1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ കതിധാപുരുഷീയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

കതിധാ പുരുഷോ ധീമന്! ധാതുഭേദേന ഭിദ്യതേ| പുരുഷഃ കാരണം കസ്മാത്, പ്രഭവഃ പുരുഷസ്യ കഃ||൩|| കിമജ്ഞോ ജ്ഞഃ, സ നിത്യഃ കിം കിമനിത്യോ നിദര്ശിതഃ| പ്രകൃതിഃ കാ, വികാരാഃ കേ, കിം ലിങ്ഗം പുരുഷസ്യ ച||൪|| നിഷ്ക്രിയം ച സ്വതന്ത്രം ച വശിനം സര്വഗം വിഭുമ്| വദന്ത്യാത്മാനമാത്മജ്ഞാഃ ക്ഷേത്രജ്ഞം സാക്ഷിണം തഥാ||൫|| നിഷ്ക്രിയസ്യ ക്രിയാ തസ്യ ഭഗവന്! വിദ്യതേ കഥമ്| സ്വതന്ത്രശ്ചേദനിഷ്ടാസു കഥം യോനിഷു ജായതേ||൬|| വശീ യദ്യസുഖൈഃ കസ്മാദ്ഭാവൈരാക്രമ്യതേ ബലാത്| സര്വാഃ സര്വഗതത്വാച്ച വേദനാഃ കിം ന വേത്തി സഃ||൭|| ന പശ്യതി വിഭുഃ കസ്മാച്ഛൈലകുഡ്യതിരസ്കൃതമ്| ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ക്ഷേത്രമഥവാ കിം പൂര്വമിതി സംശയഃ||൮|| ജ്ഞേയം ക്ഷേത്രം വിനാ പൂര്വം ക്ഷേത്രജ്ഞോ ഹി ന യുജ്യതേ| ക്ഷേത്രം ച യദി പൂര്വം സ്യാത് ക്ഷേത്രജ്ഞഃ സ്യാദശാശ്വതഃ||൯|| സാക്ഷിഭൂതശ്ച കസ്യായം കര്താ ഹ്യന്യോ ന വിദ്യതേ| സ്യാത് കഥം ചാവികാരസ്യ വിശേഷോ വേദനാകൃതഃ||൧൦|| അഥ ചാര്തസ്യ ഭഗവംസ്തിസൃണാം കാം ചികിത്സതി| അതീതാം വേദനാം വൈദ്യോ വര്തമാനാം ഭവിഷ്യതീമ്||൧൧|| ഭവിഷ്യന്ത്യാ അസമ്പ്രാപ്തിരതീതായാ അനാഗമഃ| സാമ്പ്രതിക്യാ അപി സ്ഥാനം നാസ്ത്യര്തേഃ സംശയോ ഹ്യതഃ||൧൨|| കാരണം വേദനാനാം കിം, കിമധിഷ്ഠാനമുച്യതേ| ക്വ ചൈതാ വേദനാഃ സര്വാ നിവൃത്തിം യാന്ത്യശേഷതഃ||൧൩|| സര്വവിത് സര്വസന്ന്യാസീ സര്വസംയോഗനിഃസൃതഃ| ഏകഃ പ്രശാന്തോ ഭൂതാത്മാ കൈര്ലിങ്ഗൈരുപലഭ്യതേ||൧൪|| ഇത്യഗ്നിവേശസ്യ വചഃ ശ്രുത്വാ മതിമതാം വരഃ| സര്വം യഥാവത് പ്രോവാച പ്രശാന്താത്മാ പുനര്വസുഃ||൧൫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

ഖാദയശ്ചേതനാഷഷ്ഠാ ധാതവഃ പുരുഷഃ സ്മൃതഃ| ചേതനാധാതുരപ്യേകഃ സ്മൃതഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൧൬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

പുനശ്ച ധാതുഭേദേന ചതുര്വിംശതികഃ സ്മൃതഃ| മനോ ദശേന്ദ്രിയാണ്യര്ഥാഃ പ്രകൃതിശ്ചാഷ്ടധാതുകീ||൧൭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

ലക്ഷണം മനസോ ജ്ഞാനസ്യാഭാവോ ഭാവ ഏവ ച| സതി ഹ്യാത്മേന്ദ്രിയാര്ഥാനാം സന്നികര്ഷേ ന വര്തതേ||൧൮|| വൈവൃത്ത്യാന്മനസോ ജ്ഞാനം സാന്നിധ്യാത്തച്ച വര്തതേ| അണുത്വമഥ ചൈകത്വം ദ്വൌ ഗുണൌ മനസഃ സ്മൃതൌ||൧൯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

ചിന്ത്യം വിചാര്യമൂഹ്യം ച ധ്യേയം സങ്കല്പ്യമേവ ച| യത്കിഞ്ചിന്മനസോ ജ്ഞേയം തത് സര്വം ഹ്യര്ഥസഞ്ജ്ഞകമ്||൨൦|| ഇന്ദ്രിയാഭിഗ്രഹഃ കര്മ മനസഃ സ്വസ്യ നിഗ്രഹഃ| ഊഹോ വിചാരശ്ച, തതഃ പരം ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ||൨൧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

ഇന്ദ്രിയേണേന്ദ്രിയാര്ഥോ ഹി സമനസ്കേന ഗൃഹ്യതേ| കല്പ്യതേ മനസാ തൂര്ധ്വം ഗുണതോ ദോഷതോऽഥവാ||൨൨|| ജായതേ വിഷയേ തത്ര യാ ബുദ്ധിര്നിശ്ചയാത്മികാ| വ്യവസ്യതി തയാ വക്തും കര്തും വാ ബുദ്ധിപൂര്വകമ്||൨൩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

ഏകൈകാധികയുക്താനി ഖാദീനാമിന്ദ്രിയാണി തു| പഞ്ച കര്മാനുമേയാനി യേഭ്യോ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ||൨൪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

ഹസ്തൌ പാദൌ ഗുദോപസ്ഥം വാഗിന്ദ്രിയമഥാപി ച| കര്മേന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ പാദൌ ഗമനകര്മണി||൨൫|| പായൂപസ്ഥം വിസര്ഗാര്ഥം ഹസ്തൌ ഗ്രഹണധാരണേ| ജിഹ്വാ വാഗിന്ദ്രിയം വാക് ച സത്യാ ജ്യോതിസ്തമോऽനൃതാ||൨൬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

മഹാഭൂതാനി ഖം വായുരഗ്നിരാപഃ ക്ഷിതിസ്തഥാ| ശബ്ദഃ സ്പര്ശശ്ച രൂപം ച രസോ ഗന്ധശ്ച തദ്ഗുണാഃ||൨൭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

തേഷാമേകഗുണഃ പൂര്വോ ഗുണവൃദ്ധിഃ പരേ പരേ| പൂര്വഃ പൂര്വഗുണശ്ചൈവ ക്രമശോ ഗുണിഷു സ്മൃതഃ||൨൮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

ഖരദ്രവചലോഷ്ണത്വം ഭൂജലാനിലതേജസാമ്| ആകാശസ്യാപ്രതീഘാതോ ദൃഷ്ടം ലിങ്ഗം യഥാക്രമമ്||൨൯|| ലക്ഷണം സര്വമേവൈതത് സ്പര്ശനേന്ദ്രിയഗോചരമ്| സ്പര്ശനേന്ദ്രിയവിജ്ഞേയഃ സ്പര്ശോ ഹി സവിപര്യയഃ||൩൦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

ഗുണാഃ ശരീരേ ഗുണിനാം നിര്ദിഷ്ടാശ്ചിഹ്നമേവ ച|൩൧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

അര്ഥാഃ ശബ്ദാദയോ ജ്ഞേയാ ഗോചരാ വിഷയാ ഗുണാഃ||൩൧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

യാ യദിന്ദ്രിയമാശ്രിത്യ ജന്തോര്ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ| യാതി സാ തേന നിര്ദേശം മനസാ ച മനോഭവാ||൩൨|| ഭേദാത് കാര്യേന്ദ്രിയാര്ഥാനാം ബഹ്വ്യോ വൈ ബുദ്ധയഃ സ്മൃതാഃ| ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാമേകൈകാ സന്നികര്ഷജാ||൩൩|| അങ്ഗുല്യങ്ഗുഷ്ഠതലജസ്തന്ത്രീവീണാനഖോദ്ഭവഃ| ദൃഷ്ടഃ ശബ്ദോ യഥാ ബുദ്ധിര്ദൃഷ്ടാ സംയോഗജാ തഥാ||൩൪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

ബുദ്ധീന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം വിദ്യാദ്യോഗധരം പരമ്| ചതുര്വിംശതികോ ഹ്യേഷ രാശിഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൩൫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

രജസ്തമോഭ്യാം യുക്തസ്യ സംയോഗോऽയമനന്തവാന്| താഭ്യാം നിരാകൃതാഭ്യാം തു സത്ത്വവൃദ്ധ്യാ നിവര്തതേ||൩൬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

അത്ര കര്മ ഫലം ചാത്ര ജ്ഞാനം ചാത്ര പ്രതിഷ്ഠിതമ്| അത്ര മോഹഃ സുഖം ദുഃഖം ജീവിതം മരണം സ്വതാ||൩൭|| ഏവം യോ വേദ തത്ത്വേന സ വേദ പ്രലയോദയൌ| പാരമ്പര്യം ചികിത്സാം ച ജ്ഞാതവ്യം യച്ച കിഞ്ചന||൩൮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

ഭാസ്തമഃ സത്യമനൃതം വേദാഃ കര്മ ശുഭാശുഭമ്| ന സ്യുഃ കര്താ ച ബോദ്ധാ ച പുരുഷോ ന ഭവേദ്യദി||൩൯|| നാശ്രയോ ന സുഖം നാര്തിര്ന ഗതിര്നാഗതിര്ന വാക്| ന വിജ്ഞാനം ന ശാസ്ത്രാണി ന ജന്മ മരണം ന ച||൪൦|| ന ബന്ധോ ന ച മോക്ഷഃ സ്യാത് പുരുഷോ ന ഭവേദ്യദി| കാരണം പുരുഷസ്തസ്മാത് കാരണജ്ഞൈരുദാഹൃതഃ||൪൧|| ന ചേത് കാരണമാത്മാ സ്യാദ്ഭാദയഃ സ്യുരഹേതുകാഃ| ന ചൈഷു സമ്ഭവേജ് ജ്ഞാനം ന ച തൈഃ സ്യാത് പ്രയോജനമ്||൪൨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

കൃതം മൃദ്ദണ്ഡചക്രൈശ്ച കുമ്ഭകാരാദൃതേ ഘടമ്| കൃതം മൃത്തൃണകാഷ്ഠൈശ്ച ഗൃഹകാരാദ്വിനാ ഗൃഹമ്||൪൩|| യോ വദേത് സ വദേദ്ദേഹം സമ്ഭൂയ കരണൈഃ കൃതമ്| വിനാ കര്താരമജ്ഞാനാദ്യുക്ത്യാഗമബഹിഷ്കൃതഃ||൪൪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

കാരണം പുരുഷഃ സര്വൈഃ പ്രമാണൈരുപലഭ്യതേ| യേഭ്യഃ പ്രമേയം സര്വേഭ്യ ആഗമേഭ്യഃ പ്രമീയതേ||൪൫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ന തേ തത്സദൃശാസ്ത്വന്യേ പാരമ്പര്യസമുത്ഥിതാഃ| സാരൂപ്യാദ്യേ ത ഏവേതി നിര്ദിശ്യന്തേ നവാ നവാഃ||൪൬|| ഭാവാസ്തേഷാം സമുദയോ നിരീശഃ സത്ത്വസഞ്ജ്ഞകഃ| കര്താ ഭോക്താ ന സ പുമാനിതി കേചിദ്വ്യവസ്ഥിതാഃ||൪൭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

തേഷാമന്യൈഃ കൃതസ്യാന്യേ ഭാവാ ഭാവൈര്നവാഃ ഫലമ്| ഭുഞ്ജതേ സദൃശാഃ പ്രാപ്തം യൈരാത്മാ നോപദിശ്യതേ||൪൮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

കരണാന്യാന്യതാ ദൃഷ്ടാ കര്തുഃ കര്താ സ ഏവ തു| കര്താ ഹി കരണൈര്യുക്തഃ കാരണം സര്വകര്മണാമ്||൪൯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

നിമേഷകാലാദ്ഭാവാനാം കാലഃ ശീഘ്രതരോऽത്യയേ| ഭഗ്നാനാം ന പുനര്ഭാവഃ കൃതം നാന്യമുപൈതി ച||൫൦|| മതം തത്ത്വവിദാമേതദ്യസ്മാത്തസ്മാത് സ കാരണമ്| ക്രിയോപഭോഗേ ഭൂതാനാം നിത്യഃ പുരുഷസഞ്ജ്ഞകഃ||൫൧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

അഹങ്കാരഃ ഫലം കര്മ ദേഹാന്തരഗതിഃ സ്മൃതിഃ| വിദ്യതേ സതി ഭൂതാനാം കാരണേ ദേഹമന്തരാ||൫൨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

പ്രഭവോ ന ഹ്യനാദിത്വാദ്വിദ്യതേ പരമാത്മനഃ| പുരുഷോ രാശിസഞ്ജ്ഞസ്തു മോഹേച്ഛാദ്വേഷകര്മജഃ||൫൩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

ആത്മാ ജ്ഞഃ കരണൈര്യോഗാജ് ജ്ഞാനം ത്വസ്യ പ്രവര്തതേ| കരണാനാമവൈമല്യാദയോഗാദ്വാ ന വര്തതേ||൫൪|| പശ്യതോऽപി യഥാऽऽദര്ശേ സങ്ക്ലിഷ്ടേ നാസ്തി ദര്ശനമ്| തത്ത്വം ജലേ വാ കലുഷേ ചേതസ്യുപഹതേ തഥാ||൫൫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

കരണാനി മനോ ബുദ്ധിര്ബുദ്ധികര്മേന്ദ്രിയാണി ച| കര്തുഃ സംയോഗജം കര്മ വേദനാ ബുദ്ധിരേവ ച||൫൬|| നൈകഃ പ്രവര്തതേ കര്തും ഭൂതാത്മാ നാശ്നുതേ ഫലമ്| സംയോഗാദ്വര്തതേ സര്വം തമൃതേ നാസ്തി കിഞ്ചന||൫൭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ന ഹ്യേകോ വര്തതേ ഭാവോ വര്തതേ നാപ്യഹേതുകഃ| ശീഘ്രഗത്വാത്സ്വഭാവാത്ത്വഭാവോ ന വ്യതിവര്തതേ||൫൮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

അനാദിഃ പുരുഷോ നിത്യോ വിപരീതസ്തു ഹേതുജഃ| സദകാരണവന്നിത്യം ദൃഷ്ടം ഹേതുജമന്യഥാ||൫൯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

തദേവ ഭാവാദഗ്രാഹ്യം നിത്യത്വ ന കുതശ്ചന| ഭാവാജ്ജ്ഞേയം തദവ്യക്തമചിന്ത്യം വ്യക്തമന്യഥാ||൬൦|| അവ്യക്തമാത്മാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ശാശ്വതോ വിഭുരവ്യയഃ| തസ്മാദ്യദന്യത്തദ്വ്യക്തം, വക്ഷ്യതേ ചാപരം ദ്വയമ്||൬൧|| വ്യക്തമൈന്ദ്രിയകം ചൈവ ഗൃഹ്യതേ തദ്യദിന്ദ്രിയൈഃ| അതോऽന്യത് പുനരവ്യക്തം ലിങ്ഗഗ്രാഹ്യമതീന്ദ്രിയമ്||൬൨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

ഖാദീനി ബുദ്ധിരവ്യക്തമഹങ്കാരസ്തഥാऽഷ്ടമഃ| ഭൂതപ്രകൃതിരുദ്ദിഷ്ടാ വികാരാശ്ചൈവ ഷോഡശ||൬൩|| ബുദ്ധീന്ദ്രിയാണി പഞ്ചൈവ പഞ്ച കര്മേന്ദ്രിയാണി ച| സമനസ്കാശ്ച പഞ്ചാര്ഥാ വികാരാ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതാഃ||൬൪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

ഇതി ക്ഷേത്രം സമുദ്ദിഷ്ടം സര്വമവ്യക്തവര്ജിതമ്| അവ്യക്തമസ്യ ക്ഷേത്രസ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞമൃഷയോ വിദുഃ||൬൫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

ജായതേ ബുദ്ധിരവ്യക്താദ്ബുദ്ധ്യാऽഹമിതി മന്യതേ| പരം ഖാദീന്യഹങ്കാരാദുത്പദ്യന്തേ യഥാക്രമമ്||൬൬|| തതഃ സമ്പൂര്ണസര്വാങ്ഗോ ജാതോऽഭ്യുദിത ഉച്യതേ|൬൭|

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

പുരുഷഃ പ്രലയേ ചേഷ്ടൈഃ പുനര്ഭാവൈര്വിയുജ്യതേ||൬൭|| അവ്യക്താദ്വ്യക്തതാം യാതി വ്യക്താദവ്യക്തതാം പുനഃ| രജസ്തമോഭ്യാമാവിഷ്ടശ്ചക്രവത് പരിവര്തതേ||൬൮|| യേഷാം ദ്വന്ദ്വേ പരാ സക്തിരഹങ്കാരപരാശ്ച യേ| ഉദയപ്രലയൌ തേഷാം ന തേഷാം യേ ത്വതോऽന്യഥാ||൬൯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

പ്രാണാപാനൌ നിമേഷാദ്യാ ജീവനം മനസോ ഗതിഃ| ഇന്ദ്രിയാന്തരസഞ്ചാരഃ പ്രേരണം ധാരണം ച യത്||൭൦|| ദേശാന്തരഗതിഃ സ്വപ്നേ പഞ്ചത്വഗ്രഹണം തഥാ| ദൃഷ്ടസ്യ ദക്ഷിണേനാക്ഷ്ണാ സവ്യേനാവഗമസ്തഥാ||൭൧|| ഇച്ഛാ ദ്വേഷഃ സുഖം ദുഃഖം പ്രയത്നശ്ചേതനാ ധൃതിഃ| ബുദ്ധിഃ സ്മൃതിരഹങ്കാരോ ലിങ്ഗാനി പരമാത്മനഃ||൭൨|| യസ്മാത് സമുപലഭ്യന്തേ ലിങ്ഗാന്യേതാനി ജീവതഃ| ന മൃതസ്യാത്മലിങ്ഗാനി തസ്മാദാഹുര്മഹര്ഷയഃ||൭൩|| ശരീരം ഹി ഗതേ തസ്മിഞ് ശൂന്യാഗാരമചേതനമ്| പഞ്ചഭൂതാവശേഷത്വാത് പഞ്ചത്വം ഗതമുച്യതേ||൭൪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

അചേതനം ക്രിയാവച്ച മനശ്ചേതയിതാ പരഃ| യുക്തസ്യ മനസാ തസ്യ നിര്ദിശ്യന്തേ വിഭോഃ ക്രിയാഃ||൭൫|| ചേതനാവാന് യതശ്ചാത്മാ തതഃ കര്താ നിരുച്യതേ| അചേതനത്വാച്ച മനഃ ക്രിയാവദപി നോച്യതേ||൭൬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

യഥാസ്വേനാത്മനാऽऽത്മാനം സര്വഃ സര്വാസു യോനിഷു| പ്രാണൈസ്തന്ത്രയതേ പ്രാണീ നഹ്യന്യോऽസ്ത്യസ്യ തന്ത്രകഃ||൭൭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

വശീ തത് കുരുതേ കര്മ യത് കൃത്വാ ഫലമശ്നുതേ| വശീ ചേതഃ സമാധത്തേ വശീ സര്വം നിരസ്യതി||൭൮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

ദേഹീ സര്വഗതോऽപ്യാത്മാ സ്വേ സ്വേ സംസ്പര്ശനേന്ദ്രിയേ| സര്വാഃ സര്വാശ്രയസ്ഥാസ്തു നാത്മാऽതോ വേത്തി വേദനാഃ||൭൯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

വിഭുത്വമത ഏവാസ്യ യസ്മാത് സര്വഗതോ മഹാന്| മനസശ്ച സമാധാനാത് പശ്യത്യാത്മാ തിരസ്കൃതമ്||൮൦|| നിത്യാനുബന്ധം മനസാ ദേഹകര്മാനുപാതിനാ| സര്വയോനിഗതം വിദ്യാദേകയോനാവപി സ്ഥിതമ്||൮൧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

ആദിര്നാസ്ത്യാത്മനഃ ക്ഷേത്രപാരമ്പര്യമനാദികമ്| അതസ്തയോരനാദിത്വാത് കിം പൂര്വമിതി നോച്യതേ||൮൨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

ജ്ഞഃ സാക്ഷീത്യുച്യതേ നാജ്ഞഃ സാക്ഷീ ത്വാത്മാ യതഃ സ്മൃതഃ| സര്വേ ഭാവാ ഹി സര്വേഷാം ഭൂതാനാമാത്മസാക്ഷികാഃ||൮൩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

നൈകഃ കദാചിദ്ഭൂതാത്മാ ലക്ഷണൈരുപലഭ്യതേ| വിശേഷോऽനുപലഭ്യസ്യ തസ്യ നൈകസ്യ വിദ്യതേ||൮൪|| സംയോഗപുരുഷസ്യേഷ്ടോ വിശേഷോ വേദനാകൃതഃ| വേദനാ യത്ര നിയതാ വിശേഷസ്തത്ര തത്കൃതഃ||൮൫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

ചികിത്സതി ഭിഷക് സര്വാസ്ത്രികാലാ വേദനാ ഇതി| യയാ യുക്ത്യാ വദന്ത്യേകേ സാ യുക്തിരുപധാര്യതാമ്||൮൬|| പുനസ്തച്ഛിരസഃ ശൂലം ജ്വരഃ സ പുനരാഗതഃ| പുനഃ സ കാസോ ബലവാംശ്ഛര്ദിഃ സാ പുനരാഗതാ||൮൭|| ഏഭിഃ പ്രസിദ്ധവചനൈരതീതാഗമനം മതമ്| കാലശ്ചായമതീതാനാമര്തീനാം പുനരാഗതഃ||൮൮|| തമര്തികാലമുദ്ദിശ്യ ഭേഷജം യത് പ്രയുജ്യതേ| അതീതാനാം പ്രശമനം വേദനാനാം തദുച്യതേ||൮൯|| ആപസ്താഃ പുനരാഗുര്മാ യാഭിഃ ശസ്യം പുരാ ഹതമ്| യഥാ പ്രക്രിയതേ സേതുഃ പ്രതികര്മ തഥാऽऽശ്രയേ||൯൦|| പൂര്വരൂപം വികാരാണാം ദൃഷ്ട്വാ പ്രാദുര്ഭവിഷ്യതാമ്| യാ ക്രിയാ ക്രിയതേ സാ ച വേദനാം ഹന്ത്യനാഗതാമ്||൯൧|| പാരമ്പര്യാനബന്ധസ്തു ദുഃഖാനാം വിനിവര്തതേ| സുഖഹേതൂപചാരേണ സുഖം ചാപി പ്രവര്തതേ||൯൨|| ന സമാ യാന്തി വൈഷമ്യം വിഷമാഃ സമതാം ന ച| ഹേതുഭിഃ സദൃശാ നിത്യം ജായന്തേ ദേഹധാതവഃ||൯൩|| യുക്തിമേതാം പുരസ്കൃത്യ ത്രികാലാം വേദനാം ഭിഷക്| ഹന്തീത്യുക്തം ചികിത്സാ തു നൈഷ്ഠികീ യാ വിനോപധാമ്||൯൪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

ഉപധാ ഹി പരോ ഹേതുര്ദുഃഖദുഃഖാശ്രയപ്രദഃ| ത്യാഗഃ സര്വോപധാനാം ച സര്വദുഃഖവ്യപോഹകഃ||൯൫|| കോഷകാരോ യഥാ ഹ്യംശൂനുപാദത്തേ വധപ്രദാന് | ഉപാദത്തേ തഥാऽര്ഥേഭ്യസ്തൃഷ്ണാമജ്ഞഃ സദാऽऽതുരഃ||൯൬|| യസ്ത്വഗ്നികല്പാനര്ഥാഞ് ജ്ഞോ ജ്ഞാത്വാ തേഭ്യോ നിവര്തതേ| അനാരമ്ഭാദസംയോഗാത്തം ദുഃഖം നോപതിഷ്ഠതേ||൯൭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രംശഃ സമ്പ്രാപ്തിഃ കാലകര്മണാമ്| അസാത്മ്യാര്ഥാഗമശ്ചേതി ജ്ഞാതവ്യാ ദുഃഖഹേതവഃ||൯൮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

വിഷമാഭിനിവേശോ യോ നിത്യാനിത്യേ ഹിതാഹിതേ| ജ്ഞേയഃ സ ബുദ്ധിവിഭ്രംശഃ സമം ബുദ്ധിര്ഹി പശ്യതി||൯൯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

വിഷയപ്രവണം സത്ത്വം ധൃതിഭ്രംശാന്ന ശക്യതേ| നിയന്തുമഹിതാദര്ഥാദ്ധൃതിര്ഹി നിയമാത്മികാ||൧൦൦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

തത്ത്വജ്ഞാനേ സ്മൃതിര്യസ്യ രജോമോഹാവൃതാത്മനഃ| ഭ്രശ്യതേ സ സ്മൃതിഭ്രംശഃ സ്മര്തവ്യം ഹി സ്മൃതൌ സ്ഥിതമ്||൧൦൧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രഷ്ടഃ കര്മ യത് കുരുതേऽശുഭമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം തം വിദ്യാത് സര്വദോഷപ്രകോപണമ്||൧൦൨|| ഉദീരണം ഗതിമതാമുദീര്ണാനാം ച നിഗ്രഹഃ| സേവനം സാഹസാനാം ച നാരീണാം ചാതിസേവനമ്||൧൦൩|| കര്മകാലാതിപാതശ്ച മിഥ്യാരമ്ഭശ്ച കര്മണാമ്| വിനയാചാരലോപശ്ച പൂജ്യാനാം ചാഭിധര്ഷണമ്||൧൦൪|| ജ്ഞാതാനാം സ്വയമര്ഥാനാമഹിതാനാം നിഷേവണമ്| പരമൌന്മാദികാനാം ച പ്രത്യയാനാം നിഷേവണമ്||൧൦൫|| അകാലാദേശസഞ്ചാരൌ മൈത്രീ സങ്ക്ലിഷ്ടകര്മഭിഃ| ഇന്ദ്രിയോപക്രമോക്തസ്യ സദ്വൃത്തസ്യ ച വര്ജനമ്||൧൦൬|| ഈര്ഷ്യാമാനഭയക്രോധലോഭമോഹമദഭ്രമാഃ| തജ്ജം വാ കര്മ യത് ക്ലിഷ്ടം ക്ലിഷ്ടം യദ്ദേഹകര്മ ച||൧൦൭|| യച്ചാന്യദീദൃശം കര്മ രജോമോഹസമുത്ഥിതമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം തം ശിഷ്ടാ ബ്രുവതേ വ്യാധികാരണമ് ||൧൦൮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

ബുദ്ധ്യാ വിഷമവിജ്ഞാനം വിഷമം ച പ്രവര്തനമ്| പ്രജ്ഞാപരാധം ജാനീയാന്മനസോ ഗോചരം ഹി തത്||൧൦൯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

നിര്ദിഷ്ടാ കാലസമ്പ്രാപ്തിര്വ്യാധീനാം വ്യാധിസങ്ഗ്രഹേ| ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാ പുരാ||൧൧൦|| മിഥ്യാതിഹീനലിങ്ഗാശ്ച വര്ഷാന്താ രോഗഹേതവഃ| ജീര്ണഭുക്തപ്രജീര്ണാന്നകാലാകാലസ്ഥിതിശ്ച യാ||൧൧൧|| പൂര്വമധ്യാപരാഹ്ണാശ്ച രാത്ര്യാ യാമാസ്ത്രയശ്ച യേ| ഏഷു കാലേഷു നിയതാ യേ രോഗാസ്തേ ച കാലജാഃ||൧൧൨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

അന്യേദ്യുഷ്കോ ദ്വ്യഹഗ്രാഹീ തൃതീയകചതുര്ഥകൌ| സ്വേ സ്വേ കാലേ പ്രവര്തന്തേ കാലേ ഹ്യേഷാം ബലാഗമഃ||൧൧൩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

ഏതേ ചാന്യേ ച യേ കേചിത് കാലജാ വിവിധാ ഗദാഃ| അനാഗതേ ചികിത്സ്യാസ്തേ ബലകാലൌ വിജാനതാ||൧൧൪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

കാലസ്യ പരിണാമേന ജരാമൃത്യുനിമിത്തജാഃ| രോഗാഃ സ്വാഭാവികാ ദൃഷ്ടാഃ സ്വഭാവോ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ||൧൧൫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

നിര്ദിഷ്ടം ദൈവശബ്ദേന കര്മ യത് പൌര്വദേഹികമ്| ഹേതുസ്തദപി കാലേന രോഗാണാമുപലഭ്യതേ||൧൧൬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ന ഹി കര്മ മഹത് കിഞ്ചിത് ഫലം യസ്യ ന ഭുജ്യതേ| ക്രിയാഘ്നാഃ കര്മജാ രോഗാഃ പ്രശമം യാന്തി തത്ക്ഷയാത്||൧൧൭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

അത്യുഗ്രശബ്ദശ്രവണാച്ഛ്രവണാത് സര്വശോ ന ച| ശബ്ദാനാം ചാതിഹീനാനാം ഭവന്തി ശ്രവണാജ്ജഡാഃ||൧൧൮|| പരുഷോദ്ഭീഷണാശസ്താപ്രിയവ്യസനസൂചകൈഃ| ശബ്ദൈഃ ശ്രവണസംയോഗോ മിഥ്യാസംയോഗ ഉച്യതേ||൧൧൯|| അസംസ്പര്ശോऽതിസംസ്പര്ശോ ഹീനസംസ്പര്ശ ഏവ ച| സ്പൃശ്യാനാം സങ്ഗ്രഹേണോക്തഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയബാധകഃ||൧൨൦|| യോ ഭൂതവിഷവാതാനാമകാലേനാഗതശ്ച യഃ| സ്നേഹശീതോഷ്ണസംസ്പര്ശോ മിഥ്യായോഗ സ ഉച്യതേ||൧൨൧|| രൂപാണാം ഭാസ്വതാം ദൃഷ്ടിര്വിനശ്യത്യതിദര്ശനാത്| ദര്ശനാച്ചാതിസൂക്ഷ്മാണാം സര്വശശ്ചാപ്യദര്ശനാത്||൧൨൨|| ദ്വിഷ്ടഭൈരവബീഭത്സദൂരാതിശ്ലിഷ്ടദര്ശനാത് | താമസാനാം ച രൂപാണാം മിഥ്യാസംയോഗ ഉച്യതേ||൧൨൩|| അത്യാദാനമനാദാനമോകസാത്മ്യാദിഭിശ്ച യത്| രസാനാം വിഷമാദാനമല്പാദാനം ച ദൂഷണമ്||൧൨൪|| അതിമൃദ്വതിതീക്ഷ്ണാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവനമ്| അസേവനം സര്വശശ്ച ഘ്രാണേന്ദ്രിയവിനാശനമ്||൧൨൫|| പൂതിഭൂതവിഷദ്വിഷ്ടാ ഗന്ധാ യേ ചാപ്യനാര്തവാഃ| തൈര്ഗന്ധൈര്ഘ്രാണസംയോഗോ മിഥ്യായോഗഃ സ ഉച്യതേ||൧൨൬|| ഇത്യസാത്മ്യാര്ഥസംയോഗസ്ത്രിവിധോ ദോഷകോപനഃ|൧൨൭|

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

അസാത്മ്യമിതി തദ്വിദ്യാദ്യന്ന യാതി സഹാത്മതാമ്||൧൨൭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

മിഥ്യാതിഹീനയോഗേഭ്യോ യോ വ്യാധിരുപജായതേ| ശബ്ദാദീനാം സ വിജ്ഞേയോ വ്യാധിരൈന്ദ്രിയകോ ബുധൈഃ||൧൨൮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

വേദനാനാമശാന്താനാമിത്യേതേ ഹേതവഃ സ്മൃതാഃ| സുഖഹേതുഃ സമസ്ത്വേകഃ സമയോഗഃ സുദുര്ലഭഃ||൧൨൯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

നേന്ദ്രിയാണി ന ചൈവാര്ഥാഃ സുഖദുഃഖസ്യ ഹേതവഃ| ഹേതുസ്തു സുഖദുഃഖസ്യ യോഗോ ദൃഷ്ടശ്ചതുര്വിധഃ||൧൩൦|| സന്തീന്ദ്രിയാണി സന്ത്യര്ഥാ യോഗോ ന ച ന ചാസ്തി രുക്| ന സുഖം, കാരണം തസ്മാദ്യോഗ ഏവ ചതുര്വധഃ||൧൩൧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

നാത്മേന്ദ്രിയം മനോ ബുദ്ധിം ഗോചരം കര്മ വാ വിനാ| സുഖദുഃഖം, യഥാ യച്ച ബോദ്ധവ്യം തത്തഥോച്യതേ||൧൩൨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസംസ്പര്ശഃ സ്പര്ശോ മാനസ ഏവ ച| ദ്വിവിധഃ സുഖദുഃഖാനാം വേദനാനാം പ്രവര്തകഃ||൧൩൩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

ഇച്ഛാദ്വേഷാത്മികാ തൃഷ്ണാ സുഖദുഃഖാത് പ്രവര്തതേ| തൃഷ്ണാ ച സുഖദുഃഖാനാം കാരണം പുനരുച്യതേ||൧൩൪|| ഉപാദത്തേ ഹി സാ ഭാവാന് വേദനാശ്രയസഞ്ജ്ഞകാന്| സ്പൃശ്യതേ നാനുപാദാനേ നാസ്പൃഷ്ടോ വേത്തി വേദനാഃ||൧൩൫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

വേദനാനാമധിഷ്ഠാനം മനോ ദേഹശ്ച സേന്ദ്രിയഃ| കേശലോമനഖാഗ്രാന്നമലദ്രവഗുണൈര്വിനാ||൧൩൬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

യോഗേ മോക്ഷേ ച സര്വാസാം വേദനാനാമവര്തനമ്| മോക്ഷേ നിവൃത്തിര്നിഃശേഷാ യോഗോ മോക്ഷപ്രവര്തകഃ||൧൩൭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

ആത്മേന്ദ്രിയമനോര്ഥാനാം സന്നികര്ഷാത് പ്രവര്തതേ| സുഖദുഃഖമനാരമ്ഭാദാത്മസ്ഥേ മനസി സ്ഥിരേ||൧൩൮|| നിവര്തതേ തദുഭയം വശിത്വം ചോപജായതേ| സശരീരസ്യ യോഗജ്ഞാസ്തം യോഗമൃഷയോ വിദുഃ||൧൩൯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ഛന്ദതഃ ക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്||൧൪൦|| ഇത്യഷ്ടവിധമാഖ്യാതം യോഗിനാം ബലമൈശ്വരമ്| ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനാത്തത് സര്വമുപജായതേ||൧൪൧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

മോക്ഷോ രജസ്തമോऽഭാവാത് ബലവത്കര്മസങ്ക്ഷയാത്| വിയോഗഃ സര്വസംയോഗൈരപുനര്ഭവ ഉച്യതേ||൧൪൨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

സതാമുപാസനം സമ്യഗസതാം പരിവര്ജനമ്| വ്രതചര്യോപവാസൌ ച നിയമാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ||൧൪൩|| ധാരണം ധര്മശാസ്ത്രാണാം വിജ്ഞാനം വിജനേ രതിഃ| വിഷയേഷ്വരതിര്മോക്ഷേ വ്യവസായഃ പരാ ധൃതിഃ||൧൪൪|| കര്മണാമസമാരമ്ഭഃ കൃതാനാം ച പരിക്ഷയഃ| നൈഷ്ക്രമ്യമനഹങ്കാരഃ സംയോഗേ ഭയദര്ശനമ്||൧൪൫|| മനോബുദ്ധിസമാധാനമര്ഥതത്ത്വപരീക്ഷണമ്| തത്ത്വസ്മൃതേരുപസ്ഥാനാത് സര്വമേതത് പ്രവര്തതേ||൧൪൬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

സ്മൃതിഃ സത്സേവനാദ്യൈശ്ച ധൃത്യന്തൈരുപജായതേ| സ്മൃത്വാ സ്വഭാവം ഭാവാനാം സ്മരന് ദുഃഖാത് പ്രമുച്യതേ||൧൪൭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

വക്ഷ്യന്തേ കാരണാന്യഷ്ടൌ സ്മൃതിര്യൈരുപജായതേ| നിമിത്തരൂപഗ്രഹണാത് സാദൃശ്യാത് സവിപര്യയാത്||൧൪൮|| സത്ത്വാനുബന്ധാദഭ്യാസാജ്ജ്ഞാനയോഗാത് പുനഃ ശ്രുതാത്| ദൃഷ്ടശ്രുതാനുഭൂതാനാം സ്മാരണാത് സ്മൃതിരുച്യതേ||൧൪൯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

ഏതത്തദേകമയനം മുക്തൈര്മോക്ഷസ്യ ദര്ശിതമ്| തത്ത്വസ്മൃതിബലം, യേന ഗതാ ന പുനരാഗതാഃ||൧൫൦|| അയനം പുനരാഖ്യാതമേതദ്യോഗസ്യ യോഗിഭിഃ| സങ്ഖ്യാതധര്മൈഃ സാങ്ഖ്യൈശ്ച മുക്തൈര്മോക്ഷസ്യ ചായനമ്||൧൫൧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

സര്വം കാരണവദ്ദുഃഖമസ്വം ചാനിത്യമേവ ച| ന ചാത്മകൃതകം തദ്ധി തത്ര ചോത്പദ്യതേ സ്വതാ||൧൫൨|| യാവന്നോത്പദ്യതേ സത്യാ ബുദ്ധിര്നൈതദഹം യയാ| നൈതന്മമേതി വിജ്ഞായ ജ്ഞഃ സര്വമതിവര്തതേ||൧൫൩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

തസ്മിംശ്ചരമസന്ന്യാസേ സമൂലാഃ സര്വവേദനാഃ| സസഞ്ജ്ഞാജ്ഞാനവിജ്ഞാനാ നിവൃത്തിം യാന്ത്യശേഷതഃ||൧൫൪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

അതഃ പരം ബ്രഹ്മഭൂതോ ഭൂതാത്മാ നോപലഭ്യതേ| നിഃസൃതഃ സര്വഭാവേഭ്യശ്ചിഹ്നം യസ്യ ന വിദ്യതേ| ജ്ഞാനം ബ്രഹ്മവിദാം ചാത്ര നാജ്ഞസ്തജ്ജ്ഞാതുമര്ഹതി||൧൫൫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

തത്ര ശ്ലോകഃ- പ്രശ്നാഃ പുരുഷമാശ്രിത്യ ത്രയോവിംശതിരുത്തമാഃ| കതിധാപുരുഷീയേऽസ്മിന്നിര്ണീതാസ്തത്ത്വദര്ശിനാ||൧൫൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ കതിധാപുരുഷീയം ശാരീരം നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||