണമ്| പരമൌന്മാദികാനാം ച പ്രത്യയാനാം നിഷേവണമ്||൧൦൫|| അകാലാദേശസഞ്ചാരൌ മൈത്രീ സങ്ക്ലിഷ്ടകര്മഭിഃ| ഇന്ദ്രിയോപക്രമോക്തസ്യ സദ്വൃത്തസ്യ ച വര്ജനമ്||൧൦൬|| ഈര്ഷ്യാമാനഭയക്രോധലോഭമോഹമദഭ്രമാഃ| തജ്ജം വാ കര്മ യത് ക്ലിഷ്ടം ക്ലിഷ്ടം യദ്ദേഹകര്മ ച||൧൦൭|| യച്ചാന്യദീദൃശം കര്മ രജോമോഹസമുത്ഥിതമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം തം ശിഷ്ടാ ബ്രുവതേ വ്യാധികാരണമ് ||൧൦൮||

ഏവം ബുദ്ധ്യാദിഭ്രംശത്രയരൂപപ്രജ്ഞാപരാധജന്യം കര്മ പ്രജ്ഞാപരാധത്വേന ദര്ശയന്നാഹ- ധീത്യാദി| സര്വദോഷശബ്ദേന വാതാദയോ രജസ്തമസീ ച ഗൃഹ്യന്തേ| കര്മകാലാതിപാതഃ ചികിത്സാകാലാതിവര്തനമ്| മിഥ്യാരമ്ഭ ഇതി അയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗരൂപഃ| വിനയാചാരലോപേനൈവ പ്രാപ്തമപി യത് പുനഃ പൂജ്യാനാമഭിധര്ഷണാദ്യഭിധീയതേ, തദ്വിശേഷേണ പ്രകോപകത്വഖ്യാപനാര്ഥമുദാഹരണാര്ഥം ച| സങ്ക്ലിഷ്ടകര്മഭിരിതി പതിതൈഃ| ക്ലിഷ്ടമിതി നിന്ദിതമ്||൧൦൨-൧൦൮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

ബുദ്ധ്യാ വിഷമവിജ്ഞാനം വിഷമം ച പ്രവര്തനമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം ജാനീയാന്മനസോ ഗോചരം ഹി തത്||൧൦൯||

സങ്ക്ഷേപേണ പ്രജ്ഞാപരാധലക്ഷണമാഹ- ബുദ്ധ്യേത്യാദി| വിഷമമിതി അനുചിതം, വിഷമവിജ്ഞാനം സ്വരൂപത ഏവ പ്രജ്ഞാപരാധഃ| വിഷമപ്രവര്തനം ച പ്രജ്ഞാപരാധകാര്യത്വേന പ്രജ്ഞാപരാധശബ്ദേനോച്യതേ| മനസോ ഗോചരം ഹി തദിതി തദ്വിഷമപ്രവര്തനം വിഷമജ്ഞാനം ച മനഃകാര്യപ്രജ്ഞാവിഷയത്വേന മനസോ ഗോചരമിത്യര്ഥഃ| വിഷമപ്രവര്തനം ച മനോഗോചരജന്യത്വേനോപചാരാദുക്തം, വിസദൃശമനോവിഷയജ്ഞാനാദ്വിഷമവാഗ്ദേഹപ്രവൃത്തിരപി ഭവതി||൧൦൯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

നിര്ദിഷ്ടാ കാലസമ്പ്രാപ്തിര്വ്യാധീനാം വ്യാധിസങ്ഗ്രഹേ| ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാ പുരാ||൧൧൦|| മിഥ്യാതിഹീനലിങ്ഗാശ്ച വര്ഷാന്താ രോഗഹേതവഃ| ജീര്ണഭുക്തപ്രജീര്ണാന്നകാലാകാലസ്ഥിതിശ്ച യാ||൧൧൧|| പൂര്വമധ്യാപരാഹ്ണാശ്ച രാത്ര്യാ യാമാസ്ത്രയശ്ച യേ| ഏഷു കാലേഷു നിയതാ യേ രോഗാസ്തേ ച കാലജാഃ||൧൧൨||

വ്യാധീനാം കാലസമ്പ്രാപ്തിമാഹ- നിര്ദിഷ്ടേത്യാദി| വ്യാധിസങ്ഗ്രഹ ഇതി കിയന്തഃശിരസീയേ “ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാക്രമമ്| ഭവന്ത്യേകൈകശഃ ഷട്സു കാലേഷ്വഭ്രഗമാദിഷു” (സൂ. ൧൭) ഇത്യനേന തഥാ ഹ്യുദാഹരണേന ച| തേന, കാലസമ്പ്രാപ്തിര്വ്യാധീനാം യഥാ- ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം പുരാ നിര്ദിഷ്ടാ ഇതി യോജ്യമ്| ഉദാഹരണാന്തരമാഹ- മിഥ്യേത്യാദി| ജീര്ണേത്യാദൌ ജീര്ണാദ്യവസ്ഥാത്രയവിശിഷ്ടസ്യാന്നസ്യ കാലഃ, തഥാऽന്നസ്യാകാലോऽജീര്ണാദ്യവസ്ഥാലക്ഷിതഃ| പ്രജീര്ണം വിദഗ്ധമ്| രാത്രേര്യാമാസ്ത്രയശ്ച യ ഇതി ത്രയോ ഭാഗാഃ പൂര്വരാത്രമധ്യരാത്രാപരരാത്രരൂപാഃ, ന തു യാമഃ പ്രഹര ഇതി ജ്ഞേയമ്| അന്യത്രാപി ച ഭാഗത്രയേ യാമവിഭാഗം കൃത്വാ അഭിധാനശാസ്ത്രേ ത്രിയാമാ നിശാऽഭിധീയതേ| തേഷു കാലേഷ്വിതി ജീര്ണാന്നകാലാദിഷു; ജീര്ണേ അപരാഹ്ണേ രാത്രിശേഷേ ച വാതികാ ഗദാഃ, ഭുക്തമാത്രേ പൂര്വാഹ്ണേ പൂര്വരാത്രേ ച കഫജാ ഗദാഃ, പ്രജീര്ണേ മധ്യാഹ്നേ മധ്യരാത്രേ ച പിത്തജാ നിയതാ രോഗാഃ| അന്നാകാലേ ചാജീര്ണലക്ഷണേ ഭോജനാത് ത്രയോऽപി ദോഷാ ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്| കിംവാ, ‘ജീര്ണഭുക്തപ്രജീര്ണാന്നകാലാ’ ഇതി ച്ഛേദഃ, തേന ജീര്ണാദ്യവസ്ഥായുക്താന്നകാലാഃ പൂര്വവദേവ ജ്ഞേയാഃ; തഥാ ‘കാലസ്ഥിതിശ്ച യാ’ ഇതി യോജനാ; കാലസ്ഥിതിശബ്ദേന ബാല്യാദിവയസ്ത്രൈവിധ്യമുച്യതേ| തത്ര ബാല്യേ ശ്ലൈഷ്മികാഃ, യൌവനേ പൈത്തികാഃ, വാര്ധക്യേ വാതികാ ഗദാ വര്ധന്ത ഇതി ജ്ഞേയമ്||൧൧൦-൧൧൨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

അന്യേദ്യുഷ്കോ ദ്വ്യഹഗ്രാഹീ തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| സ്വേ സ്വേ കാലേ പ്രവര്തന്തേ കാലേ ഹ്യേഷാം ബലാഗമഃ||൧൧൩||

വിഷമജ്വരാനപി കാലവിശേഷപ്രവര്തമാനമാത്രത്വേന കാലജേ ദര്ശയന്നാഹ- അന്യേദ്യുഷ്ക ഇത്യാദി| ദ്വ്യഹഗ്രാഹീ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “വിഷമജ്വര ഏവാന്യശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| മധ്യേ അഹനീ ജ്വരയത്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി” (ചി. ൩) ഇതി| കഥം സ്വകീയ ഏവ കാലേ പ്രവര്തതന്ത ഇത്യാഹ- കാലേ ഹ്യേഷാം ബലാഗമ ഇതി| ഉക്ത ഏവ കാലേ യസ്മാദ് ബലവന്തോ ഭവന്തി, തസ്മാത്തത്രൈവ സഞ്ജാതബലാഃ സന്തോ വ്യജ്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൧൧൩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

ഏതേ ചാന്യേ ച യേ കേചിത് കാലജാ വിവിധാ ഗദാഃ| അനാഗതേ ചികിത്സ്യാസ്തേ ബലകാലൌ വിജാനതാ||൧൧൪||

ഏതേഷാം ചികിത്സാക്രമമാഹ- ഏതേ ചേത്യാദി| അന്യേ ചേത്യനേനാന്യാനപി കാലവിശേഷപ്രാപ്തിപ്രാദുര്ഭാവിനഃ| ശോഥകുഷ്ഠാദീന് സൂചയതി||൧൧൪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

കാലസ്യ പരിണാമേന ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ| രോഗാഃ സ്വാഭാവികാ ദൃഷ്ടാഃ സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ||൧൧൫||

സ്വാഭാവികാനപി കാലപരിണാമവ്യജ്യമാനതയാ ഇഹ കാലജേऽവരോധയിതുമാഹ- കാലസ്യേത്യാദി| ജരാമൃത്യുരൂപാന്നിമിത്താജ്ജാതാ ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ, മൃത്യുശബ്ദേനേഹ യുഗാനുരൂപായുഃപര്യവസാനഭവകാലമൃത്യുര്ഗ്രാഹ്യഃ ; കിംവാ ജരാമൃത്യ്വോര്യന്നിമിത്തം തസ്മാജ്ജാതാ ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ, ജരാമൃത്യുനിമിത്തം ച പ്രാണിനാം സാധാരണദേഹനിവര്തകഭൂതസ്വഭാവോऽദൃഷ്ടം ച| അഥ സ്വാഭാവികാനാം കാ ചികിത്സേത്യാഹ- സ്വഭാവ ഇത്യാദി| നിഷ്പ്രതിക്രിയ ഇതി സാധാരണചികിത്സയാ രസായനവര്ജ്യയാ ന പ്രതിക്രിയതേ, രസായനേന തു പ്രതിക്രിയത ഏവ; തേന, “അസ്യ പ്രയോഗാച്ച്യവനഃ സുവൃദ്ധോऽഭൂത് പുനര്യുവാ” (ചി. ൧ പാ. ൧) ഇത്യാദിരസായനപ്രയോഗേണ സമം ന വിരോധഃ; കിംവാ, സ്വാഭാവികാ ജരാദയോ രസായനജനിതപ്രകര്ഷാദുത്തരകാലം പുനരവശ്യം ഭവന്തീതി നിഷ്പ്രതിക്രിയത്വേനോക്താഃ||൧൧൫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

നിര്ദിഷ്ടം ദൈവശബ്ദേന കര്മ യത് പൌര്വദേഹികമ്| ഹേതുസ്തദപി കാലേന രോഗാണാമുപലഭ്യതേ||൧൧൬||

സമ്പ്രതി കര്മസമ്പ്രാപ്തികൃതമപി ഗദം കാലവിശേഷവ്യജ്യമാനതയാ ദര്ശയന്നാഹ- നിര്ദിഷ്ടമിത്യാദി| കാലേനേതി പച്യമാനതാലക്ഷിതേന കാലേന (യുക്തം സത്) കര്മ കാരണം ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൧൬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ന ഹി കര്മ മഹത് കിഞ്ചിത് ഫലം യസ്യ ന ഭുജ്യതേ| ക്രിയാഘ്നാഃ കര്മജാ രോഗാഃ പ്രശമം യാന്തി തത്ക്ഷയാത്||൧൧൭||

കര്മണഃ ഫലസമ്ബന്ധിനിയമമാഹ- ന ഹീത്യാദി| മഹദിതി വിശേഷണേന കിഞ്ചിദമഹത് കര്മ പ്രായശ്ചിത്തബാധനീയഫലം ന ദദാത്യപി ഫലമിതി ദര്ശയതി| കര്മജാനാമചികിത്സ്യത്വമാഹ- ക്രിയാഘ്നാ ഇത്യാദി| തത്ക്ഷയാദിതി കര്മക്ഷയാത്; കര്മക്ഷയശ്ച കര്മഫലോപഭോഗാദേവ പരം ഭവതി||൧൧൭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

അത്യുഗ്രശബ്ദശ്രവണാച്ഛ്രവണാത് സര്വശോ ന ച| ശബ്ദാനാം ചാതിഹീനാനാം ഭവന്തി ശ്രവണാജ്ജഡാഃ||൧൧൮|| പരുഷോദ്ഭീഷണാശസ്താപ്രിയവ്യസനസൂചകൈഃ| ശബ്ദൈഃ ശ്രവണസംയോഗോ മിഥ്യാസംയോഗ ഉച്യതേ||൧൧൯|| അസംസ്പര്ശോऽതിസംസ്പര്ശോ ഹീനസംസ്പര്ശ ഏവ ച| സ്പൃശ്യാനാം സങ്ഗ്രഹേണോക്തഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയബാധകഃ||൧൨൦|| യോ ഭൂതവിഷവാതാനാമകാലേനാഗതശ്ച യഃ| സ്നേഹശീതോഷ്ണസംസ്പര്ശോ മിഥ്യായോഗ സ ഉച്യതേ||൧൨൧|| രൂപാണാം ഭാസ്വതാം ദൃഷ്ടിര്വിനശ്യത്യതിദര്ശനാത്| ദര്ശനാച്ചാതിസൂക്ഷ്മാണാം സര്വശശ്ചാപ്യദര്ശനാത്||൧൨൨|| ദ്വിഷ്ടഭൈരവബീഭത്സദൂരാതിശ്ലിഷ്ടദര്ശനാത് | താമസാനാം ച രൂപാണാം മിഥ്യാസംയോഗ ഉച്യതേ||൧൨൩|| അത്യാദാനമനാദാനമോകസാത്മ്യാദിഭിശ്ച യത്| രസാനാം വിഷമാദാനമല്പാദാനം ച ദൂഷണമ്||൧൨൪|| അതിമൃദ്വതിതീക്ഷ്ണാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവനമ്| അസേവനം സര്വശശ്ച ഘ്രാണേന്ദ്രിയവിനാശനമ്||൧൨൫|| പൂതിഭൂതവിഷദ്വിഷ്ടാ ഗന്ധാ യേ ചാപ്യനാര്തവാഃ| തൈര്ഗന്ധൈര്ഘ്രാണസംയോഗോ മിഥ്യായോഗഃ സ ഉച്യതേ||൧൨൬|| ഇത്യസാത്മ്യാര്ഥസംയോഗസ്ത്രിവിധോ ദോഷകോപനഃ|൧൨൭|

ക്രമാഗതമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗം വിവൃണോതി- അത്യുഗ്രേത്യാദി| സര്വശോ ന ചേതി സര്വഥോഗ്രശബ്ദാശ്രവണാത് | സ്പൃശ്യാനാമിതി സ്പൃശ്യത്വേനോക്താനാം ശാസ്ത്രേऽഭ്യങ്ഗോത്സാദനാദീനാമ്| ഭൂതാഃ സവിഷിക്രിമിപി ശാചാദയഃ| യോ ഭൂതവിഷവാതാദീനാം സംസ്പര്ശഃ, തഥാऽകാലേനാഗതഃ സ്നേഹശീതോഷ്ണസംസ്പര്ശശ്ചേതി യോജനാ| തത്രാകാലേ സ്നേഹസംസ്പര്ശോ യഥാ- അജീര്ണേ കഫവൃദ്ധികാലേ അഭ്യങ്ഗസ്പര്ശഃ, ഏവം ശീതേ ശീതസ്പര്ശഃ, ഉഷ്ണേ ചോഷ്ണസ്പര്ശോऽകാലേനാഗതോ ജ്ഞേയഃ| സര്വശശ്ചാപ്യദര്ശനാദിതി ഭാസ്വതാം സൂക്ഷ്മാണാം ച സര്വഥാऽദര്ശനാത്| അതിശ്ലിഷ്ടമിതി നേത്രപ്രത്യാസന്നമ്| താമസാനാം ച രൂപാണാം ദര്ശനാദ്വിനശ്യതി ദൃഷ്ടിരിതി സമ്ബന്ധഃ| മിഥ്യായോഗഃ സ ഇതി ദ്വിഷ്ടഭൈരവാദിദര്ശനരൂപഃ| അതിസൂക്ഷ്മദര്ശനം ച മിഥ്യായോഗ ഏവ ജ്ഞേയഃ| ഓകസാത്മ്യാദിഭിരിതി വിഷമാദാനമിതി സമ്ബന്ധഃ| ഓകസാത്മ്യാദിവൈഷമ്യേണ ച രാശിദോഷവര്ജം പ്രകൃത്യാദിസപ്തദോഷാ ഗ്രഹീതവ്യാഃ| ത്രിവിധ ഇതി അയോഗാതിയോഗമിഥ്യായോഗരൂപഃ||൧൧൮-൧൨൬||

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

അസാത്മ്യമിതി തദ്വിദ്യാദ്യന്ന യാതി സഹാത്മതാമ്||൧൨൭||

അസാത്മ്യാര്ഥം ദര്ശയതി- അസാത്മ്യമിത്യാദി| സഹേതി മിലിതം ശരീരേണ| ആത്മതാമ് അവികൃതരൂപതാം ന യാതി; ഏതേന, യദുപയുക്തം പ്രാകൃതരൂപോപധാതകം ഭവതി, തദസാത്മ്യമിതി||൧൨൭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

മിഥ്യാതിഹീനയോഗേഭ്യോ യോ വ്യാധിരുപജായതേ| ശബ്ദാദീനാം സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിരൈന്ദ്രിയകോ ബുധൈഃ||൧൨൮||

ഇത്ഥമസാത്മ്യാര്ഥജസ്യ വ്യാധേരിന്ദ്രിയദ്വാരഭൂതത്വേനൈന്ദ്രിയകത്വം ദര്ശയന്നാഹ- മിഥ്യേത്യാദി| ഹീനയോഗേനേഹായോഗോ ഗ്രാഹ്യഃ| ഐന്ദ്രിയക ഇതി ഇന്ദ്രിയദ്വാരഭൂതഃ||൧൨൮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

വേദനാനാമശാന്താനാമിത്യേതേ ഹേതവഃ സ്മൃതാഃ| സുഖഹേതുഃ സമസ്ത്വേകഃ സമയോഗഃ സുദുര്ലഭഃ||൧൨൯||

ദുഃഖരൂപവേദനാഹേതും പ്രപഞ്ചോക്തമുപസംഹരതി- വേദനാനാമിത്യാദി| അശാന്താനാമിതി ദുഃഖാനാമ്| അഥ സുഖരൂപവേദനാഹേതുഃ ക ഇത്യാഹ- സുഖേത്യാദി| സമയോഗ ഇതി കാലബുദ്ധീന്ദ്രിയാര്ഥാനാം സമ്യഗ്യോഗഃ| സുദുര്ലഭ ഇതി കാലാദിസമ്യഗ്യോഗസ്യ അയോഗാദിവിരഹത്വേന സുദുര്ലഭത്വാത്| പ്രായോ ഹി കാലാദീനാം മധ്യേ അന്യതരേണാപ്യയോഗാദിനാ പുരുഷഃ സമ്ബധ്യതേ; തേന ച നിത്യാതുരാ ഏവ പുരുഷാ ഭവന്തി, അല്പം ച രോഗമനാദൃത്യ സ്വസ്ഥവ്യപദേശഃ പുരുഷാണാം ക്രിയത ഇതി ഭാവഃ||൧൨൯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

നേന്ദ്രിയാണി ന ചൈവാര്ഥാഃ സുഖദുഃഖസ്യ ഹേതവഃ| ഹേതുസ്തു സുഖദുഃഖസ്യ യോഗോ ദൃഷ്ടശ്ചതുര്വിധഃ||൧൩൦|| സന്തീന്ദ്രിയാണി സന്ത്യര്ഥാ യോഗോ ന ച ന ചാസ്തി രുക്| ന സുഖം, കാരണം തസ്മാദ്യോഗ ഏവ ചതുര്വധഃ||൧൩൧||

സമ്പ്രതി സമ്യഗ്യോഗസ്യോപാദേയതാമയോഗാദീനാം ച ഹേയതാം ദര്ശയിതും യോഗമേവ ചതുര്വിധം കാരണത്വേന ദര്ശയന്നാഹ- നേന്ദ്രിയാണീത്യാദി| നനു കഥമിന്ദ്രിയാര്ഥയോഃ സുഖദുഃഖകാരണത്വേനോപലഭ്യമാനയോരപ്യകാരണത്വമിത്യാഹ- സന്തീത്യാദി| യോഗോ ന ചേതി ഇന്ദ്രിയാര്ഥയോഃ സമ്ബന്ധോ ന ച| ന സുഖമിതി ച്ഛേദഃ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥയോര്യോഗാഭാവേ അകാരണത്വേന, സതി തു യോഗേ കാരണത്വേന, യോഗ ഏവാന്വയവ്യതിരേകാഭ്യാം കാരണമവധാര്യത ഇതി ഭാവഃ| അയം ച യോഗ ഇന്ദ്രിയാര്ഥാവധികൃത്യ സ്പഷ്ടത്വേനോക്തഃ; തേന, പ്രജ്ഞാകാലയോരപി ബോദ്ധവ്യഃ| ഏതച്ഛേന്ദ്രിയമര്ഥം ചാനുപാദേയം കൃത്വാ ചതുര്വിധയോഗസ്യ കാരണത്വം യോഗാനാമേവ ഹേയോപാദേയത്വോപദര്ശനാര്ഥം കൃതമ്||൧൩൦-൧൩൧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

നാത്മേന്ദ്രിയം മനോ ബുദ്ധിം ഗോചരം കര്മ വാ വിനാ| സുഖദുഃഖം, യഥാ യച്ച ബോദ്ധവ്യം തത്തഥോച്യതേ||൧൩൨||

പരമാര്ഥതസ്ത്വാത്മേന്ദ്രിയമനോബുദ്ധ്യര്ഥാദൃഷ്ടാന്യേവ തഥായുക്താനി സുഖദുഃഖകാരണാനീതി ദര്ശയന്നാഹ- നാത്മേത്യാദി| ഗോചര ഇന്ദ്രിയാര്ഥഃ| കര്മ അദൃഷ്ടമ്| തത്ര ആത്മാനം വിനാ ന ലോഷ്ടാദൌ സുഖദുഃഖേ ഭവതഃ| ഇന്ദ്രിയാര്ഥാദീനാം ച സുഖദുഃഖകാരണത്വം സ്പഷ്ടമേവ| കര്മാപി ച ശുഭം സുഖകാരണമ്, അശുഭം ച ദുഃഖകാരണമ്| യദ്യാത്മാദയ ഏവ കാരണം, തര്ഹി കിമര്ഥം കാലാദ്യയോഗാതിയോഗാദയ ഇഹോച്യന്ത ഇത്യാഹ- യഥേത്യാദി| യദ് ബോദ്ധവ്യം സുഖദുഃഖം യഥാ ബോദ്ധവ്യം കാര്യവശാദ്ഭവതി, തത്തഥൈവോച്യതേ നാന്യഥാ| തേന സാത്മ്യാസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥജന്യത്വേന സുഖദുഃഖേ ഇഹ പ്രതീയമാനേ ചികിത്സായാമുപയുക്തേ ഭവതഃ, നാത്മാദിജന്യത്വേനേഹ സുഖദുഃഖേ അഭിധീയേതേ; ന ഹ്യാത്മാദയോ ദുഃഖഹേതുതയാ പ്രതിപന്നാ അപീഹ ഹേയതയാ പ്രതിപാദ്യന്തേ; കിന്ത്വസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥയോഗാദയ ഏവ ദുഃഖഹേതവസ്ത്യജ്യന്തേ, സുഖഹേതവഃ സാത്മ്യേന്ദിയാര്ഥയോഗാദയസ്തൂപാദീയന്ത ഇതി ഭാവഃ||൧൩൨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശഃ സ്പര്ശോ മാനസ ഏവ ച| ദ്വിവിധഃ സുഖദുഃഖാനാം വേദനാനാം പ്രവര്തകഃ||൧൩൩||

ഇദാനീം സകലകാരണവ്യാപകം യോഗം വ്യുത്പാദയിതുമൈന്ദ്രിയകം മാനസം ച സ്പര്ശം ദര്ശയിതുമാഹ- സ്പര്ശനേത്യാദി| സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശ ഇത്യനേനേന്ദ്രിയാണാമര്ഥേന സമ്ബന്ധം സ്പര്ശനേന്ദ്രിയകൃതം ദര്ശയതി; ചക്ഷുരാദീന്യപി സ്പൃഷ്ടമേവാര്ഥം ജാനന്തി; യദി ഹ്യസ്പൃഷ്ടമേവ ചക്ഷുഃ ശ്രോത്രം ഘ്രാണം വാ ഗൃഹ്ണാതി, തദാ വിദൂരമപി ഗൃഹ്ണീയാത്, ന ച ഗൃഹ്ണാതി, തസ്മാത് സ്പൃഷ്ട്വൈവേന്ദ്രിയാണ്യര്ഥം പ്രതിപദ്യതേ; മാനസസ്തു സ്പര്ശശ്ചിന്ത്യാദിനാऽര്ഥേന സമം സൂക്ഷ്മോऽസ്ത്യേവ, യേന മനഃ കിശ്ചിദേവ ചിന്തയതി, ന സര്വം; തേന യന്മനസാ സ്പൃശ്യതേ തദേവ മനോ ഗൃഹ്ണാതീതി സ്ഥിതിഃ||൧൩൩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ഇച്ഛാദ്വേഷാത്മികാ തൃഷ്ണാ സുഖദുഃഖാത് പ്രവര്തതേ| തൃഷ്ണാ ച സുഖദുഃഖാനാം കാരണം പുനരുച്യതേ||൧൩൪|| ഉപാദത്തേ ഹി സാ ഭാവാന് വേദനാശ്രയസഞ്ജ്ഞകാന്| സ്പൃശ്യതേ നാനുപാദാനേ നാസ്പൃഷ്ടോ വേത്തി വേദനാഃ||൧൩൫||

സുഖദുഃഖോത്പത്തിക്രമമാഹ- ഇച്ഛേത്യാദി| സുഖാദിച്ഛാരൂപാ തൃഷ്ണാ, ദുഃഖാച്ച ദ്വേഷരൂപാ തൃഷ്ണാ പ്രവര്തതേ| ഇയം ചോത്പന്നാ തൃഷ്ണാ ഈപ്സിതേऽര്ഥേ പ്രവര്തയന്തീ ദ്വിഷ്ടേ ച നിവര്തയന്തീ പ്രവൃത്തിനിവൃത്തിവിഷയസ്യ സുഖദുഃഖഹേതുതാമപേക്ഷ്യ സുഖദുഃഖേ ജനയതീതി വാക്യാര്ഥഃ| യഥോക്തം തൃഷ്ണായാഃ സുഖദുഃഖഹേതുത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഉപാദത്തേ ഹീത്യാദി| വേദനാശ്രയസഞ്ജ്ഞകാനിതി വേദനാകാരണത്വേനോക്താന് കാലാദ്യയോഗാദിരൂപാന്| അഥ തൃഷ്ണാ ചേത് സുഖദുഃഖകാരണം, തത് കിമിന്ദ്രിയാര്ഥേനാപരേണ കാരണേനേത്യാഹ- സ്പൃശ്യത ഇത്യാദി| അനുപാദാന ഇതി അവിദ്യമാനാര്ഥരൂപേ സ്പര്ശകാരണേ അര്ഥം വിനാ നാര്ഥസ്യ സ്പര്ശോ ഭവതി| അഥ ന ഭവത്വര്ഥസ്പര്ശഃ, തതഃ കിമിത്യാഹ- നാസ്പൃഷ്ടോ വേത്തി വേദനാ ഇതി; അര്ഥസ്പര്ശശൂന്യഃ സന് ന സുഖദുഃഖേ അനുത്പന്നത്വാദേവ വേത്തീത്യര്ഥഃ||൧൩൪-൧൩൫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

വേദനാനാമധിഷ്ഠാനം മനോ ദേഹശ്ച സേന്ദ്രിയഃ| കേശലോമനഖാഗ്രാന്നമലദ്രവഗുണൈര്വിനാ||൧൩൬||

‘വേദനാനാം കിമധിഷ്ഠാനമ്’ ഇത്യസ്യോത്തരമാഹ- വേദനാനാമിത്യാദി| ദേഹഃ സേന്ദ്രിയ ഇതി അനേന നിരിന്ദ്രിയോ ദേഹോ കേശലേമാദികോ നിരസ്തഃ| തദേവ സ്പഷ്ടാര്ഥം വിവൃണോതി- കേശേത്യാദി| കിംവാ, ഇന്ദ്രിയാണ്യപി പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം പ്രഥഗ് വേദനാശ്രയത്വേനേന്ദ്രിയഗ്രഹണേനോച്യന്തേ| വേദനായാ ദേഹേന്ദ്രിയഗതത്വം തദാധാരത്വേന പ്രതീയമാനത്വാജ്ജ്ഞേയമ്| ദ്രവം മൂത്രമ്| ഗുണാഃ ശബ്ദാദയഃ| ശരീരഗതാ ഏതേ ഹി കേശാദയോ ന വേദനാധാരാ ഇത്യനുഭവ ഏവ പ്രമാണമ്| യാ തു മൂത്രപുരീഷഗതാ വേദനാ ഗ്രഹണീമൂത്രകൃച്ഛ്രാദൌ വക്തവ്യാ, സാ മൂത്രപുരീഷാധാരശരീരപ്രദേശസ്യൈവ ബോധ്യാ||൧൩൬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

യോഗേ മോക്ഷേ ച സര്വാസാം വേദനാനാമവര്തനമ്| മോക്ഷേ നിവൃത്തിര്നിഃശേഷാ യോഗോ മോക്ഷപ്രവര്തകഃ||൧൩൭||

‘ക്വ ചൈതാ വേദനാഃ സര്വാ’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരം- യോഗ ഇത്യാദി| യോഗഃ ‘അനാരമ്ഭാത്’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്ഷ്യമാണഃ| മോക്ഷ ആത്യന്തികശരീരാദ്യുച്ഛേദഃ| നിഃശേഷേതി ന പുനര്ഭവതി| ഏതേന, യോഗേ നിവൃത്താ വേദനാ പുനര്ഭവതീതി സൂചയതി| മോക്ഷപ്രവര്തക ഇതി മോക്ഷകാരണമ്| കിംവാ, ‘യോഗമോക്ഷൌ നിവര്തകൌ’ ഇതി പാഠഃ; തദാ അസ്മിന് പക്ഷേ യദ്യപി യോഗമോക്ഷയോര്വേദനാനിവര്തകത്വം ‘യോഗേ മോക്ഷേ ച’ ഇത്യാദിനാ ശ്ലോകാര്ധേനോക്തം, തഥാऽപി യോഗമോക്ഷയോരിഹ കര്തൃതാ വേദനാനിവൃത്തിം പ്രതി ദൃശ്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൩൭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം സന്നികര്ഷാത് പ്രവര്തതേ| സുഖദുഃഖമനാരമ്ഭാദാത്മസ്ഥേ മനസി സ്ഥിരേ||൧൩൮|| നിവര്തതേ തദുഭയം വശിത്വം ചോപജായതേ| സശരീരസ്യ യോഗജ്ഞാസ്തം യോഗമൃഷയോ വിദുഃ||൧൩൯||

യഥാ യോഗോ വേദനാനിവര്തകോ ഭവതി, യശ്ച യോഗസ്തമാഹ- ആത്മേത്യാദി| അനാരമ്ഭാദിതി വിഷയോപാദാനാര്ഥം മനസാऽനാരമ്ഭാത് | ആത്മസ്ഥേ മനസീതി വിഷയേ നിവൃതേ കേവലാത്മജ്ഞാനസ്ഥേ| സ്ഥിരേ ഇതി അചലേ, ആത്മജ്ഞാനപ്രസക്ത ഏവേതി യാവത്| തദുഭയമിതി സുഖദുഃഖേ| യോഗേ യോഗധര്മാന്തരപ്രാപ്തിമാഹ- വശിത്വമിത്യാദി| വശിത്വം വക്ഷ്യമാണമഷ്ടവിധമൈശ്വര്യബലമ്| സശരീരസ്യേതിപദേന ശരീരേണ സഹൈവ വശിത്വം ഭവതീതി ദര്ശയതി||൧൩൮-൧൩൯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ഛന്ദതഃ ക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്||൧൪൦|| ഇത്യഷ്ടവിധമാഖ്യാതം യോഗിനാം ബലമൈശ്വരമ്| ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനാത്തത് സര്വമുപജായതേ||൧൪൧||

ആവേശ ഇത്യാദി| ആവേശഃ പരപുരപ്രവേശഃ| ചേതസോ ജ്ഞാനമിതി പരചിത്തജ്ഞാനമ്| അര്ഥാനാം ഛന്ദതഃ ക്രിയേതി അര്ഥാനാമിച്ഛാതഃ കരണമ്| ദൃഷ്ടിഃ അതീന്ദ്രിയദര്ശനമ്| ശ്രോത്രമ് അതീന്ദ്രിയശ്രവണമ്| സ്മൃതിഃ സര്വഭാവതത്ത്വസ്മരണമ്| കാന്തിഃ അമാനുഷീ കാന്തിഃ| ഇഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമിതി യദേച്ഛതി തദാ ദര്ശനയോഗ്യ ഏവ ന ദൃശ്യതേ, യദാ ചേച്ഛതി തദാ ദൃശ്യതേ| കിംവാ, ആവേശശ്ചേതസ ഇതി പരചേതസഃ പ്രവേശഃ, ജ്ഞാനമിതി സര്വമതീതാനാഗതാദിജ്ഞാനം, ശേഷം പൂര്വവത്| ഐശ്വരമിതി യോഗപ്രഭാവാദുപപന്നൈശ്വര്യകൃതമ്| ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനാദിതി നീരജസ്തമസ്കസ്യ മനസ ആത്മനി സമ്യഗാധാനാത്||൧൪൦-൧൪൧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

മോക്ഷോ രജസ്തമോऽഭാവാത് ബലവത്കര്മസങ്ക്ഷയാത്| വിയോഗഃ സര്വസംയോഗൈരപുനര്ഭവ ഉച്യതേ||൧൪൨||

അഥ കഥം മോക്ഷോ ഭവതി, കശ്ചേത്യാഹ- മോക്ഷ ഇത്യാദി| ബലവത്കര്മസങ്ക്ഷയാദിതി അവശ്യഭോക്തവ്യഫലസ്യ കര്മണഃ ക്ഷയാത്| സര്വസംയോഗൈരിതി സര്വൈരാത്മസമ്ബന്ധിഭിഃ ശരീരബുദ്ധ്യഹങ്കാരാദിഭിഃ| ന പുനഃ ശരീരാദിസമ്ബന്ധോ ഭവതീത്യപുനര്ഭവഃ ||൧൪൨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

സതാമുപാസനം സമ്യഗസതാം പരിവര്ജനമ്| വ്രതചര്യോപവാസൌ ച നിയമാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ||൧൪൩|| ധാരണം ധര്മശാസ്ത്രാണാം വിജ്ഞാനം വിജനേ രതിഃ| വിഷയേഷ്വരതിര്മോക്ഷേ വ്യവസായഃ പരാ ധൃതിഃ||൧൪൪|| കര്മണാമസമാരമ്ഭഃ കൃതാനാം ച പരിക്ഷയഃ| നൈഷ്ക്രമ്യമനഹങ്കാരഃ സംയോഗേ ഭയദര്ശനമ്||൧൪൫|| മനോബുദ്ധിസമാധാനമര്ഥതത്ത്വപരീക്ഷണമ്| തത്ത്വസ്മൃതേരുപസ്ഥാനാത് സര്വമേതത് പ്രവര്തതേ||൧൪൬||

പ്രസ്താവാന്മോക്ഷോപായമാഹ- സതാമിത്യാദി| പരാ ധൃതിരിതി അതിശയിതം മനോനിയമനമ്| കര്മണാമസമാരമ്ഭ ഇതി അനാഗതധര്മാധര്മസാധനാനാമകരണമ്| കൃതാനാം ച പരിക്ഷയ ഇതി ജന്മാന്തരൈഃ കൃതാനാം കര്മണാം ഫലോപഭോഗാത് പരിക്ഷയഃ| നൈഷ്കമ്യം സംസാരനിഷ്ക്രമണേച്ഛാ| അനഹങ്കാര ഇതി മമേദമ്, അഹം ‘കരോമി’ ഇത്യാദിബുദ്ധിവര്ജനമ്| സംയോഗ ഇതി ആത്മശരീരാദിസംയോഗേ| മനോബുദ്ധിസമാധാനമിതി മനോബുദ്ധ്യോരാത്മനി സമാധാനമ്| സര്വമേതദിതി ‘കര്മണാമസമാരമ്ഭഃ’ ഇത്യാദ്യുക്തമ് | തത്ത്വസ്മൃതിഃ ആത്മാദീനാം യഥാഭൂതാനുസ്മരണം ; സാ ച നാത്മാ ശരീരാദ്യുപകാര്യഃ, ശരീരാദയശ്ചാമീ ആത്മവ്യതിരിക്താഃ, ഇത്യാദിസ്മരണരൂപസ്മൃതിഃ||൧൪൩-൧൪൬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

സ്മൃതിഃ സത്സേവനാദ്യൈശ്ച ധൃത്യന്തൈരുപജായതേ| സ്മൃത്വാ സ്വഭാവം ഭാവാനാം സ്മരന് ദുഃഖാത് പ്രമുച്യതേ||൧൪൭||

അഥ സ്മൃതിഃ കഥം ദുഃഖപ്രമോഷേ കാരണമിത്യാഹ- സ്മൃത്വേത്യാദി| സ്വഭാവമിതി പ്രത്യാത്മനിയതരൂപമ്| ഗുരുവചനാദ്ധി പ്രഥമപ്രതിപന്നമാത്മാദീനാം രൂപം പരസ്പരഭിന്നം പരസ്പരാനുപകാരകത്വേന വ്യവസ്ഥിതം സ്മരന് ന ക്വചിദപി പ്രവര്തതേ, അപ്രവര്തമാനശ്ച ന ദുഃഖേന പ്രവൃത്തിജന്യേന യുജ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൧൪൭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

വക്ഷ്യന്തേ കാരണാന്യഷ്ടൌ സ്മൃതിര്യൈരുപജായതേ| നിമിത്തരൂപഗ്രഹണാത് സാദൃശ്യാത് സവിപര്യയാത്||൧൪൮|| സത്ത്വാനുബന്ധാദഭ്യാസാജ്ജ്ഞാനയോഗാത് പുനഃ ശ്രുതാത്| ദൃഷ്ടശ്രുതാനുഭൂതാനാം സ്മാരണാത് സ്മൃതിരുച്യതേ||൧൪൯||

ഇദാനീം സ്മൃതിപ്രസ്താവാത് സ്മൃതികാരണാന്യാഹ- വക്ഷ്യന്ത ഇത്യാദി| നിമിത്തഗ്രഹണം കാരണജ്ഞാനം, കാരണം ഹി ദൃഷ്ട്വാ കാര്യം സ്മരതി| രൂപഗ്രഹണമ് ആകാരഗ്രഹണമ് | യഥാ- വനേ ഗവയം ദൃഷ്ട്വാ ഗാം സ്മരതി| സാദൃശ്യാദ് യഥാ- പിതുഃ സദൃശം പുരുഷം ദൃഷ്ട്വാ പിതരം സ്മരതി| സവിപര്യയാദിതി അത്യര്ഥവൈസാദൃശ്യാദപി സ്മരണം ഭവതി; യഥാ- അത്യര്ഥകുരൂപം ദൃഷ്ട്വാ പ്രതിയോഗിനമത്യര്ഥസുരൂപം സ്മരതി| സത്ത്വാനുബന്ധാദിതി മനസഃ പ്രണിധാനാത്, സ്മര്തവ്യസ്മരണായ പ്രണിഹിതമനാഃ സ്മര്തവ്യം സ്മരതി| അഭ്യാസാദിതി അഭ്യസ്തമര്ഥമഭ്യാസബലാദേവ സ്മരതി| ജ്ഞാനയോഗാദിതി തത്ത്വജ്ഞാനയോഗാത്; ഉപജാതതത്ത്വജ്ഞാനോ ഹി തദ്ബലാദേവ സര്വം സ്മരതി| പുനഃ ശ്രുതാദിതി ശ്രുതോऽപ്യര്ഥോ വിസ്മൃതഃ പുനരേകദേശം ശ്രുത്വാ സ്മര്യതേ| സ്മൃതികാരണമഭിധായ സ്മൃതിരൂപമാഹ- ദൃഷ്ടേത്യാദി|- ദൃഷ്ടം പ്രത്യക്ഷോപലക്ഷണം, ശ്രുതം ത്വാഗമപ്രതീതം , തേന സര്വപൂര്വാനുഭൂതാവരോധഃ| ക്വചിത്, ‘സ്മരണം സ്മൃതിരുച്യതേ’ ഇതി പാഠഃ, തത്രാപി നാര്ഥഭേദഃ||൧൪൮-൧൪൯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

ഏതത്തദേകമയനം മുക്തൈര്മോക്ഷസ്യ ദര്ശിതമ്| തത്ത്വസ്മൃതിബലം, യേന ഗതാ ന പുനരാഗതാഃ||൧൫൦|| അയനം പുനരാഖ്യാതമേതദ്യോഗസ്യ യോഗിഭിഃ| സങ്ഖ്യാതധര്മൈഃ സാങ്ഖ്യൈശ്ച മുക്തൈര്മോക്ഷസ്യ ചായനമ്||൧൫൧||

ഏവം സ്മൃതിം സാമാന്യേന പ്രതിപാദ്യ തത്ത്വസ്മൃതേര്മോക്ഷസാധകത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഏതദിത്യാദി| ഏകമയനമിതി ശ്രേഷ്ഠഃ പന്ഥാഃ| മുക്തൈരിതി ജീവന്മുക്തൈരിതി ജ്ഞേയം, സര്വഥാമുക്താനാം ശരീരാഭാവേനോപദര്ശകത്വാഭാവാത്| തത്ത്വസ്മൃതിബലമിതി തത്ത്വസ്മൃതിരൂപം ബലം; കിംവാ, തത്ത്വസ്മൃതിര്ബലം യത്ര മോക്ഷസാധനമാര്ഗേ തത്തത്ത്വസ്മൃതിബലമ്| യേനേതി യേന യഥാ| ഗതാ ഇതി മോക്ഷം ഗതാഃ ന പുനരാഗതാ ഇതി മുക്തിം യാതാ ന പുനരാഗച്ഛന്തി||൧൫൦-൧൫൧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

സര്വം കാരണവദ്ദുഃഖമസ്വം ചാനിത്യമേവ ച| ന ചാത്മകൃതകം തദ്ധി തത്ര ചോത്പദ്യതേ സ്വതാ||൧൫൨|| യാവന്നോത്പദ്യതേ സത്യാ ബുദ്ധിര്നൈതദഹം യയാ| നൈതന്മമേതി വിജ്ഞായ ജ്ഞഃ സര്വമതിവര്തതേ||൧൫൩||

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപേണ സംസാരഹേതുമജ്ഞാനം, തഥാ മോക്ഷഹേതും ച സമ്യഗജ്ഞാനം ദര്ശയന്നാഹ - സര്വമിത്യാദി| സര്വം കാരണവദിതി സര്വമുത്പദ്യമാനം ബുദ്ധ്യഹങ്കാരശരീരാദി| ദുഃഖമിതി ദുഃഖഹേതുരേവ| അസ്വമിതി സര്വം കാരണവദേവാത്മവ്യതിരിക്തം പരമാര്ഥതഃ| ന ചാത്മകൃതകമിതി ന ചാത്മനോദാസീനേന കൃതമ്| തത്രേതി കാരണവതി ബുദ്ധിശരീരാദൌ| സ്വതേതി മമതാ ‘മമേയം ബുദ്ധിഃ’ ഇത്യാദിരൂപാ| അഥ കിയന്തം കാലമിയം ഭ്രാന്ത്യാ യുതോത്പദ്യതേ ഇത്യാഹ- യാവദിത്യാദി| സത്യാ ബുദ്ധിഃ സമ്യഗജ്ഞാനമ്| യയാ സത്യയാ ബുദ്ധ്യാ| നൈതദ് ബുദ്ധ്യാദ്യഹം, കിന്തു ഭിന്ന ഏവാഹം; തഥാ നൈതദ് ബുദ്ധ്യാദി മമ, കിന്തു പ്രകൃതേഃ പ്രപഞ്ച ഇതി വിജ്ഞായ| ജ്ഞഃ തത്ത്വസാക്ഷാത്കാരവാന്| സര്വമതിവര്തത ഇതി സര്വം ബുദ്ധ്യാദി ത്യജതി||൧൫൨-൧൫൩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

തസ്മിംശ്ചരമസന്ന്യാസേ സമൂലാഃ സര്വവേദനാഃ| സസഞ്ജ്ഞാജ്ഞാനവിജ്ഞാനാ നിവൃത്തിം യാന്ത്യശേഷതഃ||൧൫൪||

ചരമസന്ന്യാസ ഇതി പശ്ചാദ്ഭാവിസകലകര്മസന്ന്യാസേ| പ്രഥമം ഹി മോക്ഷോപയോഗിത്വേന ഗുരുവചനാത് ക്രിയാസന്ന്യാസഃ കൃത ഏവ, പരം ഖാനുഭവവിരക്തേന ന കൃതഃ; അഭ്യാസാദുദ്ഭൂതേന ജ്ഞാനേന സാക്ഷാദ്ദൃഷ്ടഭാവസ്വഭാവേന യഃ സര്വസന്ന്യാസഃ ക്രിയതേ, തത്ര സമൂലാഃ സര്വവേദനാ ജ്ഞാനാദയശ്ച ശരീരോപരമാദേവോപരമന്തേ| സമൂലാ ഇതി സകാരണാഃ, കാരണം ച ബുദ്ധ്യാദയഃ| സഞ്ജ്ഞാ ആലോചനം നിര്വികല്പകം, ജ്ഞാനം സവികല്പകം, വിജ്ഞാനം ബുദ്ധ്യവസായഃ; കിംവാ, സഞ്ജ്ഞാ നാമോല്ലേഖേന ജ്ഞാനം, വിജ്ഞാനം ശാസ്ത്രജ്ഞാനമ്| തത്ത്വജ്ഞാനമപി ഹി മോക്ഷം ജനയിത്വാ നിവര്തത ഏവ, കാരണാഭാവാത്||൧൫൪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

അതഃ പരം ബ്രഹ്മഭൂതോ ഭൂതാത്മാ നോപലഭ്യതേ| നിഃസൃതഃ സര്വഭാവേഭ്യശ്ചിഹ്നം യസ്യ ന വിദ്യതേ| ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മവിദാം ചാത്ര നാജ്ഞസ്തജ്ജ്ഞാതുമര്ഹതി||൧൫൫||

‘സര്വവിദ്’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമ്- അതഃ പരമിത്യാദി| ബ്രഹ്മഭൂത ഇതി പ്രകൃത്യാദിരഹിതഃ| ചിഹ്നം യസ്യ ന വിദ്യതേ ഇത്യനേന മുക്താത്മനഃ പ്രാണാപാനാദ്യാത്മലിങ്ഗാഭാവാദ്ഗമകം ചിഹ്നം നാസ്ത്യേവേതി ദര്ശദ്യതി| ന ക്ഷരതി അന്യഥാത്വം ന ഗച്ഛതീത്യക്ഷരമ്| അവിദ്യമാനം ലക്ഷണം യസ്യേതി അലക്ഷണമ്| ഏതസ്യൈവ മോക്ഷസ്യേതരപുരുഷാജ്ഞേയതാം ദര്ശയതി- ജ്ഞാനമിത്യാദി| ബ്രഹ്മവിദാമേവാത്ര മനഃ പ്രത്യേതി, നാജ്ഞാനാമഹങ്കാരാദിവാസനാഗൃഹീതാനാമിത്യര്ഥഃ||൧൫൫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

തത്ര ശ്ലോകഃ- പ്രശ്നാഃ പുരുഷമാശ്രിത്യ ത്രയോവിംശതിരുത്തമാഃ| കതിധാപുരുഷീയേऽസ്മിന്നിര്ണീതാസ്തത്ത്വദര്ശിനാ||൧൫൬||

സങ്ഗ്രഹോ വ്യക്തഃ||൧൫൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ കതിധാപുരുഷീയം ശാരീരം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ശാരീരസ്ഥാനേ കതിധാപുരുഷീയം ശാരീരം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||