1. katidhāpuruṣīyaśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதஃ கதிதாபுருஷீயஂ ஶாரீரஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹ பகவாநாத்ரேயஃ||௨||

நிதாநஸ்தாநே ஜ்ஞாதஹேத்வாதிநா ததா விமாநே ப்ரதீதரஸதோஷாதிமாநேந கர்தவ்யசிகித்ஸாயா அதிகரணஂ ஶரீரஂ ஜ்ஞாதவ்யஂ பவதி; யதோऽப்ரதிபந்நேऽஶேஷவிஶேஷதஃ ஶரீரே ந ஶரீரவிஜ்ஞாநாதீநா சிகித்ஸா ஸாத்வீ பவதி; அதஃ ஶரீரஂ காரணோத்பத்திஸ்திதிவத்த்யாதிவிஶேஷைஃ ப்ரதிபாதயிதுஂ ஶாரீரஂ ஸ்தாநமுச்யதே| அத்ராபி சாத்யந்ததுஃகோபரமமோக்ஷகாரணசிகித்ஸோபயுக்தபுருஷபேதாதிப்ரதிபாதகதயா ப்ரதாநத்வேந கதிதாபுருஷீயோऽத்யாயோऽபிதீயதே||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-15) · Śloka 15

கதிதா புருஷோ தீமந்! தாதுபேதேந பித்யதே| புருஷஃ காரணஂ கஸ்மாத், ப்ரபவஃ புருஷஸ்ய கஃ||௩|| கிமஜ்ஞோ ஜ்ஞஃ, ஸ நித்யஃ கிஂ கிமநித்யோ நிதர்ஶிதஃ| ப்ரகதிஃ கா, விகாராஃ கே, கிஂ லிங்கஂ புருஷஸ்ய ச||௪|| நிஷ்க்ரியஂ ச ஸ்வதந்த்ரஂ ச வஶிநஂ ஸர்வகஂ விபும்| வதந்த்யாத்மாநமாத்மஜ்ஞாஃ க்ஷேத்ரஜ்ஞஂ ஸாக்ஷிணஂ ததா||௫|| நிஷ்க்ரியஸ்ய க்ரியா தஸ்ய பகவந்! வித்யதே கதம்| ஸ்வதந்த்ரஶ்சேதநிஷ்டாஸு கதஂ யோநிஷு ஜாயதே||௬|| வஶீ யத்யஸுகைஃ கஸ்மாத்பாவைராக்ரம்யதே பலாத்| ஸர்வாஃ ஸர்வகதத்வாச்ச வேதநாஃ கிஂ ந வேத்தி ஸஃ||௭|| ந பஶ்யதி விபுஃ கஸ்மாச்சைலகுட்யதிரஸ்கதம்| க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ க்ஷேத்ரமதவா கிஂ பூர்வமிதி ஸஂஶயஃ||௮|| ஜ்ஞேயஂ க்ஷேத்ரஂ விநா பூர்வஂ க்ஷேத்ரஜ்ஞோ ஹி ந யுஜ்யதே| க்ஷேத்ரஂ ச யதி பூர்வஂ ஸ்யாத் க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ ஸ்யாதஶாஶ்வதஃ||௯|| ஸாக்ஷிபூதஶ்ச கஸ்யாயஂ கர்தா ஹ்யந்யோ ந வித்யதே| ஸ்யாத் கதஂ சாவிகாரஸ்ய விஶேஷோ வேதநாகதஃ||௧௦|| அத சார்தஸ்ய பகவஂஸ்திஸணாஂ காஂ சிகித்ஸதி| அதீதாஂ வேதநாஂ வைத்யோ வர்தமாநாஂ பவிஷ்யதீம்||௧௧|| பவிஷ்யந்த்யா அஸம்ப்ராப்திரதீதாயா அநாகமஃ| ஸாம்ப்ரதிக்யா அபி ஸ்தாநஂ நாஸ்த்யர்தேஃ ஸஂஶயோ ஹ்யதஃ||௧௨|| காரணஂ வேதநாநாஂ கிஂ, கிமதிஷ்டாநமுச்யதே| க்வ சைதா வேதநாஃ ஸர்வா நிவத்திஂ யாந்த்யஶேஷதஃ||௧௩|| ஸர்வவித் ஸர்வஸந்ந்யாஸீ ஸர்வஸஂயோகநிஃஸதஃ| ஏகஃ ப்ரஶாந்தோ பூதாத்மா கைர்லிங்கைருபலப்யதே||௧௪|| இத்யக்நிவேஶஸ்ய வசஃ ஶ்ருத்வா மதிமதாஂ வரஃ| ஸர்வஂ யதாவத் ப்ரோவாச ப்ரஶாந்தாத்மா புநர்வஸுஃ||௧௫||

கதிதேதி கதிப்ரகாரஃ| புருஷ இத்யநேந சாவிஶேஷேண புருஷஶப்தாபிதேயோऽர்தோபிதீயதே; யதஃ ‘காதயஶ்சேதநாஷஷ்டா’ இத்யாதிநா, ததா சதுர்விஂஶதிகபேதபிந்நஶ்ச கர்மபுருஷ ஏவ ஶரீரீ வாச்யஃ, ததா ‘சேதநாதாதுரப்யேகஃ ஸ்மதஃ புருஷஸஞ்ஜ்ஞகஃ’ இத்யநேநாத்மைவ ஶரீரரஹிதஃ புருஷஶப்தார்தத்வேந வாச்யஃ| புருஷதாரணாத்தாதுஃ; தேந தாதுபேதேநேதி புருஷதாரணார்தபேதேந| தீமந்நிதி விஶேஷணேந ய ஏவ தீமாந் ஸ ஏவ புருஷபேதாதிகமிமஂ வக்ஷ்யமாணஂ ஸுஸூக்ஷ்மஂ வக்துஂ ஸமர்த இதி தர்ஶயதி| புருஷஃ காரணஂ கஸ்மாதிதி கஸ்மாத்தேதோஃ புருஷஃ ஸஂஸாரே ப்ரதாநஂ ஸ்தாயிகாரணமித்யர்தஃ| ப்ரபவத்யஸ்மாதிதி ப்ரபவஃ காரணம்| யோநிஷ்விதி ஜாதிஷு| ஸர்வா இதி பரபுருஷகதா அபி| க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ ஆத்மா| க்ஷேத்ரம் அவ்யக்தவர்ஜிதஂ ஸர்வஂ வக்ஷ்யமாணம்| ஜ்ஞேயமித்யாதி| அஸதி க்ஷேத்ரே க்ஷேத்ரஜ்ஞாநாபாவாந்ந க்ஷேத்ரஜ்ஞத்வமுபபத்யதே இதி பாவஃ| ஸாக்ஷிபூத இதி ஸாக்ஷிஸதஶஃ| விஶேஷோ வேதநாகத இதி புத்ராதிஜ்ஞாநரூபவேதநாஜநிதோ ஹர்ஷாதிவிஶேஷ இத்யர்தஃ| திஸணாமிதி அதீதாநாகதவர்தமாநாநாஂ துஃகரூபாணாஂ மத்யே காஂ சிகித்ஸதி| அதீதாமித்யாதௌ கிஂஶப்தோऽத்யாஹார்யஃ, தேந கிமதீதாஂ சிகித்ஸதி, கிஂ வர்தமாநாஂ, கிஂவா பவிஷ்யதீமிதி யோஜ்யம்| ஸ்தாநஂ நாஸ்தீதி க்ஷணிகத்வேந சிகித்ஸாயாஃ ப்ரவத்தியோக்யகாலாவஸ்தாநஂ நாஸ்தி| வேதநாநாஂ காரணமதிஷ்டாநஂ ச யத்யபி தீர்கஞ்ஜீவிதீயேऽப்யுக்தஂ, ததாऽபீஹ ப்ரகரணவஶாத்விஶேஷப்ரதீத்யாகாங்க்ஷயா ச விஶிஷ்டாஃ புநஃ ப்ரஶ்நாஃ| ப்ரஶ்நார்தாஶ்சாமீ உத்தரக்ரந்தே ஆசார்யேண ப்ரபஞ்சநீயா இதி நேஹ வ்யாகரணீயாஃ||௩-௧௫||

Adhikarana 3 (16) · Śloka 16

காதயஶ்சேதநாஷஷ்டா தாதவஃ புருஷஃ ஸ்மதஃ| சேதநாதாதுரப்யேகஃ ஸ்மதஃ புருஷஸஞ்ஜ்ஞகஃ||௧௬||

காதய இத்யாதி| காதயஃ “கஂ வாயுரக்நிராபஃ க்ஷிதிஸ்ததா” இதி வக்ஷ்யமாணாஃ; சேதநாஷஷ்டா இத்யத்ர சேதநாஶப்தேந சேதநாதாரஃ ஸமநஸ்க ஆத்மா கஹ்யதே; காதிக்ரஹணேந சேந்த்ரியாணி காதிமயாந்யவருத்தாநி| அயஂ ச வைஶேஷிகதர்ஶநபரிகஹீதஶ்சிகித்ஸாஶாஸ்த்ரவிஷயஃ புருஷஃ; அயமேவ “பஞ்சமஹாபூதஶரீரிஸமவாயஃ புருஷஃ” (ஸு. ஸூ. ௧) இத்யநேந ஸுஶ்ருதேநாப்யுக்தஃ| ஸ்மத இதி பாஷயா பூர்வாசார்யாணாமப்யயஂ புருஷஶப்தவாச்யோऽபிப்ரேதோ நாஸ்மத்கல்பித இதி தர்ஶயதி| புரி ஶரீரே ஶேதே இதி வ்யுத்பத்த்யா ய ஆத்மா புருஷஶப்தேநோச்யதே தமாஹ- சேதநேத்யாதி| அத்ர புருஷ இதி கர்தவ்யே யத் ‘புருஷஸஞ்ஜ்ஞக’ இதி கரோதி தேந ந சேதநாதாதுரூபஃ புருஷஶ்சிகித்ஸாயமபிப்ரேதஃ, கிந்து ஶாஸ்த்ராந்தரவ்யவஹாராநுரோதாதிஹாப்யயஂ புருஷஶப்தேந ஸஞ்ஜ்ஞித இதி தர்ஶயதி; சிகித்ஸாவிஷயஸ்து ஷட்தாதுக ஏவ புருஷஃ, அத ஏவ தத்ர ஸஞ்ஜ்ஞிதக்ரஹணஂ ந கதம்| அயஂ ச புருஷஶப்தோ கவாதாவபி ஷட்தாதுஸமுதாயே யத்யபி வர்ததே, ததாऽபி ஸர்வப்ரதாநே நர ஏவ விஶேஷேண வர்ததே; தேந நாதிப்ரஸித்தோ கவாதௌ புருஷஶப்தஃ||௧௬||

Adhikarana 4 (17) · Śloka 17

புநஶ்ச தாதுபேதேந சதுர்விஂஶதிகஃ ஸ்மதஃ| மநோ தஶேந்த்ரியாண்யர்தாஃ ப்ரகதிஶ்சாஷ்டதாதுகீ||௧௭||

ஷட்தாதுரூபமேவ புருஷஂ புநஃ ஸாங்க்யதர்ஶநபேதாச்சதுர்விஂஶதிகபேதேநாஹ- புநஶ்சேத்யாதி| சதுர்விஂஶதிகமேவ விபஜதே- மந இத்யாதி| யத்யபி பஞ்சவிஂஶதிதத்த்வமயோऽயஂ புருஷஃ ஸாங்க்யைருச்யதே, யதாஹ- “மூலப்ரகதிரவிகதிர்மஹதாத்யாஃ ப்ரகதிவிகதயஃ ஸப்த| ஷோடஶகஸ்து விகாரோ ந ப்ரகதிர்ந விகதிஃ புருஷஃ” (ஸாஂ.கா.௩) இதி, ததாऽபீஹ ப்ரகதிவ்யதிரிக்தஂ சோதாஸீநஂ புருஷமவ்யக்தத்வஸாதர்ம்யாதவ்யக்தாயாஂ ப்ரகதாவேவ ப்ரக்ஷிப்ய அவ்யக்தஶப்தேநைவ கஹ்ணாதி; தேந ‘சதுர்விஂஶதிகஃ புருஷஃ’ இத்யவிருத்தம்| உதாஸீநஸ்ய ஹி ஸூக்ஷ்மஸ்ய பேதப்ரதிபாதநமிஹாநதிப்ரயோஜநமிதி ந கதம்| தஶேந்த்ரியாணீதி பஞ்ச கர்மேந்த்ரியாணி, பஞ்ச புத்தீந்த்ரியாணி ச| அஷ்டதாதுகீதி காதிபஞ்சகபுத்த்யவ்யக்தாஹங்காரரூபா; வக்ஷ்யதி ஹி- “காதீநி புத்திரவ்யக்தமஹங்காரஸ்ததாऽஷ்டமஃ” இதி||௧௭||

Adhikarana 5 (18-19) · Śloka 19

லக்ஷணஂ மநஸோ ஜ்ஞாநஸ்யாபாவோ பாவ ஏவ ச| ஸதி ஹ்யாத்மேந்த்ரியார்தாநாஂ ஸந்நிகர்ஷே ந வர்ததே||௧௮|| வைவத்த்யாந்மநஸோ ஜ்ஞாநஂ ஸாந்நித்யாத்தச்ச வர்ததே| அணுத்வமத சைகத்வஂ த்வௌ குணௌ மநஸஃ ஸ்மதௌ||௧௯||

அத்ர சதுர்விஂஶதிகே ப்ரதமோத்திஷ்டஂ மநோ லக்ஷயிதுமாஹ- லக்ஷணமித்யாதி| யதா ஜ்ஞாநஸ்யாபாவோ ஜ்ஞாநஸ்ய பாவஶ்ச மநோகமகோ பவதி ததாஹ- ஸதீத்யாதி| வைவத்த்யாந்மநஸ இதி இந்த்ரியேணாஸஂயோகாத், ஸாந்நித்யாதிதி இந்த்ரியேண மநஸஃ ஸம்பந்தாத்| ஏவஂ மந்யதே- யதா யுகபதிந்த்ரியார்தா இந்த்ரியைஃ ஸஂயுஜ்யந்தே ததா க்வசிதிந்த்ரியார்தே ஜ்ஞாநஂ பவதி க்வசிந்ந பவதீதி தஷ்டஂ, தேநேமௌ ஜ்ஞாநபாவாபாவௌ ஜ்ஞாநகாரணாந்தரஂ தர்ஶயதஃ; யச்ச தத் காரணாந்தரஂ தந்மநஃ| தச்ச காரணஂ மநோரூபஂ யத்யாத்மவத்யுகபத் ஸர்வேந்த்ரியவ்யாபகஂ ஸ்வீக்ரியதே கிஂவா அநேகஸங்க்யமிந்த்ரியவத் ஸ்வீக்ரியதே, ததா புநரபி யுகபதிந்த்ரியார்தஸம்பந்தே பஞ்சபிர்ஜ்ஞாநைர்பவிதவ்யஂ விபுநா வா மநஸா, அநேகைர்வா மநோபிர்யுகபததிஷ்டிதத்வாதிந்த்ரியாணாஂ; ந ச பவந்தி யுகபஜ்ஜ்ஞாநாநி, தஸ்மாத்யுகபஜ்ஜ்ஞாநாநுதயால்லிங்காந்மநோऽணுரூபமேகஂ ச ஸித்யதீத்யாஹ- அணுத்வமித்யாதி||௧௮-௧௯||

Adhikarana 6 (20-21) · Śloka 21

சிந்த்யஂ விசார்யமூஹ்யஂ ச த்யேயஂ ஸங்கல்ப்யமேவ ச| யத்கிஞ்சிந்மநஸோ ஜ்ஞேயஂ தத் ஸர்வஂ ஹ்யர்தஸஞ்ஜ்ஞகம்||௨௦|| இந்த்ரியாபிக்ரஹஃ கர்ம மநஸஃ ஸ்வஸ்ய நிக்ரஹஃ| ஊஹோ விசாரஶ்ச, ததஃ பரஂ புத்திஃ ப்ரவர்ததே||௨௧||

மநோகுணமபிதாய மநோவிஷயமாஹ- சிந்த்யமித்யாதி| சிந்த்யஂ கர்தவ்யதயா அகர்தவ்யதயா வா யந்மநஸா சிந்த்யதே| விசார்யம் உபபத்த்யநுபபத்திப்யாஂ யத்விமஶ்யதே| ஊஹ்யஂ ச யத் ஸம்பாவநயா ஊஹ்யதே ‘ஏவமேதத்பவிஷ்யதி ’ இதி| த்யேயஂ பாவநாஜ்ஞாநவிஷயம்| ஸங்கல்ப்யஂ குணவத்தயா தோஷவத்தயா வாऽவதாரணாவிஷயம்| யத் கிஞ்சிதித்யநேந ஸுகாத்யநுக்தவிஷயாவரோதஃ| மநஸோ ஜ்ஞேயமிதி இந்த்ரியநிரபேக்ஷமநோக்ராஹ்யம்| ஏதே ச மநோऽர்தாஃ ஶப்தாதிரூபா ஏவ; தேந ஷஷ்டார்தகல்பநயா ந சதுர்விஂஶதிஸங்க்யாதிரேகஃ| ஸுகாதயஸ்து ஶப்தாதிவ்யதிரிக்தா மநோऽர்தா புத்திபேதக்ரஹணேநைவ க்ராஹ்யாஃ| மநோவிஷயமபிதாய மநஃ கர்மாஹ- இந்த்ரியேத்யாதி| இந்த்ரியாபிக்ரஹஃ இந்த்ரியாதிஷ்டாநஂ மநஸஃ கர்ம, ததா ஸ்வஸ்ய நிக்ரஹோ மநஸஃ கர்ம; மநோ ஹ்யநிஷ்டவிஷயப்ரஸதஂ மநஸைவ நியம்யதே, “மநஶ்ச குணாந்தரயுக்தஂ ஸத்விஷயாந்தராந்நியமயதி” இத்யாஹுரேகே| யதுக்தம்- “விஷயப்ரவணஂ சித்தஂ ததிப்ரஂஶாந்ந ஶக்யதே| நியந்துமஹிதாதர்தாத்ததிர்ஹி நியமாத்மிகா” இதி| தேந, தத்யா காரணபூதயா (மந ) ஆத்மாநஂ நியமயதீதி ந ஸ்வாத்மநி க்ரியாவிரோதஃ| மநஃ கர்மாந்தரமாஹ- ஊஹோ விசாரஶ்சேதி|- அத்ரோஹ ஆலோசந(நா)ஜ்ஞாநஂ நிர்விகல்ப(க)ம், விசாரோ ஹேயோபாதேயதயா விகல்பநம்| சதுர்விதஂ ஹி விகல்பகாரணஂ ஸாங்க்யா மந்யந்தே; தத்ர பாஹ்யமிந்த்ரியரூபம், ஆப்யந்தரஂ து மநோऽஹங்காரோ புத்திஶ்சேதி த்ரிதயம்| தத்ரேந்த்ரியாண்யாலோசயந்தி நிர்விகல்பேந கஹ்ணந்தீத்யர்தஃ, மநஸ்து ஸங்கல்பயதி ஹேயோபாதேயதயா கல்பயதீத்யர்தஃ, அஹங்காரோऽபிமந்யதே ‘மமேதமஹமத்ராதிகதஃ’ இதி மந்யத இத்யர்தஃ, புத்திரத்யவஸ்யதி ‘த்யஜாம்யேநஂ தோஷவந்தமுபாததாம்யேநஂ குணவந்தம்’ இத்யத்யவஸாயஂ கரோதீத்யர்தஃ| ஊஹஸ்து யத்யபி பாஹ்யசக்ஷுராதிகர்ம, ததாऽபி தத்ராபி மநோऽதிஷ்டாநமஸ்தீதி மநஃ- கர்மதயோக்தஃ| வசநஂ ஹி “ஸாந்தஃகரணா புத்திஃ ஸர்வஂ விஷயமவகாஹதே யஸ்மாத்| தஸ்மாத்த்ரிவிதஂ கரணஂ த்வாரி, த்வாராணி ஶேஷாணி” (ஸாஂ. கா. ௩௫) இதி | ததஃ பரஂ புத்திஃ ப்ரவர்தத இதி ஊஹவிசாராநந்தரஂ புத்திரத்யவஸாயஂ கரோதீத்யர்தஃ| அஹங்காரவ்யாபாரஶ்சாபிமநநமிஹாநுக்தோऽபி புத்திவ்யாபாரேணைவ ஸூசிதோ ஜ்ஞேயஃ| புத்திர்ஹித்யஜாம்யேநமுபாததாமீதி வாऽத்யவஸாயஂ குர்வதீ அஹங்காராபிமத ஏவ விஷயே பவதி; தேந புத்திவ்யாபாரேணைவாஹங்காரவ்யாபாரோऽபி கஹ்யதே| புத்தௌ ஹி ஸர்வகரணவ்யாபாரார்பணஂ பவதி| யதுக்தம்- “ஏதே ப்ரதீபகல்பாஃ பரஸ்பரவிலக்ஷணா குணவிஶேஷாஃ| கத்ஸ்நஂ புருஷஸ்யார்தஂ ப்ரகாஶ்ய புத்தௌ ப்ரயச்சந்தி ” (ஸாஂ.கா.௩௬)||௨௦-௨௧||

Adhikarana 7 (22-23) · Śloka 23

இந்த்ரியேணேந்த்ரியார்தோ ஹி ஸமநஸ்கேந கஹ்யதே| கல்ப்யதே மநஸா தூர்த்வஂ குணதோ தோஷதோऽதவா||௨௨|| ஜாயதே விஷயே தத்ர யா புத்திர்நிஶ்சயாத்மிகா| வ்யவஸ்யதி தயா வக்துஂ கர்துஂ வா புத்திபூர்வகம்||௨௩||

ஏததேவோஹவிசாரபூர்வகத்வஂ புத்தேர்விவணோதி- இந்த்ரியேணேத்யாதி| கஹ்யதே இதி ஊஹமாத்ரேண நிர்விகல்பேந கஹ்யதே| குணத இதி உபாதேயதயா| தோஷத இதி ஹேயதயா| புத்த்யத்யவஸாயஂ விவணோதி- ஜாயத இத்யாதி| விஷயே தத்ரேதி மநஸா கல்பிதே விஷயே| நிஶ்சயாத்மிகேதி ஸ்திரஸ்வரூபா அத்யவஸாயரூபேத்யர்தஃ| வ்யவஸ்யதீதி அநுஷ்டாநஂ கரோதி, உத்யுக்தோ பவதீத்யர்தஃ; புத்த்யத்யவஸிதமர்தஂ வக்துஂ கர்துஂ வாऽநுதிஷ்டதீதி யாவத்| புத்திபூர்வகமித்யநேந யதேவ புத்திபூர்வகமநுஷ்டாநஂ ததேவைவஂவிதஂ பவதி நோந்மத்தாத்யநுஷ்டாநமிதி தர்ஶயதி||௨௨-௨௩||

Adhikarana 8 (24) · Śloka 24

ஏகைகாதிகயுக்தாநி காதீநாமிந்த்ரியாணி து| பஞ்ச கர்மாநுமேயாநி யேப்யோ புத்திஃ ப்ரவர்ததே||௨௪||

மநோऽபிதாயேந்த்ரியாண்யபிதத்தே, தத்ராபி ஜ்யாயஸ்த்வாத் புத்தீந்த்ரியாணி, ப்ராகாஹ- ஏகைகேத்யாதி| காதீநாஂ மத்யே ஏகைகேநாதிகேந பூதேந யுக்தாநீந்த்ரியாணி பஞ்ச சக்ஷுராதீநி; ஏகைகாதிகபதேந பஞ்சாபி பாஞ்சபௌதிகாநி, பரஂ சக்ஷுஷி தேஜோऽதிகமித்யாத்யுக்தஂ ஸூசயதி| கர்மாநுமேயாநீதி கார்யாநுமேயாநி; கார்யஂ சக்ஷுர்புத்த்யாதி| யேப்யோ புத்திஃ ப்ரவர்தத இதி யாநி புத்தீந்த்ரியாணி, தாநீமாநி பஞ்சேதி தர்ஶயதி| யத்யபி ச ஸாங்க்யே ஆஹங்காரிகாணீந்த்ரியாணி, யதுக்தஂ- “ஸாத்த்விக ஏகாதஶகஃ ப்ரவர்ததே வைகதாதஹங்காராத்” (ஸாஂ.கா.௨௫) இதி, ததாऽபி மதபேதாத்பௌதிகத்வமிந்த்ரியாணாஂ ஜ்ஞேயஂ; கிஂவா, ஔபசாரிகமேதத்பௌதிகத்வமிந்த்ரியாணாஂ ஜ்ஞேயம்; உபசாரபீஜஂ ச யத்குணபூயிஷ்டஂ யதிந்த்ரியஂ கஹ்ணாதி, தத்தத்பூயிஷ்டமித்யுச்யதே; சக்ஷுஸ்தேஜோ கஹ்ணாதி, தேந தைஜஸமுச்யத இத்யாதி ஜ்ஞேயம்||௨௪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

ஹஸ்தௌ பாதௌ குதோபஸ்தஂ வாகிந்த்ரியமதாபி ச| கர்மேந்த்ரியாணி பஞ்சைவ பாதௌ கமநகர்மணி||௨௫|| பாயூபஸ்தஂ விஸர்கார்தஂ ஹஸ்தௌ க்ரஹணதாரணே| ஜிஹ்வா வாகிந்த்ரியஂ வாக் ச ஸத்யா ஜ்யோதிஸ்தமோऽநதா||௨௬||

அத கர்மேந்த்ரியாண்யாஹ- ஹஸ்தாவித்யாதி| ஹஸ்தாவேகஂ பாதௌ சைகமிந்த்ரியமேகரூபகர்மகர்ததயா| குதோபஸ்தஂ சைகைகம்| வாச உபாதாநஹாநார்தஂ பேதமாஹ- வாக் சேத்யாதி| ஜ்யோதிரிவ ஜ்யோதிஃ, தர்மகர்தத்வேநோபயலோகப்ரகாஶகாரித்வாத் ; ஏதத்விபர்யயேண தமஃ அநதா||௨௫-௨௬||

Adhikarana 10 (27) · Śloka 27

மஹாபூதாநி கஂ வாயுரக்நிராபஃ க்ஷிதிஸ்ததா| ஶப்தஃ ஸ்பர்ஶஶ்ச ரூபஂ ச ரஸோ கந்தஶ்ச தத்குணாஃ||௨௭||

ஸம்ப்ரத்யுத்தேஶக்ரமாநுரோதாதர்தேऽபிதாதவ்யேऽர்தாநாஂ ப்ரகதிக்ரஹணகஹீதபஞ்சபூதகுணதயா பராதீநத்வாதஷ்டதாதுப்ரகதிகஹீதாநி பூதாந்யேவ தாவதாஹ- மஹாபூதாநீத்யாதி| ஶப்தாதயோ யதாஸங்க்யஂ காதீநாஂ நைஸர்கிகா குணா ஜ்ஞேயாஃ| யஸ்து குணோத்கர்ஷோऽபிதாதவ்யஃ ஸ ஹி அநுப்ரவிஷ்டபூதஸம்பந்தாதேவ | தேந பதிவ்யாஂ சதுர்பூதப்ரவேஶாத் பஞ்சகுணத்வம், ஏவஂ ஜலாதாவபி சதுர்குணத்வாதி ஜ்ஞேயம்||௨௭||

Adhikarana 11 (28) · Śloka 28

தேஷாமேககுணஃ பூர்வோ குணவத்திஃ பரே பரே| பூர்வஃ பூர்வகுணஶ்சைவ க்ரமஶோ குணிஷு ஸ்மதஃ||௨௮||

நைஸர்கிகஂ குணமபிதாய பூதாந்தரப்ரவேஶகதஂ குணமாஹ- தேஷாமித்யாதி| ஏககுணஃ பூர்வ இதி பூர்வோ தாதுஃ கரூபஃ ஶப்தைககுணஃ| புஂலிங்கதா ச காதீநாஂ தாதுரூபதாபுத்திஸ்தீகதத்வாத் ; உக்தஂ ஹி- “காதயஶ்சேதநாஷஷ்டா தாதவஃ” இதி| யதா யதா ச பரத்வஂ ததா ததா ச குணவத்திர்யதாஸங்க்யம்| நநு, ஏதாவதாऽப்யேககுணத்வத்விகுணத்வாதி ந நியமேந ஜ்ஞாயதே கோ குணஃ க்வ பூதே இத்யாஹ- பூர்வ இத்யாதி|- குணிஷு காதிஷு தாதுஷு பூர்வோ குணஃ க்ரமேண யதாஸங்க்யஂ வர்ததே; ந கேவலஂ பூர்வஃ கிந்து பூர்வஸ்யாபி யோ குணஃ, ஸ ச பூர்வகுண உத்தரே பூதே வர்ததே| தேந கே பூர்வே பூர்வஃ ஶப்த(ப்தோ)குணோ வர்ததே; வாயௌ து ஸ்பர்ஶஃ க்ரமப்ராப்தஃ பூர்வோ பவதி, பூர்வகுணஶ்ச ஶப்த இதி த்விகுணத்வம்; ஏவமக்ந்யாதௌ ச ஜ்ஞேயம்| கந்தஸ்தூத்தரகுணாந்தராபாவாந்ந பூர்வோ பவதி, ததாऽபி ‘கந்தஶ்ச தத்குணாஃ’ இதி க்ரந்தே தத்குணா இதிபதாபேக்ஷயா கந்தஸ்ய பூர்வத்வஂ கல்பநீயஂ; கிஂவா, பூர்வ இதி சத்ரிணோ கச்சந்தீதிந்யாயேநோக்தஂ, தேநாபூர்வோऽபி கந்தஃ க்ரமாகதஃ பதிவ்யாஂ ஜ்ஞேயஃ||௨௮||

Adhikarana 12 (29-30) · Śloka 30

கரத்ரவசலோஷ்ணத்வஂ பூஜலாநிலதேஜஸாம்| ஆகாஶஸ்யாப்ரதீகாதோ தஷ்டஂ லிங்கஂ யதாக்ரமம்||௨௯|| லக்ஷணஂ ஸர்வமேவைதத் ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியகோசரம்| ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியவிஜ்ஞேயஃ ஸ்பர்ஶோ ஹி ஸவிபர்யயஃ||௩௦||

பூதாநாமஸாதாரணஂ லக்ஷணமாஹ- கரேத்யாதி| அப்ரதீகாதஃ அப்ரதிஹநநமஸ்பர்ஶத்வமிதி யாவத்; ஸ்பர்ஶவத்தி கதிவிகாதகஂ பவதி நாகாஶஃ, அஸ்பர்ஶவத்த்வாத்| ஸர்வமேவைததிதி கரத்வாதி| ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியகோசரமிதி ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஜ்ஞேயம்| கதமேதத் ஸர்வஂ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஜ்ஞேயமித்யாஹ- ஸ்பர்ஶநேத்யாதி| ஸவிபர்யய இதி ஸ்பர்ஶாபாவ இத்யர்தஃ| யதிந்த்ரியஂ யத்கஹ்ணாதி, தத்தஸ்யாபாவமபி கஹ்ணாதி; தேந, ஆகாஶஸ்யாஸ்பர்ஶத்வமபி ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியக்ராஹ்யமிதி யுக்தம்| த்ரவத்வஂ சலத்வஂ ச ஸாங்க்யமதே ஸ்பர்ஶநக்ராஹ்யத்வாத் ஸ்தூலபூதவாததர்மஃ ஸ்பர்ஶ ஏவ; யத்தி ஸ்பர்ஶநேந கஹ்யதே, தத் ஸர்வஂ மஹாபூதவாதபரிணாம ஏவ| ஏதாநி ச காதீநி ஸூக்ஷ்மாணி தந்மாத்ரரூபாணி ஜ்ஞேயாநி, ஸ்தூலபூதாநி து காதீநி விகாரதயா தத்ரோக்தாநி| ப்ரகதிவர்கே ஸூக்ஷ்மரூபாஸ்தந்மாத்ரா உக்தாஃ| வசநஂ ஹி- “தந்மாத்ராண்யவிஶேஷாஸ்தேப்யோ பூதாநி பஞ்ச பஞ்சப்யஃ| ஏதே ஸ்மதா விஶேஷாஃ ஶாந்தா கோராஶ்ச மூடாஶ்ச” (ஸாஂ.கா.௩௮) இதி; தேநேஹாபி காதீநி தந்மாத்ரஶப்தோக்தாநி ஸூக்ஷ்மாணி போத்தவ்யாநி||௨௯-௩௦||

Adhikarana 13 (31) · Śloka 31

குணாஃ ஶரீரே குணிநாஂ நிர்திஷ்டாஶ்சிஹ்நமேவ ச|௩௧|

பூதாநாஂ ஸூக்ஷ்மாணாஂ ஶரீரஸ்தாநாஂ லிங்காந்தராண்யாஹ- குணா இத்யாதி| குணாஃ ஶப்தாதயஃ| குணிநாமிதி ஸூக்ஷ்மரூபபூதாநாம்| ஏவசக்ரஹணாத் ஶப்தாதயஶ்ச வ்யக்தாஃ ஸூக்ஷ்மாணாஂ ஶரீரஸ்தாநாஂ பூதாநாஂ லக்ஷணஂ பவந்தீதி வாக்யார்தஃ|௩௧|

Adhikarana 14 (31) · Śloka 31

அர்தாஃ ஶப்தாதயோ ஜ்ஞேயா கோசரா விஷயா குணாஃ||௩௧||

அர்தாநாஹ- அர்தா இத்யாதி| அர்தஶப்தேந து யே ஶப்தாதயோऽபிதீயந்தே தே ஸ்தூலகாதிரூபா ஏவ ஜ்ஞேயாஃ; யேநாகாஶபரிணாம ஏவ ஶப்தஃ, வாதபரிணாமஃ ஸ்பர்ஶ இத்யாதி தர்ஶநம்| ஶப்தாதிக்ரஹணேநாத்ராகாஶாதிக்ரஹணஂ யத், ததாகாஶாதிபரிணாமா ஏவ ஶப்தாதய இதி யுக்தமேவ| ஏதேந யச்ச்ரோத்ரக்ராஹ்யஂ தத் ஸர்வமாகாஶஂ ஶப்தஶ்ச, யத் ஸ்பர்ஶேந கஹ்யதே தத் ஸர்வஂ வாயுஃ ஸ்பர்ஶஶ்சேத்யாதி ஜ்ஞேயம்||௩௧||

Adhikarana 15 (32-34) · Śloka 34

யா யதிந்த்ரியமாஶ்ரித்ய ஜந்தோர்புத்திஃ ப்ரவர்ததே| யாதி ஸா தேந நிர்தேஶஂ மநஸா ச மநோபவா||௩௨|| பேதாத் கார்யேந்த்ரியார்தாநாஂ பஹ்வ்யோ வை புத்தயஃ ஸ்மதாஃ| ஆத்மேந்த்ரியமநோர்தாநாமேகைகா ஸந்நிகர்ஷஜா||௩௩|| அங்குல்யங்குஷ்டதலஜஸ்தந்த்ரீவீணாநகோத்பவஃ| தஷ்டஃ ஶப்தோ யதா புத்திர்தஷ்டா ஸஂயோகஜா ததா||௩௪||

ஸம்ப்ரதி ப்ரகதிகணப்ரவிஷ்டாயா புத்தேருபதர்ஶநார்தஂ தஸ்யா புத்தேர்வத்திபேதாத் ஜ்ஞாநவிஶேஷரூபாண்யாஹ- யேத்யாதி| யதிந்த்ரியமாஶ்ரித்யேதி யதிந்த்ரியப்ரணாலிகாமாஶ்ரித்ய மஹச்சப்தாக்யஸ்ய புத்திதத்த்வஸ்ய வத்திவிஶேஷரூபாணி ஜ்ஞாநாநீந்த்ரியப்ரணாலிகயா பவந்தி, ததிந்த்ரியஜந்யத்வேநைவ தாநி வ்யபதிஶ்யந்தே- சக்ஷுர்புத்திஃ, ஶ்ரோத்ரபுத்திரித்யாதிவ்யபதேஶேந | மநோபவா ச புத்திஶ்சிந்த்யாதிவிஷயா மநஸா நிர்திஶ்யதே; மநோபுத்திரிதி வ்யபதிஶ்யத இத்யர்தஃ| இந்த்ரியமநோபேதேந ஷட்த்வஂ புத்தீநாஂ ப்ரதிபாத்ய புத்திபஹுத்வஂ ப்ராஹ- பேதாதித்யாதி| கார்யஸ்ய இந்த்ரியார்தஸ்ய ச பேதாத் தத்ஸம்பந்தேந பித்யமாநா பஹ்வ்யோ புத்தயோ பவந்தி; கார்யஂ ஸுகதுஃகபேதாஃ; ஸுகதுஃகப்ரபஞ்சேந ஹி தக்தார்யேண காரணஂ ஜ்ஞாநமபி பஹு பவதி| இதாநீஂ ஸர்வபாஹ்யஜ்ஞாநஸாதநமாஹ- ஆத்மேத்யாதி| ஆத்மா அவ்யக்தம்| ஏகைகேதி ப்ரத்யேகம்| புத்தேரநேகாத்மாதிமேலகஜந்யத்வே தஷ்டாந்தமாஹ - அங்குலீத்யாதி| அநேந தஷ்டாந்தேந ஶப்தத்வயமாஹ; அங்குல்யங்குஷ்டதலஜஶப்த ஏகஃ, அயஂ சாங்குஷ்டயந்த்ரிதமத்யமாங்குல்யாஃ கரதலஸஂயோகாஜ்ஜாயமாநதலஶப்த உச்யதே; தந்த்ரீவீணாநகோத்பவஶ்ச வீணாஶப்த ஏகஃ; அந்யே த்வேகமேவாங்குல்யாதிஜஂ வீணாஶப்தஂ வர்ணயந்தி| ஏதேந, யதா ஶப்தோऽங்குலாத்யந்யதமவைகல்யேऽபி ந பவதி, ததா புத்திரப்யாத்மாதீநாமந்யதமவைகல்யேऽபி ந பவதீதி தர்ஶயதி||௩௨-௩௪||

Adhikarana 16 (35) · Śloka 35

புத்தீந்த்ரியமநோர்தாநாஂ வித்யாத்யோகதரஂ பரம்| சதுர்விஂஶதிகோ ஹ்யேஷ ராஶிஃ புருஷஸஞ்ஜ்ஞகஃ||௩௫||

அத்ர ச புத்திவத்தீநாஂ ஜ்ஞாநாநாஂ கதநேநைவாஹங்காரோऽபி ஸூசித ஏவ; யதோऽஹங்காரோபஜீவிதைவாத்மாதிஸஂவலிதேயஂ புத்திஃ ‘அஹஂ பஶ்யாமி’ இத்யாதிரூபா பவதி; தேந புத்தேரஹங்காரஸ்ய சோக்தத்வாதவஶிஷ்டமவ்யகஂ கார்யத்வாரா ப்ரூதே- புத்தீத்யாதி| பரமிதி அவ்யக்தம்| புத்த்யாதீநாஂ யோகஂ மேலகஂ தரதீதி யோகதரம்; அவ்யக்தஂ ஹி ப்ரகதிரூபஂ புருஷார்தப்ரவத்தஂ புத்த்யாதிமேலகஂ போகஸம்பாதகஂ ஸஜதி| ஏவஂ வ்யுத்பாதிதஂ சதுர்விஂஶதிகமுபஸஂஹரதி- சதுர்விஂஶதிக இத்யாதி| யதி வா கர்மேந்த்ரியாண்யபிதாய மஹாபூதாநீத்யாதிநா அர்தா ஏவாஶ்ரயபூதகாதிகதநேநோச்யந்தே, யா யதிந்த்ரியமாஶ்ரித்யேத்யாதிநா து ஸ்புடோபலப்யமாநா புத்திவத்திபேதா உச்யந்தே, புத்த்யஹங்காரதந்மாத்ராண்யவ்யக்தாநி து ஸூக்ஷ்மாணி நோக்தாநி, தாநி ஸர்வாண்யேவ புத்தீந்த்ரியமநோர்தாநாமித்யாதிக்ரந்தே பரஶப்தேநோச்யந்தே, தேந யோகதரஂ பரமித்யநேந மூலப்ரகதிஸ்ததா ப்ரகதிவிகதயஶ்ச மஹதாதயஃ ஸப்தோச்யந்தே; ஏவஂ சதுர்விஂஶதிகோ ராஶிர்பவதி| பரத்வஂ ச விகாராபேக்ஷயா ப்ரகதீநாமுபபந்நமேவ||௩௫||

Adhikarana 17 (36) · Śloka 36

ரஜஸ்தமோப்யாஂ யுக்தஸ்ய ஸஂயோகோऽயமநந்தவாந்| தாப்யாஂ நிராகதாப்யாஂ து ஸத்த்வவத்த்யா நிவர்ததே||௩௬||

ஸம்ப்ரத்யேவஂரூபபுருஷஸ்ய ஸகாரணஂ ஸஂஸரணஂ மோக்ஷஹேதுஂ சாஹ- ரஜ இத்யாதி| ஸஂயோகோऽயமிதி சதுர்விஂஶதிராஶிரூபோ மேலகஃ| தாப்யாமிதி ரஜஸ்தமோப்யாம்| ஸத்த்வவத்த்யா காரணபூதயா ரஜஸ்தமோநிவத்த்யா புருஷரூபஃ ஸஂயோகோ நிவர்ததே மோக்ஷோ பவதீத்யர்தஃ| ஸத்த்வஂ வத்தஂ விஶுத்தஜ்ஞாநஜநநாத் ரஜஸ்தமஸீ ஸஂஸாரகாரணே விஜித்ய ப்ரகதிபுருஷவிவேகஜ்ஞாநாந்மோக்ஷமாவஹதி||௩௬||

Adhikarana 18 (37-38) · Śloka 38

அத்ர கர்ம பலஂ சாத்ர ஜ்ஞாநஂ சாத்ர ப்ரதிஷ்டிதம்| அத்ர மோஹஃ ஸுகஂ துஃகஂ ஜீவிதஂ மரணஂ ஸ்வதா||௩௭|| ஏவஂ யோ வேத தத்த்வேந ஸ வேத ப்ரலயோதயௌ| பாரம்பர்யஂ சிகித்ஸாஂ ச ஜ்ஞாதவ்யஂ யச்ச கிஞ்சந||௩௮||

புநஶ்சதுர்விஂஶதிகே புருஷே கர்மபலாதி தர்ஶயந் தோஷஹீநே புருஷே கர்மபலாத்யபாவமர்தோத்தர்ஶயதி- அத்ரேத்யாதி| பலமத்ரேதி யதோக்தஸமுதாயபுருஷே| கர்மேதி அதஷ்டம்| பலமிதி அதஷ்டபலம்| ஸ்வதா மமதா| ஜ்ஞாநஂ ச யத்யபி சதுர்விஂஶதிதத்த்வாதிரிக்தஸ்யோதாஸீநஸ்யைவ, ததாऽபி தச்சேதநயா ப்ரகதிரபி சேதநாமாபத்ய சேதநைவ பவதீதி யுக்தம் ‘அத்ர ஜ்ஞாநம்’ இதி| வசநஂ ஹி- “தஸ்மாத்தத்ஸஂயோகாதசேதநஂ சேதநாவதிவ லிங்கம் ” (ஸாஂ. கா. ௨௦) இதி| ப்ரலயோதயாவிதி ஜீவிதமரணே| பாரம்பர்யமிதி ஶரீரபரம்பராம்| சிகித்ஸாஂ சேதி நைஷ்டிகீ ஆத்யந்திகதுஃகசிகித்ஸா மோக்ஷஸாதநா ஜ்ஞாதவ்யா| யச்ச கிஞ்சநேத்யநேநாநுக்தமபி கத்ஸ்நஂ ஜ்ஞேயமவருணத்தி||௩௭-௩௮||

Adhikarana 19 (39-42) · Śloka 42

பாஸ்தமஃ ஸத்யமநதஂ வேதாஃ கர்ம ஶுபாஶுபம்| ந ஸ்யுஃ கர்தா ச போத்தா ச புருஷோ ந பவேத்யதி||௩௯|| நாஶ்ரயோ ந ஸுகஂ நார்திர்ந கதிர்நாகதிர்ந வாக்| ந விஜ்ஞாநஂ ந ஶாஸ்த்ராணி ந ஜந்ம மரணஂ ந ச||௪௦|| ந பந்தோ ந ச மோக்ஷஃ ஸ்யாத் புருஷோ ந பவேத்யதி| காரணஂ புருஷஸ்தஸ்மாத் காரணஜ்ஞைருதாஹதஃ||௪௧|| ந சேத் காரணமாத்மா ஸ்யாத்பாதயஃ ஸ்யுரஹேதுகாஃ| ந சைஷு ஸம்பவேஜ் ஜ்ஞாநஂ ந ச தைஃ ஸ்யாத் ப்ரயோஜநம்||௪௨||

புருஷஃ காரணஂ கஸ்மாதிதி ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- பாஸ்தம இத்யாதி| பாஃ ப்ரதிபா| தமஃ மோஹஃ| புருஷ இஹ ப்ரகரணே ஆத்மாऽபிப்ரேதஃ| ஆஶ்ரயஃ ஶரீரம்| கதிஶ்ச ப்ரயோஜநாநுஸந்தாநாத்பவதி , ஏவமாகதிரபி| காரணஂ புருஷஸ்தஸ்மாதிதி பாஸ்தமஃஸத்யாதௌ காரணஂ புருஷ இத்யர்தஃ| ஏததேவ பாஆதிகாரணத்வமாத்மந ஆஹ- ந சேதித்யாதி| ஏவஂ மந்யதே- பாஸ்தமஸீ தர்மாதர்மஜந்யே, தர்மாதர்மௌ சாஸத்யாத்மநி நிராஶ்ரயௌ ந பவிதுமர்ஹதஃ; ததா ஸத்யஂ தர்மஜநகதயா உபாதேயம், அநதஂ சாதர்மஜநகதயாऽநுபாதேயம், ஏதச்சாத்மநி ஸ்திரேऽஸதி தர்மாதர்மஜநகத்வஂ நாஸ்தி, ததஶ்ச ஸத்யாஸத்யபேதோऽப்யகிஞ்சித்கரத்வாந்நாஸ்தி; ஏவஂ ஶுபாஶுபகர்மண்யபி வாச்யஂ; ததா கர்தா ச காரணப்ரதிஸந்தாதா ந பவதி, ப்ரதிஸந்தாதுராத்மநோऽபாவாதித்யர்தஃ; ததா போத்தா ச பூர்வாபராவஸ்தாப்ரதிஸந்தாதைவ பவதி; ஶரீரஂ சாத்மநோ போகாயதநஂ நாத்மாநஂ விநா பவதி; ஏவஂ ஸுகாதாவப்யாத்மநஃ காரணத்வமுந்நேயம்; விஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரார்தஜ்ஞாநஂ, ஶாஸ்த்ராணி ப்ரதிஸந்தாத்ராऽऽத்மநைவ கதாநி| ந சைஷு ஸம்பவேஜ்ஜ்ஞாநமிதி ஆத்மாநஂ ஜ்ஞாதாரஂ விநா ந பாதிஷு ஜ்ஞாநஂ ஸம்பவேத், ஜ்ஞாதுராத்மநோऽபாவாதித்யர்தஃ| ந ச தைஃ ஸ்யாத் ப்ரயோஜநமிதி பாதீநாமாத்மார்தத்வேநாஸத்யாத்மநி பாத்யுத்பத்தேஃ ப்ரயோஜநஂ ந ஸ்யாத், ப்ரயோஜநாபாவாச்சோத்பாதோ ந ஸ்யாத்; ஸர்வேஷாமேவ ஹி பாவாநாமாத்மஸ்தௌ தர்மாதர்மௌ புருஷபோகார்தமுத்பாதகௌ, அஸதி போக்தரி போஜ்யேநாபி ந பவிதவ்யஂ காரணாபாவாத்||௩௯-௪௨||

Adhikarana 20 (43-44) · Śloka 44

கதஂ மத்தண்டசக்ரைஶ்ச கும்பகாராததே கடம்| கதஂ மத்தணகாஷ்டைஶ்ச கஹகாராத்விநா கஹம்||௪௩|| யோ வதேத் ஸ வதேத்தேஹஂ ஸம்பூய கரணைஃ கதம்| விநா கர்தாரமஜ்ஞாநாத்யுக்த்யாகமபஹிஷ்கதஃ||௪௪||

ஆத்மாநஂ விநா ஶரீராநுத்பாதே தஷ்டாந்தத்வயஂ ப்ரமேயகௌரவாதாஹ- கதஂ மத்தண்டேத்யாதி| ஸம்பூய கரணைஃ கதமித்யாத்மநிரபேக்ஷைர்பூதைஃ கதமித்யர்தஃ| யுக்த்யா அநுமாநரூபயா ஆகமேந ச ரஹிதோ யுக்த்யாகமபஹிஷ்கதஃ; ப்ரத்யக்ஷஂ சாத்ர நோக்தஂ, தஸ்யாத்மாநஂ ப்ரதி ப்ராயோऽயோக்யத்வாத்||௪௩-௪௪||

Adhikarana 21 (45) · Śloka 45

காரணஂ புருஷஃ ஸர்வைஃ ப்ரமாணைருபலப்யதே| யேப்யஃ ப்ரமேயஂ ஸர்வேப்ய ஆகமேப்யஃ ப்ரமீயதே||௪௫||

ஸர்வைஃ ப்ரமாணைரிதி ப்ரத்யக்ஷாதிபிஃ| யேப்ய இதி கரண ஏவாபாதாநவிவக்ஷயா பஞ்சமீ| ஆகமயந்தி போதயந்தீதி ஆகமாஃ ப்ரமாணாந்யேவ; அந்யே த்வாகமப்ரமாணாப்யாஂ ஶாஸ்த்ராண்யேவ ப்ருவதே||௪௫||

Adhikarana 22 (46-47) · Śloka 47

ந தே தத்ஸதஶாஸ்த்வந்யே பாரம்பர்யஸமுத்திதாஃ| ஸாரூப்யாத்யே த ஏவேதி நிர்திஶ்யந்தே நவா நவாஃ||௪௬|| பாவாஸ்தேஷாஂ ஸமுதயோ நிரீஶஃ ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞகஃ| கர்தா போக்தா ந ஸ புமாநிதி கேசித்வ்யவஸ்திதாஃ||௪௭||

நிராத்மவாதிமதமுத்தாபயதி- ந தே இத்யாதி| அஸ்மிஞ் ஶரீரே தே க ஏவ பதிவீஜலாதயோ பாவாஃ, யே த ஏவேதி வ்யபதிஶ்யந்தே; தே ந பவந்தி பூர்வாநுபூதா நாநுபவந்தீத்யர்தஃ| யதி தே ந பவந்தி, கதஂ தர்ஹி ‘தே’ இத்யபிஜ்ஞாநமித்யாஹ- தத்ஸதஶாஸ்த்வந்யே பூர்வஸதஶா இத்யர்தஃ| பாரம்பர்யஸமுத்திதா இதி ஸதஶஸந்தாநவ்யவஸ்திதாஃ| ஸாரூப்யாதிதி ஸதஶரூபத்வாத்| தேஷாஂ ஸமுதய இதி க்ஷணபங்கிநாஂ மேலக இத்யர்தஃ| நிரீஶ இதி ஸ்தாய்யாத்மரஹிதஃ| ஸத்த்வஸஞ்ஜ்ஞக இதி ப்ராணிஸஞ்ஜ்ஞகஃ| கேசிதிதி பௌத்தாஃ| பௌத்தா ஹி நிராத்மகஂ க்ஷணிகஜ்ஞாநாதிஸமுதாயமாத்ரஂ ஶரீரமிச்சந்தி; ப்ரதிஸந்தாநஂ ச க்ஷணிகாநாமபி ஜ்ஞாநாதீநாஂ கார்யகாரணபாவாதேகபலஸந்ததாவிச்சந்தி||௪௬-௪௭||

Adhikarana 23 (48) · Śloka 48

தேஷாமந்யைஃ கதஸ்யாந்யே பாவா பாவைர்நவாஃ பலம்| புஞ்ஜதே ஸதஶாஃ ப்ராப்தஂ யைராத்மா நோபதிஶ்யதே||௪௮||

ஏதத்தூஷயதி- தேஷாமித்யாதி| தேஷாஂ ஜ்ஞாநஸந்தாநவாதிநாம், அந்யேந கதஸ்யௌதநபாகாதேஃ பலமந்நாதி அந்யே புஞ்ஜத இதி ப்ராப்நோதி| ஏதச்சாஸங்கதஂ, யதஃ பலஂ போக்ஷ்யாமீதி கத்வா பாவிபலப்ரத்யாஶயா ப்ரவத்திர்யுக்தா, ந த்வந்யஸ்ய போக்யதாஂ பலஸ்ய பஶ்யந் கஶ்சித் ப்ரவர்ததே; யோऽபி ஸூபகாராதிஃ பரார்தஂ ப்ரவர்ததே, ஸோऽபி பரார்தேந ஸ்வார்தஂ ஸாதயிதுகாம ஏவேதி பாவஃ||௪௮||

Adhikarana 24 (49) · Śloka 49

கரணாந்யாந்யதா தஷ்டா கர்துஃ கர்தா ஸ ஏவ து| கர்தா ஹி கரணைர்யுக்தஃ காரணஂ ஸர்வகர்மணாம்||௪௯||

பரமதஂ தூஷயித்வா ஸ்வமதமாஹ- கரணேத்யாதி| கரணஸ்ய ஶரீரஸ்ய பரிணாமிநோऽந்யாந்யதா தஷ்டா| கர்தா சாத்மா, ஸ ஏவ ந விநாஶீத்யர்தஃ| அத்ரைவ தஷ்டாந்தமாஹ- கர்தா ஹீத்யாதி| யதாऽநேகஶில்பவித் கர்தா கரணைர்வாஂஶீஸந்தஂஶயந்த்ராதிபிஃ காஷ்டபாடநலௌஹகடநாதி கரோதி, ததாऽऽத்மாऽபீத்யர்தஃ||௪௯||

Adhikarana 25 (50-51) · Śloka 51

நிமேஷகாலாத்பாவாநாஂ காலஃ ஶீக்ரதரோऽத்யயே| பக்நாநாஂ ந புநர்பாவஃ கதஂ நாந்யமுபைதி ச||௫௦|| மதஂ தத்த்வவிதாமேதத்யஸ்மாத்தஸ்மாத் ஸ காரணம்| க்ரியோபபோகே பூதாநாஂ நித்யஃ புருஷஸஞ்ஜ்ஞகஃ||௫௧||

அதாயமாத்மஸத்பாவஃ ஸ்திரோऽஸ்து, ஶரீராரம்பகாணாஂ பூதாநாஂ கா வா கதிரித்யாஹ- நிமேஷேத்யாதி| பாவாநாமிதி ஶரீராதிபாவாநாம்| அத்யய இதி விநாஶே; ஶரீரஸ்ய ஸ்வாக்நிபச்யமாநஸ்ய நிமேஷகாலாதபி ஶீக்ரஂ விநாஶோ பவதீத்யர்தஃ| அமீஷாஂ ச பாவாநாஂ பக்நாநாஂ ந புநர்பாவஃ புநராகமநஂ நாஸ்தீத்யர்தஃ| தேந, யேந ஶரீரேண யத் கதஂ தச்சரீரஂ தத்பலஂ ந ப்ராப்நோதீத்யுக்தஂ பவதி| அத மா பவத்வேவஂ ததஃ கிமித்யாஹ- கதமித்யாதி|- கதஂ கர்ம யாகாதி ந பலரூபதயாऽந்யமுபைதி, ஏவஂ ஸதி தேவதத்தகதேந ஶுபகர்மணா யஜ்ஞதத்தாதயோऽபி ஸுகபாஜஃ ஸ்யுஃ; தஸ்மாத் க்ஷணபங்கிஶரீராததிரிக்தஃ கர்மகர்தா தத்பலபோக்தா சாஸ்தீதி பாவஃ| க்ரியோபபோக இதி க்ரியாயாஂ தத்பலபோகே ச| பூதாநாமிதி ப்ராணிநாம்||௫௦-௫௧||

Adhikarana 26 (52) · Śloka 52

அஹங்காரஃ பலஂ கர்ம தேஹாந்தரகதிஃ ஸ்மதிஃ| வித்யதே ஸதி பூதாநாஂ காரணே தேஹமந்தரா||௫௨||

ஆத்மஸத்பாவே ஹேத்வந்தரமாஹ- அஹங்கார இத்யாதி| ஏதேऽஹங்காரதயஃ ஸ்திர ஏவ பரமாத்மநி பவந்தி, பூர்வாபரகாலாவஸ்தாயிவஸ்துதர்மத்வாதிதி பாவஃ| தேஹமந்தரேதி தேஹஂ விநா; தேஹாதிரிக்தே காரணே ஸத்யஹங்காரோ பவதீத்யர்தஃ||௫௨||

Adhikarana 27 (53) · Śloka 53

ப்ரபவோ ந ஹ்யநாதித்வாத்வித்யதே பரமாத்மநஃ| புருஷோ ராஶிஸஞ்ஜ்ஞஸ்து மோஹேச்சாத்வேஷகர்மஜஃ||௫௩||

‘ப்ரபவஃ புருஷஸ்ய கஃ’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- ப்ரபவ இத்யாதி| ப்ரபவஃ காரணம்| ராஶிஸஞ்ஜ்ஞ இதி ஷட்தாதுஸமுதாயரூபஶ்சதுர்விஂஶதிராஶிரூபோ வா| மோஹேச்சாத்வேஷஜநிதகர்மஜோ மோஹேச்சாத்வேஷகர்மஜஃ| மோஹாத்தி பாவேஷு இச்சா த்வேஷஶ்ச பவதி, ததஃ ப்ரவத்திஃ, ப்ரவத்தேர்தர்மாதர்மௌ, தௌ ச ஶரீரஂ ஜநயதோ போகார்தம்||௫௩||

Adhikarana 28 (54-55) · Śloka 55

ஆத்மா ஜ்ஞஃ கரணைர்யோகாஜ் ஜ்ஞாநஂ த்வஸ்ய ப்ரவர்ததே| கரணாநாமவைமல்யாதயோகாத்வா ந வர்ததே||௫௪|| பஶ்யதோऽபி யதாऽऽதர்ஶே ஸங்க்லிஷ்டே நாஸ்தி தர்ஶநம்| தத்த்வஂ ஜலே வா கலுஷே சேதஸ்யுபஹதே ததா||௫௫||

‘கிமஜ்ஞோ ஜ்ஞஃ’ இத்யஸ்யோத்தரம்- ஆத்மேத்யாதி| கரணாநீஹ மநோபுத்தீந்த்ரியாணி| ந வர்ததே ஜ்ஞாநமிதி யோஜநா| நநு யத்யயமாத்மா ஜ்ஞஃ , தத் கிமித்யஸ்ய ஸர்வதா ஜ்ஞாநஂ ந பவதீத்யாஹ- பஶ்யதோऽபீத்யாதி| பஶ்யதோऽபீதி சக்ஷுஷ்மதோऽபீத்யர்தஃ| தத்த்வமிதி தர்ஶநவிஶேஷணம்| தேந, ம்லாநே தர்பணே ஜலே வா தர்ஶநஂ பவதப்யயதார்தக்ராஹிதயா ந தத்த்வரூபஂ பவதீத்யர்தஃ| சேதஸீத்யுபலக்ஷணஂ, தேந சக்ஷுராதாவப்யுபஹத இதி ஜ்ஞேயம்||௫௪-௫௫||

Adhikarana 29 (56-57) · Śloka 57

கரணாநி மநோ புத்திர்புத்திகர்மேந்த்ரியாணி ச| கர்துஃ ஸஂயோகஜஂ கர்ம வேதநா புத்திரேவ ச||௫௬|| நைகஃ ப்ரவர்ததே கர்துஂ பூதாத்மா நாஶ்நுதே பலம்| ஸஂயோகாத்வர்ததே ஸர்வஂ தமதே நாஸ்தி கிஞ்சந||௫௭||

கரணப்ரஸ்தாவாஜ் ஜ்ஞாநே கர்மணி வேதநாயாஂ ச யாவத் கரணமாத்மநஸ்ததாஹ- கரணாநீத்யாதி| ஸஂயோகஜமிதி கர்மணா வேதநயா புத்த்யா ச யோஜ்யம்| நாஶ்நுதே பலமேக இதி யோஜ்யம்| ஏக இதி நிஷ்கரணஃ| ஸஂயோகாத்வர்தத இதி கரணஸமுதாயாதுத்பத்யதே | தமத இதி ஸஂயோகஂ விநா||௫௬-௫௭||

Adhikarana 30 (58) · Śloka 58

ந ஹ்யேகோ வர்ததே பாவோ வர்ததே நாப்யஹேதுகஃ| ஶீக்ரகத்வாத்ஸ்வபாவாத்த்வபாவோ ந வ்யதிவர்ததே||௫௮||

அத்ரைவ ஸாமக்ரீஜந்யத்வே ஸர்வகார்யாணாமுபபத்திமாஹ- ந ஹ்யேக இத்யாதி| ஏகோ பாவஃ காரணரூபஃ ஸஹகாரிகாரணாந்தரரஹிதோ ந கார்யகரணே வர்தத இத்யர்தஃ; ஏவஂ தாவதேகஂ காரணஂ கார்யே ந வர்ததே, கார்யஂ ச ஹேதுஂ விநா ந பவதீத்யாஹ- வர்ததே நாப்யஹேதுக இதி; ஹேதுஂ விநா பாவ உத்பத்திதர்மா ந வர்ததே ந பவதீத்யர்தஃ| தேந கரணயுக்தாத்மஜந்யஂ கார்யஂ ந கேவலாதாத்மநோ ஹேதுரூபாத்பவதீத்யுக்தஂ பவதி| அத ஹேதுஂ விநா சேத்பாவோ ந பவதி, தத் கிமபாவேऽபி ஶாரீராணாஂ பாவாநாஂ ஹேத்வபேக்ஷா ந வேத்யாஹ- ஶீக்ரகத்வாதித்யாதி| ஶீக்ரகத்வாத் ஸ்வபாவால்லக்ஷிதோऽபாவோ ந ஸ்வபாவஂ வ்யதிவர்ததே ஶீக்ரகத்வஸ்வபாவஂ ந த்யஜதீத்யர்தஃ| தேந, அஹேதுக ஏவாபாவோ பவதி, பாவஸ்து ஸஹேதுகஃ| உக்தஂ ஹி “உத்பத்திஹேதுர்பாவநாஂ ந நிரோதேऽஸ்தி காரணம்” (ஸூ.அ.௧௬) இதி| கிஂவா, ஶீக்ரகத்வாதஸ்திரத்வாதபாவோ நாவஸ்தாந்தரமாத்மநாஶஂ ப்ரதி கச்சதீதி க்ரந்தார்தஃ||௫௮||

Adhikarana 31 (59) · Śloka 59

அநாதிஃ புருஷோ நித்யோ விபரீதஸ்து ஹேதுஜஃ| ஸதகாரணவந்நித்யஂ தஷ்டஂ ஹேதுஜமந்யதா||௫௯||

‘ஸ நித்யஃ கிமநித்யஃ’ இத்யஸ்யோத்தரம்- அநாதிரித்யாதி| அநாதிஶ்ச புருஷோऽவ்யக்தரூப ஆத்மஶப்தாபிதேயஃ| விபரீத இதி ஆதிமாந் ராஶிரூபஃ புருஷ இத்யர்தஃ| அத்ரைவாநாதேர்நித்யத்வே ஶாஸ்த்ராந்தரஸம்மதிமப்யாஹ- ஸதித்யாதி| ஸதிதி த்ரிவிதஸமயே ப்ரமாணகம்யபாவரூபம் | ஏதேந, ப்ராகபாவஸ்யாகாரணவதோऽப்யபாவரூபதயாऽநித்யத்வஂ ந வ்யபிசாரகம்| ஹேதுஜமந்யதேதி அத்ராபி பாவரூபமிதி யோஜநீயம்| தேந, ஹேதுஜந்யஸ்யாபி ப்ரத்வஂஸஸ்யாவிநாஶித்வஂ பரிஹதஂ பவதி||௫௯||

Adhikarana 32 (60-62) · Śloka 62

ததேவ பாவாதக்ராஹ்யஂ நித்யத்வ ந குதஶ்சந| பாவாஜ்ஜ்ஞேயஂ ததவ்யக்தமசிந்த்யஂ வ்யக்தமந்யதா||௬௦|| அவ்யக்தமாத்மா க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ ஶாஶ்வதோ விபுரவ்யயஃ| தஸ்மாத்யதந்யத்தத்வ்யக்தஂ, வக்ஷ்யதே சாபரஂ த்வயம்||௬௧|| வ்யக்தமைந்த்ரியகஂ சைவ கஹ்யதே தத்யதிந்த்ரியைஃ| அதோऽந்யத் புநரவ்யக்தஂ லிங்கக்ராஹ்யமதீந்த்ரியம்||௬௨||

கிஂ தந்நித்யத்வமித்யாஹ- ததேவேத்யாதி| பாவாதுத்பத்திதர்மகாத்| தந்நித்யத்வஂ ந குதோऽபி பாவாத்பவதி, நித்யஂ ஹி ந குதோऽபி பவதி| ததஶ்சாத்மா பாவஂ ப்ரதி நிரபேக்ஷத்வாத் ஸர்வேப்யோ பாவேப்யோऽப்யக்ரே நித்யஂ ஸதேவ| தச்சைவம்பூதஂ நித்யமவ்யக்தஂ ஜ்ஞேயம்| அசிந்த்யமித்யவ்யக்தவிஶேஷணம்| அவ்யக்தஂ ச மூலப்ரகதிஃ| வ்யக்தமந்யதேதி ப்ரகதேரந்யதமகார்யஂ மஹதாதிகமநித்யம்; ஆகாஶமபி விகாரரூபதயாऽநித்யமேவ; உதாஸீநபுருஷஸ்து நித்ய ஏவாவ்யக்தஶப்தேநைவ லக்ஷித இத்யுக்தமேவ| அவ்யக்ததர்மாந்தரவ்யாபகாந் பர்யாயாநாஹ- அவ்யக்தமித்யாதி| புநஃ ப்ரகாராந்தரேண வ்யக்தாவ்யக்தார்தமாஹ - வக்ஷ்யத இத்யாதி| அபரஂ த்வயமிதி ப்ரகாராந்தரகதஂ வ்யக்தாவ்யக்தத்வயம்| லிங்கக்ராஹ்யமிதி அநுமாநக்ரஹ்யம்| அதீந்த்ரியமித்யநேந சேந்த்ரியக்ரஹணாயோக்யஂ யத் கேநாபி ஶப்தாதிலிங்கேந கஹ்யதே ந ததவ்யக்தஂ, கிந்து யந்நித்யாநுமேயஂ மநோऽஹங்காராதி ததேவாவ்யக்தம்||௬௦-௬௨||

Adhikarana 33 (63-64) · Śloka 64

காதீநி புத்திரவ்யக்தமஹங்காரஸ்ததாऽஷ்டமஃ| பூதப்ரகதிருத்திஷ்டா விகாராஶ்சைவ ஷோடஶ||௬௩|| புத்தீந்த்ரியாணி பஞ்சைவ பஞ்ச கர்மேந்த்ரியாணி ச| ஸமநஸ்காஶ்ச பஞ்சார்தா விகாரா இதி ஸஞ்ஜ்ஞிதாஃ||௬௪||

‘ப்ரகதிஃ கா விகாராஃ கே’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- காதீநீத்யாதி| காதீநி ஸூக்ஷ்மபூதகாதீநி தந்மாத்ரஶப்தாபிதேயாநி| புத்திஃ மஹச்சப்தாபிதேயா| அவ்யக்தஂ மூலப்ரகதிஃ| அஹங்காரஃ புத்திவிகாரஃ; ஸ ச த்ரிவிதஃ- பூதாதிஃ, தைஜஸஃ, வைகாரிகஶ்ச| பூதாநாஂ ஸ்தாவரஜங்கமாநாஂ ப்ரகதிர்பூதப்ரகதிஃ| அத்ர சாவ்யக்தஂ ப்ரகதிரேவ பரஂ, புத்த்யாதயஸ்து ஸ்வகாரணவிகதிரூபா அபி ஸ்வகார்யாபேக்ஷயா ப்ரகதிரூபா இஹ ப்ரகதித்வேநோக்தாஃ| யதுக்தஂ- “மூலப்ரகதிரவிகதிர்மஹதாத்யாஃ ப்ரகதிவிகதயஃ ஸப்த” (ஸாஂ.கா.௩) இதி| விகாரா நாஹ- விகாரா இத்யாதி| ஏவஶப்தோ பிந்நக்ரமேऽவதாரணே, தேந விகாரா ஏவ ஷோடஶ பரஂ ந ப்ரகதயஃ| புத்தேரிந்த்ரியாணி புத்தீந்த்ரியாணி| பஞ்சார்தா இதி ஸ்தூலா ஆகாஶாதயஃ ஶப்தாதிரூபாஃ; குணகுணிநோர்ஹி பரமார்ததோ பேதோ நாஸ்த்யேவாஸ்மிந் தர்ஶநே||௬௩-௬௪||

Adhikarana 34 (65) · Śloka 65

இதி க்ஷேத்ரஂ ஸமுத்திஷ்டஂ ஸர்வமவ்யக்தவர்ஜிதம்| அவ்யக்தமஸ்ய க்ஷேத்ரஸ்ய க்ஷேத்ரஜ்ஞமஷயோ விதுஃ||௬௫||

ஏநமேவ ப்ரகதிவிகாரஸமூஹஂ க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞபேதேந விபஜதே- இதீத்யாதி| அவ்யக்தவர்ஜிதமிதி ப்ரகத்யுதாஸீநவர்ஜிதஂ, ப்ரகதேஶ்சோதாஸீநபுருஷசைதந்யேந சைதந்யமஸ்த்யேவ||௬௫||

Adhikarana 35 (66) · Śloka 67

ஜாயதே புத்திரவ்யக்தாத்புத்த்யாऽஹமிதி மந்யதே| பரஂ காதீந்யஹங்காராதுத்பத்யந்தே யதாக்ரமம்||௬௬|| ததஃ ஸம்பூர்ணஸர்வாங்கோ ஜாதோऽப்யுதித உச்யதே|௬௭|

ஸம்ப்ரதி மஹாப்ரலயாந்தரஂ யதாऽऽதிஸர்கே புத்த்யாத்யுத்பாதோ பவதி ததாஹ- ஜாயத இத்யாதி| புத்த்யாऽஹமிதி மந்யத இதி புத்தேர்ஜாதேநாஹங்காரேணாஹமிதி மந்யத இத்யர்தஃ| காதீநீதி காதீநி ஸூக்ஷ்மாணி தந்மாத்ரரூபாணி, ததைகாதஶேந்த்ரியாணி| வசநஂ ஹி “ப்ரகதேர்மஹாஂஸ்ததோऽஹங்காரஸ்தஸ்மாத்கணஶ்ச ஷோடஶகஃ” (ஸாஂ.கா.௨௨) இதி| யதாக்ரமமிதி யஸ்மாதஹங்காராதுத்பத்யதே தேந க்ரமேண; தத்ர வைகதாத் ஸாத்த்விகாதஹங்காராத்தைஜஸஸஹாயாதேகாதஶேந்த்ரியாணி பவந்தி, பூதாதேஸ்த்வஹங்காராத்தாமஸாத்தைஜஸஸஹாயாத் பஞ்சதந்மாத்ராணி| யதுக்தஂ- “ஸாத்விக ஏகாதஶகஃ ப்ரவர்ததே வைகதாதஹங்காராத்| பூதாதேஸ்தந்மாத்ரஃ ஸ தாமஸஸ்தைஜஸாதுபயம்” (ஸாஂ.கா.௨௫) இதி| தத இதி ஆஹங்காரிககார்யாநந்தரஂ தந்மாத்ரேப்ய உத்பந்நஸ்தூலபூதஸம்பந்தாத்| ஸம்பூர்ணஸர்வாங்கோ ஜாத இதி ஆதிஸர்கோ(ர்கே) ஜாதஃ||௬௬||

Adhikarana 36 (67-69) · Śloka 69

புருஷஃ ப்ரலயே சேஷ்டைஃ புநர்பாவைர்வியுஜ்யதே||௬௭|| அவ்யக்தாத்வ்யக்ததாஂ யாதி வ்யக்தாதவ்யக்ததாஂ புநஃ| ரஜஸ்தமோப்யாமாவிஷ்டஶ்சக்ரவத் பரிவர்ததே||௬௮|| யேஷாஂ த்வந்த்வே பரா ஸக்திரஹங்காரபராஶ்ச யே| உதயப்ரலயௌ தேஷாஂ ந தேஷாஂ யே த்வதோऽந்யதா||௬௯||

ஏவமாதிஸர்கே ப்ரகதேர்மஹதாதிஸர்கஂ தர்ஶயித்வா மஹாப்ரலயே ப்ரகதாவவ்யக்தரூபாயாஂ புத்த்யாதீநாஂ லயமாஹ- புருஷ இத்யாதி| இஷ்டைர்பாவைரிதி புருஷோபபோகார்தமிஷ்டைர்புத்த்யாதிபிஃ| அந்யே து ஏவம்பூதஸங்கஂ ஜந்மநி , புத்த்யாதிவியோகஂ ச மரணே ப்ருவதே| தந்ந, ஜந்மமரணயோர்புத்த்யாதீநாஂ வித்யமாநத்வாத்| உக்தஂ ஹி- “அதீந்த்ரியைஸ்தைரதிஸூக்ஷ்மரூபைராத்மா கதாசிந்ந விமுக்தபூர்வஃ| நைவேந்த்ரியைர்நைவ மநோமதிப்யாஂ ந சாப்யஹங்காரவிகாரதோஷைஃ” (ஶா. அ. ௨) இதி| ததாऽந்யத்ராப்யுக்தஂ- “பூர்வோத்பந்நமஸக்தஂ நியதஂ மஹதாதிஸூக்ஷ்மபர்யந்தம்| ஸஂஸரதி நிருபபோகஂ பாவைரதிவாஸிதஂ லிங்கம்” (ஸாஂ. கா. ௪௦) இதி| தஸ்மாந்மஹாப்ரலய ஏவ ப்ரகதௌ லயஃ, ததாऽऽதிஸர்க ஏவ ப்ரகதேர்மஹதாதிஸஷ்டிரிதி| ஏததேவ ப்ரபஞ்சஂ லயஂ ச ப்ரகதேராஹ- அவ்யக்தாதித்யாதி| அவ்யக்தாதிதி ப்ரகதேஃ, வ்யக்ததாமிதி மஹதாதிமஹாபூதபர்யந்தப்ரபஞ்சரூபதாஂ யாதி| வ்யக்தாதிதி மஹாபூதப்ரபஞ்சாத்யவஸ்தாதஃ புநரவ்யக்தரூபதாஂ யாதி கச்சதி; மஹாப்ரலயே ஹி மஹாபூதாநி தந்மாத்ரேஷு லயஂ யாந்தி, தந்மாத்ராணி ததேந்த்ரியாணி சாஹங்காரே லயஂ யாந்தி, அஹங்காரோ புத்தௌ, புத்திஶ்ச ப்ரகதாவிதி லயக்ரமஃ| அயஂ ச லயக்ரமோ மோக்ஷேऽபி பவதி| பரஂ து தத்ர தஂ புருஷஂ ப்ரதி புநஃ ஸர்கஂ நாரபதே ப்ரகதிஃ| அயஂ ஸஂஸாரஃ குதோ பவதீத்யாஹ- ரஜ இத்யாதி| ஆவிஷ்டோ யுக்தஃ| சக்ரவத் பரிவர்தத இதி புநஃ புநர்லயஸர்காப்யாஂ யுஜ்யதே| த்வந்த்வ இதி ரஜஸ்தமோரூபே மிதுநே| அஹங்காரபரா இதி அஹங்காராந்மமேதமித்யாதிமித்யாஜ்ஞாநபராஃ| உதயப்ரலயௌ ஜந்மமரணே, கிஂவா லயஸர்கௌ| அதோऽந்யதேதி யே ராகத்வேஷவிமுக்தா நிரஹங்காராஶ்ச தேஷாஂ நோதயப்ரலயௌ பவதஃ||௬௭-௬௯||

Adhikarana 37 (70-74) · Śloka 74

ப்ராணாபாநௌ நிமேஷாத்யா ஜீவநஂ மநஸோ கதிஃ| இந்த்ரியாந்தரஸஞ்சாரஃ ப்ரேரணஂ தாரணஂ ச யத்||௭௦|| தேஶாந்தரகதிஃ ஸ்வப்நே பஞ்சத்வக்ரஹணஂ ததா| தஷ்டஸ்ய தக்ஷிணேநாக்ஷ்ணா ஸவ்யேநாவகமஸ்ததா||௭௧|| இச்சா த்வேஷஃ ஸுகஂ துஃகஂ ப்ரயத்நஶ்சேதநா ததிஃ| புத்திஃ ஸ்மதிரஹங்காரோ லிங்காநி பரமாத்மநஃ||௭௨|| யஸ்மாத் ஸமுபலப்யந்தே லிங்காந்யேதாநி ஜீவதஃ| ந மதஸ்யாத்மலிங்காநி தஸ்மாதாஹுர்மஹர்ஷயஃ||௭௩|| ஶரீரஂ ஹி கதே தஸ்மிஞ் ஶூந்யாகாரமசேதநம்| பஞ்சபூதாவஶேஷத்வாத் பஞ்சத்வஂ கதமுச்யதே||௭௪||

‘கிஂ லிங்கஂ புருஷஸ்ய ச’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- ப்ராணாபாநாவித்யாதி| ப்ராணாபாநௌ உச்ச்வாஸநிஃஶ்வாஸௌ| நிமேஷாத்யா இதி ஆத்யஶப்தக்ரஹணேந உந்மேஷாத்யாஃ ப்ரேக்ஷணவிஶேஷா கஹ்யந்தே| மநஸோ கதிரிதி மநஸா பாடலிபுத்ரகமநாதிரூபா| இந்த்ரியாந்தரஸஞ்சாரோऽபி மநஸ ஏவ, யதா சக்ஷுஃ பரித்யஜ்ய மநஃ ஸ்பர்ஶநமதிதிஷ்டதீத்யாதி| ப்ரேரணஂ ச ததா தாரணஂ ச மநஸ ஏவேதி ஜ்ஞேயம்| தேஶாந்தரகதிஃ ஸ்வப்நே இதி சேதஃ| பஞ்சத்வக்ரஹணஂ மரணஜ்ஞாநம்| ஸவ்யேநாவகம இதி ஸவ்யேநாக்ஷ்ணா ஸ ஏவாயஂ தக்ஷிணாக்ஷிதஷ்டோ கட இத்யவகம இத்யர்தஃ| சேதநா ஜ்ஞாநமாத்ரம்| புத்திஸ்து ஊஹாபோஹஜ்ஞாநம்| அத கதமேதாந்யாத்மாநஂ கமயந்தீத்யாஹ- யஸ்மாதித்யாதி| ஜீவத இதி பஞ்சபூதாதிரிக்தாத்மஸஂயுக்தஸ்ய | பஞ்சத்வஂ து யத்யபி ஜீவதோ ந பவதி கிந்து மதஸ்யைவ, ததாऽபி பஞ்சத்வஂ மதஶரீரே தஶ்யமாநஂ விபர்யயாத் பஞ்சத்வாபாவாஜ்ஜீவச்சரீரலிங்கஂ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| அத்ரைவோதாஹதாஶ்ச ப்ராணாபாநாதயோ ந பூதமாத்ரே பவந்தி, நிராத்மகேஷ்விஷ்டகாமதஶரீராதிஷ்வதர்ஶநாத்| ந ச மந ஏவ பூதாதிரிக்தமாத்மா பவிதுமர்ஹதி, யதஸ்தஸ்யாபி கரணரூபஸ்ய ப்ரேரணாத்யாத்மநா கர்த்ரா கர்தவ்யம்| நாபீந்த்ரியாண்யாத்மத்வேந ஸ்வீகர்துஂ பார்யந்தே, யதஸ்ததா ஸதி இந்த்ரியாந்தரோபலப்தமர்தஂ நேந்த்ரியாணி யஜ்ஞதத்தோபலப்தமர்தஂ தேவதத்த இவ ப்ரதிஸந்தாதுஂ ஸமர்தாநி பவேயுஃ; அஸ்தி சேந்த்ரியாந்தரோபலப்தார்தப்ரதிஸந்தாநஂ, யதா- ஸுரபிசந்தநஂ ஸ்பஶாமீத்யத்ர| தஸ்மாந்மந-இந்த்ரிய-பூதாதிரிக்த ஆத்மா திஷ்டதீதி ஜ்ஞேயம்| அத்ர யத்யபி புத்திஶப்தேந சேதநாததிஸ்மத்யஹங்காராஃ ப்ராப்யந்த ஏவ புத்திப்ரகாரத்வேந, ததாऽபி பதக்பதகர்தகமகத்வேந புநஃ பதகுபாத்தாஃ| ததாஹி- சேதநா குணத்வேந அசேதநகாதிபூதாதிரிக்ததர்மேணாத்மாநஂ கமயதி, ததிஸ்து நியமாத்மிகா நியந்தாரமாத்மாநஂ கமயதி, புத்திஸ்து ஊஹாபோஹயோரேகஂ காரணஂ கமயத்யாத்மாநஂ, ஸ்மதிஸ்து பூர்வாநுபூதார்தஸ்மர்தாரஂ ஸ்தாயிநமாத்மாநஂ கமயதீத்யாத்யநுஸரணீயம்| ஆத்மாதிஷ்டாநாபாவே ஶரீரே ப்ராணாத்யபாவமாஹ- ஶரீரமித்யாதி| ஶூந்யாகாரமிவ ஶூந்யாகாரஂ யதா அதிஷ்டாதஶூந்யம், ஏவஂ மதஶரீரமபி| ஷட்தாதுகஂ ஶரீரஂ, தத்ர ஷஷ்டே ஆத்மநி கதே பஞ்சபூதாத்மகஂ ஶரீரஂ பவதி, தேந பஞ்சத்வஂ கதமுச்யதே|||௭௦-௭௪||

Adhikarana 38 (75-76) · Śloka 76

அசேதநஂ க்ரியாவச்ச மநஶ்சேதயிதா பரஃ| யுக்தஸ்ய மநஸா தஸ்ய நிர்திஶ்யந்தே விபோஃ க்ரியாஃ||௭௫|| சேதநாவாந் யதஶ்சாத்மா ததஃ கர்தா நிருச்யதே| அசேதநத்வாச்ச மநஃ க்ரியாவதபி நோச்யதே||௭௬||

‘நிஷ்க்ரியஸ்ய க்ரியா தஸ்ய கதம்’ இத்யஸ்யோத்தரம்- அசேதநமித்யாதி| சேதயிதா பர இதி பர ஆத்மா சேதயிதா பரஂ ந து ஸாக்ஷாத் க்ரியாவாந்| நநு, யத்யேவஂ கதஂ தஸ்ய க்ரியேத்யாஹ- யுக்தஸ்யேத்யாதி| ஆத்மாதிஷ்டிதஸ்யைவ மநஸஃ க்ரியா உபசாராதாத்மநஃ க்ரியேத்யுச்யத இத்யர்தஃ| ஏததேவோபபாதயதி- சேதநாவாநித்யாதி| சேதநேந ஹ்யாத்மநாऽதிஷ்டிதஂ மநஃ க்ரியாஸு ப்ரவர்ததே, சேதநாநதிஷ்டிதஂ து மநஃ க்ரியாஸு ந ப்ரவர்ததே; தேந யத்கதா ஸா க்ரியா ஸ ஏவ க்ரியாவாநிதி வ்யபதேஷ்டுஂ யுஜ்யதே, நத்வசேதநஂ மநஃ; தத் பராதீநக்ரியத்வேந பரமார்ததஃ க்ரியாவதபி கர்தத்வேந நோச்யத இதி வாக்யார்தஃ; நோச்யதே இதி ‘கர்த’ இதி ஶேஷஃ||௭௫-௭௬||

Adhikarana 39 (77) · Śloka 77

யதாஸ்வேநாத்மநாऽऽத்மாநஂ ஸர்வஃ ஸர்வாஸு யோநிஷு| ப்ராணைஸ்தந்த்ரயதே ப்ராணீ நஹ்யந்யோऽஸ்த்யஸ்ய தந்த்ரகஃ||௭௭||

ஸம்ப்ரதி ஸ்வதந்த்ரத்வேऽப்யநிஷ்டயோநிகமநமாக்ஷிப்தஂ ஸமாததாதி- யதாஸ்வேநேத்யாதி| ஸர்வாஸு நரகோஹஸ்திகீடாதியோநிஷு| ப்ராணைஸ்தந்த்ரயதே ப்ராணைர்யோஜயதி, ஆத்மநைவாயஂ தர்மாதர்மஸஹாயேநாத்மாநஂ ஸர்வயோநிஷு நயதி, ந பரப்ரேரிதோ யாதி; யதோ நாந்யஃ புருஷோऽஸ்ய ப்ரேரகோऽஸ்தி ஈஶ்வராபாவாத்; கிஂவா ஸத்யபி ஈஶ்வரே தஸ்யாபி கர்மபராதீநத்வாத்| இதமேவ சாஸ்யாநிஷ்டயோநிகமநே ஸ்வாதந்த்ர்யஂ யத் அநிஷ்டயோநிகமநஹேத்வதர்மகரணே ஸ்வாதந்த்ர்யம், அதர்மகரணாரப்தஸ்வகர்மணைவாயமநிச்சந்நபி நீயத இத்யநிஷ்டயோநிகமநஂ பவதி; ஸ்வாதந்த்ர்யஂ ச யதோக்தஂ பவதி||௭௭||

Adhikarana 40 (78) · Śloka 78

வஶீ தத் குருதே கர்ம யத் கத்வா பலமஶ்நுதே| வஶீ சேதஃ ஸமாதத்தே வஶீ ஸர்வஂ நிரஸ்யதி||௭௮||

‘வஶீ யத்யஸுகைஃ கஸ்மாத்பாவைராக்ரம்யதே’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- வஶீத்யாதி| வஶீ ஸ்வேச்சாதீநப்ரவத்திஃ (இஷ்டேऽநிஷ்டே வாऽऽத்மா ,); தேந, வஶீ ஸந்நயஂ தாநி கர்மாணி கரோதி ஶுபாந்யஶுபாநி வா ஆபாதபலராகாத், யாநி கத்வா தத்கர்மப்ரபாவாச்சுபேநாஶுபேந வா பலேந யோகமாப்நோதி| ஏதேந கர்தவ்யே கர்மண்யஸ்ய வஶித்வஂ, கதகர்மபலஂ த்வஸ்யாநிச்சதோऽபி பவதி; தேந தத்ப்ரதி நாஸ்ய வஶித்வம்| அந்யதபி வஶித்வபலமாஹ- வஶீ சேதஃ ஸமாதத்த இதி| அநிஷ்டேऽர்தே வஶீ ஸந்நயஂ மநோ நிவர்தயதி; யதி ஹ்யயஂ வஶீ ந ஸ்யாத், ந மநோ நிவர்தயிதுஂ ஶக்நுயாத்| அபரமபி வஶித்வகமகஂ கர்மாஹ- வஶீ ஸர்வஂ நிரஸ்யதீதி| வஶீ ஸந்நயஂ மோக்ஷார்தஂ ப்ரவத்தஃ ஸர்வாரம்பஂ ஶுபாஶுபபலஂ த்யஜதீத்யர்தஃ| இஹ ஸ்வதந்த்ரஃ பராத்மநா ஈஶ்வராதிநா ப்ரேரிதப்ரவத்திருச்யதே; வஶீ து ஸ்வயமபி ப்ரவர்தமாந இச்சாவஶாத் ப்ரவர்ததே, ந ப்ரேரிதப்ரவத்திரூபத்வேநேப்ஸிதேऽநீப்ஸிதே ச வர்ததே இதி ஸ்வாதந்த்ர்யவஶித்வயோர்பேதஃ||௭௮||

Adhikarana 41 (79) · Śloka 79

தேஹீ ஸர்வகதோऽப்யாத்மா ஸ்வே ஸ்வே ஸஂஸ்பர்ஶநேந்த்ரியே| ஸர்வாஃ ஸர்வாஶ்ரயஸ்தாஸ்து நாத்மாऽதோ வேத்தி வேதநாஃ||௭௯||

‘ஸர்வாஃ ஸர்வகதத்வாச்ச வேதநாஃ கிஂ ந வேத்தி ஸஃ’ இத்யஸ்யோத்தரமாஹ- தேஹீத்யாதி| ஸர்வகத இதி ஸர்வகதோऽபி ஸந், ஸஂஸ்பர்ஶநேந்த்ரிய இதி ஸஂஸ்பர்ஶநயுக்தே ஶரீரே, வேதநாஃ ஸுகதுஃகரூபா வேத்தி, ஸர்வாஶ்ரயஸ்தாஸ்து ந வேத்தீதி யோஜநா| யஸ்மாத் ஸர்வகதோऽப்யாத்மா ஸ்வகீய ஏவ ஸ்பர்ஶநவதி ஶரீரே பரஂ வேதநா வேத்தி, தேந ஸர்வாஶ்ரயஸ்தாஃ ஸர்வவேதநா ந வேத்தீதி வாக்யார்தஃ| ஸர்வாஶ்ரயஸ்தா இதி ஸர்வபரஶரீரகதாஃ | பரஶரீரே சாத்மா ககர்மோபார்ஜிதேந்த்ரியாபாவாத்வித்யமாநோऽபி நோபலபதே ஸுகதுஃகே| ஸ்வே ஸ்வே ஶரீர இதி வக்தவ்யே யத் ‘ஸஂஸ்பர்ஶநேந்த்ரியே’ இதி கரோதி, தேந ஸ்வஶரீரேऽபி யத்ர கேஶநகாதௌ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஂ நாஸ்தி தத்ர நாத்மா கிஞ்சிதுபலபத இதி தர்ஶயதி||௭௯||

Adhikarana 42 (80-81) · Śloka 81

விபுத்வமத ஏவாஸ்ய யஸ்மாத் ஸர்வகதோ மஹாந்| மநஸஶ்ச ஸமாதாநாத் பஶ்யத்யாத்மா திரஸ்கதம்||௮௦|| நித்யாநுபந்தஂ மநஸா தேஹகர்மாநுபாதிநா| ஸர்வயோநிகதஂ வித்யாதேகயோநாவபி ஸ்திதம்||௮௧||

‘ந பஶ்யதி விபுஃ கஸ்மாத்’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ வக்துஂ ப்ரவத்தோ விபுத்வஸாதகார்தகுணஹேதுப்ராப்த்யா விபுத்வமேவ தாவதாத்மநஃ ஸாதயதி- விபுத்வமித்யாதி| விபுத்வஂ ஸர்வகதபரிமாணயோகித்வம்| அத ஏவேதி உக்தஸர்வகதத்வாத்| ஏததேவ ஸ்பஷ்டார்தஂ ஸாக்ஷாத்ப்ரூதே- யஸ்மாதித்யாதி| ஸர்வகதத்வஂ ஸர்வதோऽப்யுபலப்யமாநத்வேந ஸர்வகதாகாஶாதிபரிமாணஸ்யப்யஸ்தி, தேந தத்வ்யவச்சேதார்தஂ ‘மஹாந்’ இதி பதஂ; தேந ஸர்வத்ரோபலப்யமாநஂ மஹாபரிமாணயோகித்ரவ்யஂ விபுருச்யத இதி பலதி| விபுத்வஂ வ்யுத்பாத்ய குட்யாதிதிரோஹிதஜ்ஞாநஂ நைகாந்தேந பவதீதி தர்ஶயந்நாஹ- மநஸ இத்யாதி| ஸமாதாநஂ ஸமாதிஃ| அநேந, யோகிநஃ ஸமாதிபலாத்திரோஹிதமபி பஶ்யந்தீதி தர்ஶயதி| யே து திரோஹிதஂ ந பஶ்யந்தி தத்ராப்யுபபத்திமாஹ- நித்யேத்யாதி| ஸர்வயோநிகதமப்யாத்மாநஂ மநஸாऽநுபந்தகதமேகயோநாவவஸ்திதஂ வித்யாதிதி யோஜ்யம்| தேஹநிர்வர்தகேந கர்மணா அநுபாத ஆத்மநி ஸம்பந்தோ யஸ்ய, தேந மநஸா தேஹகர்மாநுபாதிநா| ஏதேந, யத்யப்யாத்மா குட்யாதிபிரதிரோஹிதஸ்ததாऽபி யதஸ்யோபலப்திஸாதநஂ மநஸ்தஸ்யைகஸ்மிந்நேவ ஶரீரே வ்யவஸ்திதஸ்ய வ்யவதாநாந்ந பஶ்யத்யயஂ திரஸ்கதமித்யுக்தஂ பவதி||௮௦-௮௧||

Adhikarana 43 (82) · Śloka 82

ஆதிர்நாஸ்த்யாத்மநஃ க்ஷேத்ரபாரம்பர்யமநாதிகம்| அதஸ்தயோரநாதித்வாத் கிஂ பூர்வமிதி நோச்யதே||௮௨||

‘க்ஷேத்ரஜ்ஞஃ க்ஷேத்ரமதவா’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரம்- ஆதிரித்யாதி| க்ஷேத்ரபாரம்பர்யமிதி க்ஷேத்ரஸ்யாவ்யக்தவர்ஜிதஸ்ய மஹதாதித்ரயோவிஂஶதிகஸ்ய பரம்பராஸந்ததேரநாதித்வேநைவ க்ஷேத்ரக்ஷேத்ரஜ்ஞயோரிதஂ ப்ரதமமிதி வ்யபதேஶோ நைவ பவதீத்யர்தஃ| நநு யதி க்ஷேத்ரபரம்பராऽப்யநாதிஸ்ததா தஸ்யாத்மவதுச்சேதோ ந ப்ராப்நோதி, யதநாதி தந்நித்யஂ பவதி, யதா- ஆத்மேதி தஷ்டஂ? ப்ரூமஃ- அநாதித்வேऽபி யத் ஸ்வரூபேநைவாநாதி தந்நோச்சித்யதே, யதா- ஆத்மா; யத்து உச்சித்திதர்மகஂ புத்த்யாதி, ததுச்சித்யத ஏவ; ஸந்தாநஸ்து பரமார்ததஃ ஸந்தாநிப்யோऽதிரிக்தோ நாஸ்த்யேவ, யதநாதிஃ ஸ்யாத்; தேந, ஸந்தாநஸ்யாநாதித்வஂ பாக்தமேவ| கிஞ்சைவம்பூதஸ்ய புத்த்யாதிஸந்தாநஸ்யோச்சேதே மோக்ஷப்ரதிபாதக ஆகம ஏவ ப்ரமாணத்வேந ஜ்ஞேயஃ||௮௨||

Adhikarana 44 (83) · Śloka 83

ஜ்ஞஃ ஸாக்ஷீத்யுச்யதே நாஜ்ஞஃ ஸாக்ஷீ த்வாத்மா யதஃ ஸ்மதஃ| ஸர்வே பாவா ஹி ஸர்வேஷாஂ பூதாநாமாத்மஸாக்ஷிகாஃ||௮௩||

‘ஸாக்ஷிபூதஶ்ச கஸ்யாயம்’ இத்யஸ்யோத்தரஂ- ஜ்ஞ இத்யாதி| ஜ்ஞோ ஜ்ஞாநவாந் ஸாக்ஷீதி லோகே கத்யதே, நத்வஜ்ஞஃ பாஷாணாதிஃ| தேந, ஜ்ஞத்வேநாஸத்யப்யந்யஸ்மிந் கர்தரி ஸாக்ஷீத்யுச்யதே இதி வாக்யார்தஃ| ஸர்வேஷாமிதி காதிபூதாநாம்| ஸர்வே பாவா இதி ஸர்வே பூததர்மா தர்ஶநயோக்யாஃ| ஆத்மஸாக்ஷிகா இதி ஆத்மோபலப்யமாநாஃ||௮௩||

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 85

நைகஃ கதாசித்பூதாத்மா லக்ஷணைருபலப்யதே| விஶேஷோऽநுபலப்யஸ்ய தஸ்ய நைகஸ்ய வித்யதே||௮௪|| ஸஂயோகபுருஷஸ்யேஷ்டோ விஶேஷோ வேதநாகதஃ| வேதநா யத்ர நியதா விஶேஷஸ்தத்ர தத்கதஃ||௮௫||

‘ஸ்யாத் கதஂ சாவிகாரஸ்ய’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- நைக இத்யாதி| அவிகாரஸ்ய பரமாத்மநோ வேதநாகதோ விஶேஷோ நாஸ்த்யேவ , யத்ர து வேதநாகதோ விஶேஷஃ ஸ ராஶிரூபஃ பரமாத்மவ்யதிரிக்த ஏவேதி வாக்யார்தஃ| பூதாநாமதிஷ்டாதா ஆத்மா பூதாத்மா, அயஂ பூதாத்மா ஏகோ பூதவ்யதிரிக்தோ ந லக்ஷணைஃ ப்ராணாபாநாதிபிருக்தைருபலப்யதே| குதோ நோபலப்யத இத்யாஹ- விஶேஷ இத்யாதி| ஏகஸ்ய பூதரஹிதஸ்ய; யதாத்மநோ விஶேஷோ வேதநாதிர்நோபலப்யத ஏவ, தேநாநுபலப்திரேவாத்ர ப்ரமாணமித்யர்தஃ| ஸஂயோகபுருஷஃ சதுர்விஂஶதிகஃ| நந்வேவமபி சதுர்விஂஶத்யந்தர்நிவிஷ்டஸ்ய பூதாத்மநோऽபி வேதநாகதவிஶேஷேண பவிதவ்யஂ, யதஃ ஸமுதாயதர்மஃ ஸமுதாயிநாமேவ பவதி, யதா- மாஷராஶேர்குருத்வஂ ப்ரத்யேகஂ மாஷாணாமேவ கௌரவேண பவதீத்யாஹ- வேதநேத்யாதி| வேதநா ஸுகதுஃகரூபா| யத்ர புத்த்யாதிஸமூஹே நியதா வ்யவஸ்திதா வேதநா, தத்ரைவ தத்கதோ தைந்யஹர்ஷாதிவிஶேஷோऽபி நியதஃ; தத்ரைவ புத்த்யாதிராஶௌ வர்ததே நாத்மநீதி பாவஃ| புத்த்யாதிகதேந குணத்ரயபரிணாமரூபேண ஸுகதுஃகாதிநா அஸுகதுஃக ஏவாத்மா தத்ஸம்பந்தாத் ஸுகதுஃகாதிமாந் பவதி||௮௪-௮௫||

Adhikarana 46 (86-94) · Śloka 94

சிகித்ஸதி பிஷக் ஸர்வாஸ்த்ரிகாலா வேதநா இதி| யயா யுக்த்யா வதந்த்யேகே ஸா யுக்திருபதார்யதாம்||௮௬|| புநஸ்தச்சிரஸஃ ஶூலஂ ஜ்வரஃ ஸ புநராகதஃ| புநஃ ஸ காஸோ பலவாஂஶ்சர்திஃ ஸா புநராகதா||௮௭|| ஏபிஃ ப்ரஸித்தவசநைரதீதாகமநஂ மதம்| காலஶ்சாயமதீதாநாமர்தீநாஂ புநராகதஃ||௮௮|| தமர்திகாலமுத்திஶ்ய பேஷஜஂ யத் ப்ரயுஜ்யதே| அதீதாநாஂ ப்ரஶமநஂ வேதநாநாஂ ததுச்யதே||௮௯|| ஆபஸ்தாஃ புநராகுர்மா யாபிஃ ஶஸ்யஂ புரா ஹதம்| யதா ப்ரக்ரியதே ஸேதுஃ ப்ரதிகர்ம ததாऽऽஶ்ரயே||௯௦|| பூர்வரூபஂ விகாராணாஂ தஷ்ட்வா ப்ராதுர்பவிஷ்யதாம்| யா க்ரியா க்ரியதே ஸா ச வேதநாஂ ஹந்த்யநாகதாம்||௯௧|| பாரம்பர்யாநபந்தஸ்து துஃகாநாஂ விநிவர்ததே| ஸுகஹேதூபசாரேண ஸுகஂ சாபி ப்ரவர்ததே||௯௨|| ந ஸமா யாந்தி வைஷம்யஂ விஷமாஃ ஸமதாஂ ந ச| ஹேதுபிஃ ஸதஶா நித்யஂ ஜாயந்தே தேஹதாதவஃ||௯௩|| யுக்திமேதாஂ புரஸ்கத்ய த்ரிகாலாஂ வேதநாஂ பிஷக்| ஹந்தீத்யுக்தஂ சிகித்ஸா து நைஷ்டிகீ யா விநோபதாம்||௯௪||

‘அதவாऽऽர்தஸ்ய’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரமாஹ- சிகித்ஸதீத்யாதி| அதீதவேதநாசிகித்ஸா ந முக்யா, கிந்து லோகப்ரஸித்தோபசாரேணோச்யத இதி வாக்யார்தஃ| ப்ரஸித்தவசநைரிதி லோகப்ரஸித்தவசநைஃ| ப்ரதிகர்ம சிகித்ஸா| ஆஶ்ரய இதி ஶரீரே| பூர்வரூபமித்யாதிநா அநாகதவேதநாசிகித்ஸாஂ ஸமர்தயதி| பூர்வரூபஂ யத்யபி பவிஷ்யதாமேவ பவதி ரோகாணாஂ, ததாऽபி பவிஷ்யதாமிதி பதேந பூதேऽபி வ்யாதௌ யாநி ரூபாணி பவந்தி தாநி நிராகரோதி| உக்தஂ ஹி- “ப்ராக்ஸந்தாபாத், அபி சைநஂ ஸந்தாபார்தமநுபத்நந்தி” (நி. அ. ௧) இத்யநேந ரோகாவஸ்தாயாமபி பூர்வரூபஸத்பாவஃ| ஏவமதீதாநாகதவேதநாசிகித்ஸா வ்யுத்பாதிதா| வர்தமாநசிகித்ஸாமபி தர்ஶயந் பாரமார்திகஂ மதமாஹ- பாரம்பர்யேத்யாதி| பாரம்பர்யாநுபந்தஃ ஸந்தாநந்யாயேநாநுபந்தஃ| துஃகாநாமிதி ரோகாணாம்| ஸுகஹேதூபசாரேணேதி ஆரோக்யஹேதுசிகித்ஸாஸேவயா| ஸுகமிதி ஆரோக்யம்| ஏவஂ மந்யதே- யதா சிகித்ஸா ஸுகஹேதுஃ ஸேவ்யதே ததா துஃகஹேதுஸேவாபாவாத்துஃகஂ நோத்பத்யதே, உத்பந்நஂ ச துஃகஂ ரோகரூபஂ க்ஷணபங்கித்வேந ஸ்வயமேவ நஶ்யதி, ஸுகஹேதுஸாந்நித்யாத் ஸுகமாரோக்யமுத்பத்யதே; தேந சிகித்ஸயா அநாகதஂ துஃகஂ ஹேதுப்ரதிபந்தாந்நிருத்யதே, ஸுகஂ ச ஜந்யதே இதி ஸித்தாந்தஃ | ஏததேவாஹ- ந ஸமா இத்யாதி| ஸமாஶ்ச விஷமாஶ்ச க்ஷணபங்கித்வஸ்வபாவாந்ந வைஷம்யாவஸ்தாஂ ஸாம்யாவஸ்தாஂ வா யாந்தீத்யர்தஃ| ஹேதுபிஃ ஸதஶா இதி ஸமஹேதோஃ ஸமாஃ, ததா விஷமஹேதோஶ்ச விஷமாஃ| ஏதச்சிகித்ஸாப்ராபதீயேऽத்யாயே ப்ரபஞ்சிதமேவ| சிகித்ஸாப்ரஸ்தாவேந ஸகலதுஃகஹாரிணீஂ சிகித்ஸாஂ மோக்ஷபலாமாஹ- சிகித்ஸா த்வித்யாதி| நிஷ்டா அத்யந்ததுஃகமோக்ஷோ மோக்ஷரூபஃ, ததர்தஂ பூதா நைஷ்டிகீ| விநோபதாமிதி தஷ்ணாஂ விநா, தஷ்ணாஶூந்யா ப்ரவத்திர்மோக்ஷபலா பவதீத்யர்தஃ||௮௬-௯௪||

Adhikarana 47 (95-97) · Śloka 97

உபதா ஹி பரோ ஹேதுர்துஃகதுஃகாஶ்ரயப்ரதஃ| த்யாகஃ ஸர்வோபதாநாஂ ச ஸர்வதுஃகவ்யபோஹகஃ||௯௫|| கோஷகாரோ யதா ஹ்யஂஶூநுபாதத்தே வதப்ரதாந் | உபாதத்தே ததாऽர்தேப்யஸ்தஷ்ணாமஜ்ஞஃ ஸதாऽऽதுரஃ||௯௬|| யஸ்த்வக்நிகல்பாநர்தாஞ் ஜ்ஞோ ஜ்ஞாத்வா தேப்யோ நிவர்ததே| அநாரம்பாதஸஂயோகாத்தஂ துஃகஂ நோபதிஷ்டதே||௯௭||

பரோ ஹேதுரிதி மூலகாரணம்| துஃகரூபேணைவ துஃகாஶ்ரயஃ ஶரீரம்| போகதஷ்ணயா ஹி ப்ரவர்தமாநோ தர்மாதர்மாந் துஃகஶரீரோத்பாதகாநுபாதத்தே, ஸர்வோபதாத்யாகாத்து ந ராகத்வேஷாப்யாஂ க்வசித் ப்ரவர்ததே, அப்ரவர்தமாநஶ்ச ந தர்மாதர்மாநுபாதத்தே, ஏவமநாகததர்மாதர்மோபரமஃ, உபாத்ததர்மாதர்மயோஸ்து ராகத்வேஷஶூந்யஸ்யோபபோகாதேவ க்ஷயஃ ; தேந ஸர்வதா கர்மக்ஷயாத்துஃகஶரீராபாவ இதி பாவஃ| அத்ரைவ தஷ்ணாயா துஃககாரணத்வே தஷ்டாந்தமாஹ- கோஷகார இத்யாதி| கோஷகாரஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ கீடஃ| ஸதாऽऽதுர இதி ஸதா ஸஂஸாரதுஃககஹீதஃ| அநாரம்பாதிதி ராகத்வேஷபூர்வகாரம்பவிரஹாத்| அஸஂயோகாதிதி ஆரம்பஶூந்யத்வேந தர்மாதர்மோச்சேதகதாச்சரீராஸஂயோகாத்; ஶரீராபாவே ச நிராஶ்ரயமகாரணகஂ துஃகஂ ந பவதீதி பாவஃ||௯௫-௯௭||

Adhikarana 48 (98) · Śloka 98

தீததிஸ்மதிவிப்ரஂஶஃ ஸம்ப்ராப்திஃ காலகர்மணாம்| அஸாத்ம்யார்தாகமஶ்சேதி ஜ்ஞாதவ்யா துஃகஹேதவஃ||௯௮||

‘காரணஂ வேதநாநாஂ கிம்’ இத்யஸ்யோத்தரமாஹ- தீததீத்யாதி| அயஂ சார்தஃ ப்ரகரணாகதத்வாதுச்யமாநோ ந புநருக்ததாமாவஹதி| தீததிஸ்மதயஃ ப்ரஜ்ஞாபேதாஃ| ஏதே ச ஶிஷ்யவ்யுத்பத்த்யர்தஂ ப்ரஜ்ஞாபேதத்வேநாந்யதா வ்யுத்பாத்ய இஹோச்யந்தே| ஸம்ப்ராப்திஃ காலகர்மணாமிதி காலஸ்ய ஸம்ப்ராப்திஸ்ததா கர்மணஶ்ச ஸம்ப்ராப்திஃ| கர்மஸம்ப்ராப்திஃ பச்யமாநகர்மயோகஃ| காலஸம்ப்ராப்திக்ரஹணேந சேஹ யே காலவ்யக்தாஸ்தே கஹ்யந்தே, நாவஶ்யஂ காலஜந்யாஃ; யதஃ ஸ்வாபாவிகாநபி காலஜந்யாந் ததா ததீயகாதீநப்யாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தாதிஜந்யாந் காலஜத்வேநைவேஹாபிதாஸ்யதி| கர்மஜாஸ்து ப்ரஜ்ஞாபராதஜந்யா ஏவேஹ கர்மஜந்யத்வேந விஶேஷேண ஶிஷ்யவ்யுத்பத்த்யர்தஂ பதகுச்யந்தே, காலவ்யஞ்ச்யத்வேந ச கர்மஜா இஹ காலஸம்ப்ராப்திஜந்யேஷ்வவரோத்தவ்யாஃ| ப்ரஜ்ஞாபராதாவரோதஶ்ச யதா கர்மஜாநாஂ, ததா ப்ரதமாத்யாய ஏவோக்தம்| கிஞ்சாசார்யேணோந்மாதநிதாநே ஸ்வயமேவோக்தஂ யத்- “ப்ரஜ்ஞாபராதாத் ஸம்பூதே வ்யாதௌ கர்மஜ ஆத்மநஃ” (நி. ௭) இத்யாதி, ததா ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே ச விமாநே புநருக்தஂ- “வாய்வாதீநாஂ யத்வைகுண்யமுத்பத்யதே தஸ்ய மூலமதர்மஃ, தந்மூலஂ வாऽஸத்கர்ம பூர்வகதஂ, தயோர்யோநிஃ ப்ரஜ்ஞாபராத ஏவ” (வி. ௩) இதி| தஸ்மாதிஹ ஸம்ப்ராப்திஃ காலகர்மணாமித்யநேந ந காலஜந்யா கதா உச்யந்தே, கிஂ து காலவ்யஞ்ஜ்யாஃ||௯௮||

Adhikarana 49 (99) · Śloka 99

விஷமாபிநிவேஶோ யோ நித்யாநித்யே ஹிதாஹிதே| ஜ்ஞேயஃ ஸ புத்திவிப்ரஂஶஃ ஸமஂ புத்திர்ஹி பஶ்யதி||௯௯||

தீவிப்ரஂஶஂ விவணோதி- விஷமேத்யாதி| விஷமாபிநிவேஶஃ அயதாபூதத்வேநாத்யவஸாநஂ நித்யேऽநித்யமிதி, ஏவஂ ஹிதேऽஹிதமஹிதே வா ஹிதமிதி யா புத்திஃ ஸ புத்திப்ரஂஶஃ| அத கதமயஂ புத்திவிப்ரஂஶஶப்தேநோச்யத இத்யாஹ- ஸமஂ புத்திர்ஹி பஶ்யதி; உசிதா புத்திஃ ஸமஂ யதாபூதஂ யஸ்மாத் பஶ்யதி, தஸ்மாதஸமதர்ஶநஂ புத்திவிப்ரஂஶ உசித ஏவேத்யர்தஃ||௯௯||

Adhikarana 50 (100) · Śloka 100

விஷயப்ரவணஂ ஸத்த்வஂ ததிப்ரஂஶாந்ந ஶக்யதே| நியந்துமஹிதாதர்தாத்ததிர்ஹி நியமாத்மிகா||௧௦௦||

ததிப்ரஂஶமாஹ- விஷயேத்யாதி| விஷயப்ரவணஂ விஷயேஷு ப்ரஸஜ்ஜத்| நியந்துமிதி வ்யாவர்தயிதும்| ததிர்ஹி நியமாத்மிகேதி யஸ்மாத் ததிரகார்யப்ரஸக்தஂ மநோ நிவர்தயதி ஸ்வரூபேண, தஸ்மாந்மநோநியமஂ கர்துமஶக்தா ததிஃ ஸ்வகர்மப்ரஷ்டா பவதீத்யர்தஃ||௧௦௦||

Adhikarana 51 (101) · Śloka 101

தத்த்வஜ்ஞாநே ஸ்மதிர்யஸ்ய ரஜோமோஹாவதாத்மநஃ| ப்ரஶ்யதே ஸ ஸ்மதிப்ரஂஶஃ ஸ்மர்தவ்யஂ ஹி ஸ்மதௌ ஸ்திதம்||௧௦௧||

ஸ்மதிப்ரஂஶஂ விவேசயதி- தத்த்வேத்யாதி| தத்த்வஜ்ஞாநே ஸ்மதிர்யஸ்ய ப்ரஶ்யத இதி யோஜநா| ஸ்மர்தவ்யஂ ஹி ஸ்மதௌ ஸ்திதமிதி ஸ்மர்தவ்யத்வேந ஸம்மதஸ்யார்தஸ்ய ஸ்மரணஂ ப்ரஶஸ்தஸ்மதிதர்மஃ| தத்ர ச தத்த்வஜ்ஞாநஸ்ய ஶிஷ்டாநாஂ ஸ்மர்தவ்யத்வேந ஸம்மதஸ்ய யதஸ்மரணஂ, தத் ஸ்மத்யபராதாத்பவதீத்யர்தஃ||௧௦௧||

Adhikarana 52 (102-108) · Śloka 108

தீததிஸ்மதிவிப்ரஷ்டஃ கர்ம யத் குருதேऽஶுபம்| ப்ரஜ்ஞாபராதஂ தஂ வித்யாத் ஸர்வதோஷப்ரகோபணம்||௧௦௨|| உதீரணஂ கதிமதாமுதீர்ணாநாஂ ச நிக்ரஹஃ| ஸேவநஂ ஸாஹஸாநாஂ ச நாரீணாஂ சாதிஸேவநம்||௧௦௩|| கர்மகாலாதிபாதஶ்ச மித்யாரம்பஶ்ச கர்மணாம்| விநயாசாரலோபஶ்ச பூஜ்யாநாஂ சாபிதர்ஷணம்||௧௦௪|| ஜ்ஞாதாநாஂ ஸ்வயமர்தாநாமஹிதாநாஂ நிஷேவணம்| பரமௌந்மாதிகாநாஂ ச ப்ரத்யயாநாஂ நிஷேவணம்||௧௦௫|| அகாலாதேஶஸஞ்சாரௌ மைத்ரீ ஸங்க்லிஷ்டகர்மபிஃ| இந்த்ரியோபக்ரமோக்தஸ்ய ஸத்வத்தஸ்ய ச வர்ஜநம்||௧௦௬|| ஈர்ஷ்யாமாநபயக்ரோதலோபமோஹமதப்ரமாஃ| தஜ்ஜஂ வா கர்ம யத் க்லிஷ்டஂ க்லிஷ்டஂ யத்தேஹகர்ம ச||௧௦௭|| யச்சாந்யதீதஶஂ கர்ம ரஜோமோஹஸமுத்திதம்| ப்ரஜ்ஞாபராதஂ தஂ ஶிஷ்டா ப்ருவதே வ்யாதிகாரணம் ||௧௦௮||

ஏவஂ புத்த்யாதிப்ரஂஶத்ரயரூபப்ரஜ்ஞாபராதஜந்யஂ கர்ம ப்ரஜ்ஞாபராதத்வேந தர்ஶயந்நாஹ- தீத்யாதி| ஸர்வதோஷஶப்தேந வாதாதயோ ரஜஸ்தமஸீ ச கஹ்யந்தே| கர்மகாலாதிபாதஃ சிகித்ஸாகாலாதிவர்தநம்| மித்யாரம்ப இதி அயோகாதியோகமித்யாயோகரூபஃ| விநயாசாரலோபேநைவ ப்ராப்தமபி யத் புநஃ பூஜ்யாநாமபிதர்ஷணாத்யபிதீயதே, தத்விஶேஷேண ப்ரகோபகத்வக்யாபநார்தமுதாஹரணார்தஂ ச| ஸங்க்லிஷ்டகர்மபிரிதி பதிதைஃ| க்லிஷ்டமிதி நிந்திதம்||௧௦௨-௧௦௮||

Adhikarana 53 (109) · Śloka 109

புத்த்யா விஷமவிஜ்ஞாநஂ விஷமஂ ச ப்ரவர்தநம்| ப்ரஜ்ஞாபராதஂ ஜாநீயாந்மநஸோ கோசரஂ ஹி தத்||௧௦௯||

ஸங்க்ஷேபேண ப்ரஜ்ஞாபராதலக்ஷணமாஹ- புத்த்யேத்யாதி| விஷமமிதி அநுசிதஂ, விஷமவிஜ்ஞாநஂ ஸ்வரூபத ஏவ ப்ரஜ்ஞாபராதஃ| விஷமப்ரவர்தநஂ ச ப்ரஜ்ஞாபராதகார்யத்வேந ப்ரஜ்ஞாபராதஶப்தேநோச்யதே| மநஸோ கோசரஂ ஹி ததிதி தத்விஷமப்ரவர்தநஂ விஷமஜ்ஞாநஂ ச மநஃகார்யப்ரஜ்ஞாவிஷயத்வேந மநஸோ கோசரமித்யர்தஃ| விஷமப்ரவர்தநஂ ச மநோகோசரஜந்யத்வேநோபசாராதுக்தஂ, விஸதஶமநோவிஷயஜ்ஞாநாத்விஷமவாக்தேஹப்ரவத்திரபி பவதி||௧௦௯||

Adhikarana 54 (110-112) · Śloka 112

நிர்திஷ்டா காலஸம்ப்ராப்திர்வ்யாதீநாஂ வ்யாதிஸங்க்ரஹே| சயப்ரகோபப்ரஶமாஃ பித்தாதீநாஂ யதா புரா||௧௧௦|| மித்யாதிஹீநலிங்காஶ்ச வர்ஷாந்தா ரோகஹேதவஃ| ஜீர்ணபுக்தப்ரஜீர்ணாந்நகாலாகாலஸ்திதிஶ்ச யா||௧௧௧|| பூர்வமத்யாபராஹ்ணாஶ்ச ராத்ர்யா யாமாஸ்த்ரயஶ்ச யே| ஏஷு காலேஷு நியதா யே ரோகாஸ்தே ச காலஜாஃ||௧௧௨||

வ்யாதீநாஂ காலஸம்ப்ராப்திமாஹ- நிர்திஷ்டேத்யாதி| வ்யாதிஸங்க்ரஹ இதி கியந்தஃஶிரஸீயே “சயப்ரகோபப்ரஶமாஃ பித்தாதீநாஂ யதாக்ரமம்| பவந்த்யேகைகஶஃ ஷட்ஸு காலேஷ்வப்ரகமாதிஷு” (ஸூ. ௧௭) இத்யநேந ததா ஹ்யுதாஹரணேந ச| தேந, காலஸம்ப்ராப்திர்வ்யாதீநாஂ யதா- சயப்ரகோபப்ரஶமாஃ பித்தாதீநாஂ புரா நிர்திஷ்டா இதி யோஜ்யம்| உதாஹரணாந்தரமாஹ- மித்யேத்யாதி| ஜீர்ணேத்யாதௌ ஜீர்ணாத்யவஸ்தாத்ரயவிஶிஷ்டஸ்யாந்நஸ்ய காலஃ, ததாऽந்நஸ்யாகாலோऽஜீர்ணாத்யவஸ்தாலக்ஷிதஃ| ப்ரஜீர்ணஂ விதக்தம்| ராத்ரேர்யாமாஸ்த்ரயஶ்ச ய இதி த்ரயோ பாகாஃ பூர்வராத்ரமத்யராத்ராபரராத்ரரூபாஃ, ந து யாமஃ ப்ரஹர இதி ஜ்ஞேயம்| அந்யத்ராபி ச பாகத்ரயே யாமவிபாகஂ கத்வா அபிதாநஶாஸ்த்ரே த்ரியாமா நிஶாऽபிதீயதே| தேஷு காலேஷ்விதி ஜீர்ணாந்நகாலாதிஷு; ஜீர்ணே அபராஹ்ணே ராத்ரிஶேஷே ச வாதிகா கதாஃ, புக்தமாத்ரே பூர்வாஹ்ணே பூர்வராத்ரே ச கபஜா கதாஃ, ப்ரஜீர்ணே மத்யாஹ்நே மத்யராத்ரே ச பித்தஜா நியதா ரோகாஃ| அந்நாகாலே சாஜீர்ணலக்ஷணே போஜநாத் த்ரயோऽபி தோஷா பவந்தீதி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா, ‘ஜீர்ணபுக்தப்ரஜீர்ணாந்நகாலா’ இதி ச்சேதஃ, தேந ஜீர்ணாத்யவஸ்தாயுக்தாந்நகாலாஃ பூர்வவதேவ ஜ்ஞேயாஃ; ததா ‘காலஸ்திதிஶ்ச யா’ இதி யோஜநா; காலஸ்திதிஶப்தேந பால்யாதிவயஸ்த்ரைவித்யமுச்யதே| தத்ர பால்யே ஶ்லைஷ்மிகாஃ, யௌவநே பைத்திகாஃ, வார்தக்யே வாதிகா கதா வர்தந்த இதி ஜ்ஞேயம்||௧௧௦-௧௧௨||

Adhikarana 55 (113) · Śloka 113

அந்யேத்யுஷ்கோ த்வ்யஹக்ராஹீ ததீயகசதுர்தகௌ| ஸ்வே ஸ்வே காலே ப்ரவர்தந்தே காலே ஹ்யேஷாஂ பலாகமஃ||௧௧௩||

விஷமஜ்வராநபி காலவிஶேஷப்ரவர்தமாநமாத்ரத்வேந காலஜே தர்ஶயந்நாஹ- அந்யேத்யுஷ்க இத்யாதி| த்வ்யஹக்ராஹீ சதுர்தகவிபர்யயஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- “விஷமஜ்வர ஏவாந்யஶ்சதுர்தகவிபர்யயஃ| மத்யே அஹநீ ஜ்வரயத்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி” (சி. ௩) இதி| கதஂ ஸ்வகீய ஏவ காலே ப்ரவர்ததந்த இத்யாஹ- காலே ஹ்யேஷாஂ பலாகம இதி| உக்த ஏவ காலே யஸ்மாத் பலவந்தோ பவந்தி, தஸ்மாத்தத்ரைவ ஸஞ்ஜாதபலாஃ ஸந்தோ வ்யஜ்யந்த இத்யர்தஃ||௧௧௩||

Adhikarana 56 (114) · Śloka 114

ஏதே சாந்யே ச யே கேசித் காலஜா விவிதா கதாஃ| அநாகதே சிகித்ஸ்யாஸ்தே பலகாலௌ விஜாநதா||௧௧௪||

ஏதேஷாஂ சிகித்ஸாக்ரமமாஹ- ஏதே சேத்யாதி| அந்யே சேத்யநேநாந்யாநபி காலவிஶேஷப்ராப்திப்ராதுர்பாவிநஃ| ஶோதகுஷ்டாதீந் ஸூசயதி||௧௧௪||

Adhikarana 57 (115) · Śloka 115

காலஸ்ய பரிணாமேந ஜராமத்யுநிமித்தஜாஃ| ரோகாஃ ஸ்வாபாவிகா தஷ்டாஃ ஸ்வபாவோ நிஷ்ப்ரதிக்ரியஃ||௧௧௫||

ஸ்வாபாவிகாநபி காலபரிணாமவ்யஜ்யமாநதயா இஹ காலஜேऽவரோதயிதுமாஹ- காலஸ்யேத்யாதி| ஜராமத்யுரூபாந்நிமித்தாஜ்ஜாதா ஜராமத்யுநிமித்தஜாஃ, மத்யுஶப்தேநேஹ யுகாநுரூபாயுஃபர்யவஸாநபவகாலமத்யுர்க்ராஹ்யஃ ; கிஂவா ஜராமத்ய்வோர்யந்நிமித்தஂ தஸ்மாஜ்ஜாதா ஜராமத்யுநிமித்தஜாஃ, ஜராமத்யுநிமித்தஂ ச ப்ராணிநாஂ ஸாதாரணதேஹநிவர்தகபூதஸ்வபாவோऽதஷ்டஂ ச| அத ஸ்வாபாவிகாநாஂ கா சிகித்ஸேத்யாஹ- ஸ்வபாவ இத்யாதி| நிஷ்ப்ரதிக்ரிய இதி ஸாதாரணசிகித்ஸயா ரஸாயநவர்ஜ்யயா ந ப்ரதிக்ரியதே, ரஸாயநேந து ப்ரதிக்ரியத ஏவ; தேந, “அஸ்ய ப்ரயோகாச்ச்யவநஃ ஸுவத்தோऽபூத் புநர்யுவா” (சி. ௧ பா. ௧) இத்யாதிரஸாயநப்ரயோகேண ஸமஂ ந விரோதஃ; கிஂவா, ஸ்வாபாவிகா ஜராதயோ ரஸாயநஜநிதப்ரகர்ஷாதுத்தரகாலஂ புநரவஶ்யஂ பவந்தீதி நிஷ்ப்ரதிக்ரியத்வேநோக்தாஃ||௧௧௫||

Adhikarana 58 (116) · Śloka 116

நிர்திஷ்டஂ தைவஶப்தேந கர்ம யத் பௌர்வதேஹிகம்| ஹேதுஸ்ததபி காலேந ரோகாணாமுபலப்யதே||௧௧௬||

ஸம்ப்ரதி கர்மஸம்ப்ராப்திகதமபி கதஂ காலவிஶேஷவ்யஜ்யமாநதயா தர்ஶயந்நாஹ- நிர்திஷ்டமித்யாதி| காலேநேதி பச்யமாநதாலக்ஷிதேந காலேந (யுக்தஂ ஸத்) கர்ம காரணஂ பவதீத்யர்தஃ||௧௧௬||

Adhikarana 59 (117) · Śloka 117

ந ஹி கர்ம மஹத் கிஞ்சித் பலஂ யஸ்ய ந புஜ்யதே| க்ரியாக்நாஃ கர்மஜா ரோகாஃ ப்ரஶமஂ யாந்தி தத்க்ஷயாத்||௧௧௭||

கர்மணஃ பலஸம்பந்திநியமமாஹ- ந ஹீத்யாதி| மஹதிதி விஶேஷணேந கிஞ்சிதமஹத் கர்ம ப்ராயஶ்சித்தபாதநீயபலஂ ந ததாத்யபி பலமிதி தர்ஶயதி| கர்மஜாநாமசிகித்ஸ்யத்வமாஹ- க்ரியாக்நா இத்யாதி| தத்க்ஷயாதிதி கர்மக்ஷயாத்; கர்மக்ஷயஶ்ச கர்மபலோபபோகாதேவ பரஂ பவதி||௧௧௭||

Adhikarana 60 (118-126) · Śloka 127

அத்யுக்ரஶப்தஶ்ரவணாச்ச்ரவணாத் ஸர்வஶோ ந ச| ஶப்தாநாஂ சாதிஹீநாநாஂ பவந்தி ஶ்ரவணாஜ்ஜடாஃ||௧௧௮|| பருஷோத்பீஷணாஶஸ்தாப்ரியவ்யஸநஸூசகைஃ| ஶப்தைஃ ஶ்ரவணஸஂயோகோ மித்யாஸஂயோக உச்யதே||௧௧௯|| அஸஂஸ்பர்ஶோऽதிஸஂஸ்பர்ஶோ ஹீநஸஂஸ்பர்ஶ ஏவ ச| ஸ்பஶ்யாநாஂ ஸங்க்ரஹேணோக்தஃ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியபாதகஃ||௧௨௦|| யோ பூதவிஷவாதாநாமகாலேநாகதஶ்ச யஃ| ஸ்நேஹஶீதோஷ்ணஸஂஸ்பர்ஶோ மித்யாயோக ஸ உச்யதே||௧௨௧|| ரூபாணாஂ பாஸ்வதாஂ தஷ்டிர்விநஶ்யத்யதிதர்ஶநாத்| தர்ஶநாச்சாதிஸூக்ஷ்மாணாஂ ஸர்வஶஶ்சாப்யதர்ஶநாத்||௧௨௨|| த்விஷ்டபைரவபீபத்ஸதூராதிஶ்லிஷ்டதர்ஶநாத் | தாமஸாநாஂ ச ரூபாணாஂ மித்யாஸஂயோக உச்யதே||௧௨௩|| அத்யாதாநமநாதாநமோகஸாத்ம்யாதிபிஶ்ச யத்| ரஸாநாஂ விஷமாதாநமல்பாதாநஂ ச தூஷணம்||௧௨௪|| அதிமத்வதிதீக்ஷ்ணாநாஂ கந்தாநாமுபஸேவநம்| அஸேவநஂ ஸர்வஶஶ்ச க்ராணேந்த்ரியவிநாஶநம்||௧௨௫|| பூதிபூதவிஷத்விஷ்டா கந்தா யே சாப்யநார்தவாஃ| தைர்கந்தைர்க்ராணஸஂயோகோ மித்யாயோகஃ ஸ உச்யதே||௧௨௬|| இத்யஸாத்ம்யார்தஸஂயோகஸ்த்ரிவிதோ தோஷகோபநஃ|௧௨௭|

க்ரமாகதமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஂ விவணோதி- அத்யுக்ரேத்யாதி| ஸர்வஶோ ந சேதி ஸர்வதோக்ரஶப்தாஶ்ரவணாத் | ஸ்பஶ்யாநாமிதி ஸ்பஶ்யத்வேநோக்தாநாஂ ஶாஸ்த்ரேऽப்யங்கோத்ஸாதநாதீநாம்| பூதாஃ ஸவிஷிக்ரிமிபி ஶாசாதயஃ| யோ பூதவிஷவாதாதீநாஂ ஸஂஸ்பர்ஶஃ, ததாऽகாலேநாகதஃ ஸ்நேஹஶீதோஷ்ணஸஂஸ்பர்ஶஶ்சேதி யோஜநா| தத்ராகாலே ஸ்நேஹஸஂஸ்பர்ஶோ யதா- அஜீர்ணே கபவத்திகாலே அப்யங்கஸ்பர்ஶஃ, ஏவஂ ஶீதே ஶீதஸ்பர்ஶஃ, உஷ்ணே சோஷ்ணஸ்பர்ஶோऽகாலேநாகதோ ஜ்ஞேயஃ| ஸர்வஶஶ்சாப்யதர்ஶநாதிதி பாஸ்வதாஂ ஸூக்ஷ்மாணாஂ ச ஸர்வதாऽதர்ஶநாத்| அதிஶ்லிஷ்டமிதி நேத்ரப்ரத்யாஸந்நம்| தாமஸாநாஂ ச ரூபாணாஂ தர்ஶநாத்விநஶ்யதி தஷ்டிரிதி ஸம்பந்தஃ| மித்யாயோகஃ ஸ இதி த்விஷ்டபைரவாதிதர்ஶநரூபஃ| அதிஸூக்ஷ்மதர்ஶநஂ ச மித்யாயோக ஏவ ஜ்ஞேயஃ| ஓகஸாத்ம்யாதிபிரிதி விஷமாதாநமிதி ஸம்பந்தஃ| ஓகஸாத்ம்யாதிவைஷம்யேண ச ராஶிதோஷவர்ஜஂ ப்ரகத்யாதிஸப்ததோஷா க்ரஹீதவ்யாஃ| த்ரிவித இதி அயோகாதியோகமித்யாயோகரூபஃ||௧௧௮-௧௨௬||

Adhikarana 61 (127) · Śloka 127

அஸாத்ம்யமிதி தத்வித்யாத்யந்ந யாதி ஸஹாத்மதாம்||௧௨௭||

அஸாத்ம்யார்தஂ தர்ஶயதி- அஸாத்ம்யமித்யாதி| ஸஹேதி மிலிதஂ ஶரீரேண| ஆத்மதாம் அவிகதரூபதாஂ ந யாதி; ஏதேந, யதுபயுக்தஂ ப்ராகதரூபோபதாதகஂ பவதி, ததஸாத்ம்யமிதி||௧௨௭||

Adhikarana 62 (128) · Śloka 128

மித்யாதிஹீநயோகேப்யோ யோ வ்யாதிருபஜாயதே| ஶப்தாதீநாஂ ஸ விஜ்ஞேயோ வ்யாதிரைந்த்ரியகோ புதைஃ||௧௨௮||

இத்தமஸாத்ம்யார்தஜஸ்ய வ்யாதேரிந்த்ரியத்வாரபூதத்வேநைந்த்ரியகத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- மித்யேத்யாதி| ஹீநயோகேநேஹாயோகோ க்ராஹ்யஃ| ஐந்த்ரியக இதி இந்த்ரியத்வாரபூதஃ||௧௨௮||

Adhikarana 63 (129) · Śloka 129

வேதநாநாமஶாந்தாநாமித்யேதே ஹேதவஃ ஸ்மதாஃ| ஸுகஹேதுஃ ஸமஸ்த்வேகஃ ஸமயோகஃ ஸுதுர்லபஃ||௧௨௯||

துஃகரூபவேதநாஹேதுஂ ப்ரபஞ்சோக்தமுபஸஂஹரதி- வேதநாநாமித்யாதி| அஶாந்தாநாமிதி துஃகாநாம்| அத ஸுகரூபவேதநாஹேதுஃ க இத்யாஹ- ஸுகேத்யாதி| ஸமயோக இதி காலபுத்தீந்த்ரியார்தாநாஂ ஸம்யக்யோகஃ| ஸுதுர்லப இதி காலாதிஸம்யக்யோகஸ்ய அயோகாதிவிரஹத்வேந ஸுதுர்லபத்வாத்| ப்ராயோ ஹி காலாதீநாஂ மத்யே அந்யதரேணாப்யயோகாதிநா புருஷஃ ஸம்பத்யதே; தேந ச நித்யாதுரா ஏவ புருஷா பவந்தி, அல்பஂ ச ரோகமநாதத்ய ஸ்வஸ்தவ்யபதேஶஃ புருஷாணாஂ க்ரியத இதி பாவஃ||௧௨௯||

Adhikarana 64 (130-131) · Śloka 131

நேந்த்ரியாணி ந சைவார்தாஃ ஸுகதுஃகஸ்ய ஹேதவஃ| ஹேதுஸ்து ஸுகதுஃகஸ்ய யோகோ தஷ்டஶ்சதுர்விதஃ||௧௩௦|| ஸந்தீந்த்ரியாணி ஸந்த்யர்தா யோகோ ந ச ந சாஸ்தி ருக்| ந ஸுகஂ, காரணஂ தஸ்மாத்யோக ஏவ சதுர்வதஃ||௧௩௧||

ஸம்ப்ரதி ஸம்யக்யோகஸ்யோபாதேயதாமயோகாதீநாஂ ச ஹேயதாஂ தர்ஶயிதுஂ யோகமேவ சதுர்விதஂ காரணத்வேந தர்ஶயந்நாஹ- நேந்த்ரியாணீத்யாதி| நநு கதமிந்த்ரியார்தயோஃ ஸுகதுஃககாரணத்வேநோபலப்யமாநயோரப்யகாரணத்வமித்யாஹ- ஸந்தீத்யாதி| யோகோ ந சேதி இந்த்ரியார்தயோஃ ஸம்பந்தோ ந ச| ந ஸுகமிதி ச்சேதஃ| இந்த்ரியார்தயோர்யோகாபாவே அகாரணத்வேந, ஸதி து யோகே காரணத்வேந, யோக ஏவாந்வயவ்யதிரேகாப்யாஂ காரணமவதார்யத இதி பாவஃ| அயஂ ச யோக இந்த்ரியார்தாவதிகத்ய ஸ்பஷ்டத்வேநோக்தஃ; தேந, ப்ரஜ்ஞாகாலயோரபி போத்தவ்யஃ| ஏதச்சேந்த்ரியமர்தஂ சாநுபாதேயஂ கத்வா சதுர்விதயோகஸ்ய காரணத்வஂ யோகாநாமேவ ஹேயோபாதேயத்வோபதர்ஶநார்தஂ கதம்||௧௩௦-௧௩௧||

Adhikarana 65 (132) · Śloka 132

நாத்மேந்த்ரியஂ மநோ புத்திஂ கோசரஂ கர்ம வா விநா| ஸுகதுஃகஂ, யதா யச்ச போத்தவ்யஂ தத்ததோச்யதே||௧௩௨||

பரமார்ததஸ்த்வாத்மேந்த்ரியமநோபுத்த்யர்தாதஷ்டாந்யேவ ததாயுக்தாநி ஸுகதுஃககாரணாநீதி தர்ஶயந்நாஹ- நாத்மேத்யாதி| கோசர இந்த்ரியார்தஃ| கர்ம அதஷ்டம்| தத்ர ஆத்மாநஂ விநா ந லோஷ்டாதௌ ஸுகதுஃகே பவதஃ| இந்த்ரியார்தாதீநாஂ ச ஸுகதுஃககாரணத்வஂ ஸ்பஷ்டமேவ| கர்மாபி ச ஶுபஂ ஸுககாரணம், அஶுபஂ ச துஃககாரணம்| யத்யாத்மாதய ஏவ காரணஂ, தர்ஹி கிமர்தஂ காலாத்யயோகாதியோகாதய இஹோச்யந்த இத்யாஹ- யதேத்யாதி| யத் போத்தவ்யஂ ஸுகதுஃகஂ யதா போத்தவ்யஂ கார்யவஶாத்பவதி, தத்ததைவோச்யதே நாந்யதா| தேந ஸாத்ம்யாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஜந்யத்வேந ஸுகதுஃகே இஹ ப்ரதீயமாநே சிகித்ஸாயாமுபயுக்தே பவதஃ, நாத்மாதிஜந்யத்வேநேஹ ஸுகதுஃகே அபிதீயேதே; ந ஹ்யாத்மாதயோ துஃகஹேதுதயா ப்ரதிபந்நா அபீஹ ஹேயதயா ப்ரதிபாத்யந்தே; கிந்த்வஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தயோகாதய ஏவ துஃகஹேதவஸ்த்யஜ்யந்தே, ஸுகஹேதவஃ ஸாத்ம்யேந்தியார்தயோகாதயஸ்தூபாதீயந்த இதி பாவஃ||௧௩௨||

Adhikarana 66 (133) · Śloka 133

ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஸஂஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶோ மாநஸ ஏவ ச| த்விவிதஃ ஸுகதுஃகாநாஂ வேதநாநாஂ ப்ரவர்தகஃ||௧௩௩||

இதாநீஂ ஸகலகாரணவ்யாபகஂ யோகஂ வ்யுத்பாதயிதுமைந்த்ரியகஂ மாநஸஂ ச ஸ்பர்ஶஂ தர்ஶயிதுமாஹ- ஸ்பர்ஶநேத்யாதி| ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஸஂஸ்பர்ஶ இத்யநேநேந்த்ரியாணாமர்தேந ஸம்பந்தஂ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியகதஂ தர்ஶயதி; சக்ஷுராதீந்யபி ஸ்பஷ்டமேவார்தஂ ஜாநந்தி; யதி ஹ்யஸ்பஷ்டமேவ சக்ஷுஃ ஶ்ரோத்ரஂ க்ராணஂ வா கஹ்ணாதி, ததா விதூரமபி கஹ்ணீயாத், ந ச கஹ்ணாதி, தஸ்மாத் ஸ்பஷ்ட்வைவேந்த்ரியாண்யர்தஂ ப்ரதிபத்யதே; மாநஸஸ்து ஸ்பர்ஶஶ்சிந்த்யாதிநாऽர்தேந ஸமஂ ஸூக்ஷ்மோऽஸ்த்யேவ, யேந மநஃ கிஶ்சிதேவ சிந்தயதி, ந ஸர்வஂ; தேந யந்மநஸா ஸ்பஶ்யதே ததேவ மநோ கஹ்ணாதீதி ஸ்திதிஃ||௧௩௩||

Adhikarana 67 (134-135) · Śloka 135

இச்சாத்வேஷாத்மிகா தஷ்ணா ஸுகதுஃகாத் ப்ரவர்ததே| தஷ்ணா ச ஸுகதுஃகாநாஂ காரணஂ புநருச்யதே||௧௩௪|| உபாதத்தே ஹி ஸா பாவாந் வேதநாஶ்ரயஸஞ்ஜ்ஞகாந்| ஸ்பஶ்யதே நாநுபாதாநே நாஸ்பஷ்டோ வேத்தி வேதநாஃ||௧௩௫||

ஸுகதுஃகோத்பத்திக்ரமமாஹ- இச்சேத்யாதி| ஸுகாதிச்சாரூபா தஷ்ணா, துஃகாச்ச த்வேஷரூபா தஷ்ணா ப்ரவர்ததே| இயஂ சோத்பந்நா தஷ்ணா ஈப்ஸிதேऽர்தே ப்ரவர்தயந்தீ த்விஷ்டே ச நிவர்தயந்தீ ப்ரவத்திநிவத்திவிஷயஸ்ய ஸுகதுஃகஹேதுதாமபேக்ஷ்ய ஸுகதுஃகே ஜநயதீதி வாக்யார்தஃ| யதோக்தஂ தஷ்ணாயாஃ ஸுகதுஃகஹேதுத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- உபாதத்தே ஹீத்யாதி| வேதநாஶ்ரயஸஞ்ஜ்ஞகாநிதி வேதநாகாரணத்வேநோக்தாந் காலாத்யயோகாதிரூபாந்| அத தஷ்ணா சேத் ஸுகதுஃககாரணஂ, தத் கிமிந்த்ரியார்தேநாபரேண காரணேநேத்யாஹ- ஸ்பஶ்யத இத்யாதி| அநுபாதாந இதி அவித்யமாநார்தரூபே ஸ்பர்ஶகாரணே அர்தஂ விநா நார்தஸ்ய ஸ்பர்ஶோ பவதி| அத ந பவத்வர்தஸ்பர்ஶஃ, ததஃ கிமித்யாஹ- நாஸ்பஷ்டோ வேத்தி வேதநா இதி; அர்தஸ்பர்ஶஶூந்யஃ ஸந் ந ஸுகதுஃகே அநுத்பந்நத்வாதேவ வேத்தீத்யர்தஃ||௧௩௪-௧௩௫||

Adhikarana 68 (136) · Śloka 136

வேதநாநாமதிஷ்டாநஂ மநோ தேஹஶ்ச ஸேந்த்ரியஃ| கேஶலோமநகாக்ராந்நமலத்ரவகுணைர்விநா||௧௩௬||

‘வேதநாநாஂ கிமதிஷ்டாநம்’ இத்யஸ்யோத்தரமாஹ- வேதநாநாமித்யாதி| தேஹஃ ஸேந்த்ரிய இதி அநேந நிரிந்த்ரியோ தேஹோ கேஶலேமாதிகோ நிரஸ்தஃ| ததேவ ஸ்பஷ்டார்தஂ விவணோதி- கேஶேத்யாதி| கிஂவா, இந்த்ரியாண்யபி ப்ராதாந்யக்யாபநார்தஂ ப்ரதக் வேதநாஶ்ரயத்வேநேந்த்ரியக்ரஹணேநோச்யந்தே| வேதநாயா தேஹேந்த்ரியகதத்வஂ ததாதாரத்வேந ப்ரதீயமாநத்வாஜ்ஜ்ஞேயம்| த்ரவஂ மூத்ரம்| குணாஃ ஶப்தாதயஃ| ஶரீரகதா ஏதே ஹி கேஶாதயோ ந வேதநாதாரா இத்யநுபவ ஏவ ப்ரமாணம்| யா து மூத்ரபுரீஷகதா வேதநா க்ரஹணீமூத்ரகச்ச்ராதௌ வக்தவ்யா, ஸா மூத்ரபுரீஷாதாரஶரீரப்ரதேஶஸ்யைவ போத்யா||௧௩௬||

Adhikarana 69 (137) · Śloka 137

யோகே மோக்ஷே ச ஸர்வாஸாஂ வேதநாநாமவர்தநம்| மோக்ஷே நிவத்திர்நிஃஶேஷா யோகோ மோக்ஷப்ரவர்தகஃ||௧௩௭||

‘க்வ சைதா வேதநாஃ ஸர்வா’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- யோக இத்யாதி| யோகஃ ‘அநாரம்பாத்’ இத்யாதிக்ரந்தவக்ஷ்யமாணஃ| மோக்ஷ ஆத்யந்திகஶரீராத்யுச்சேதஃ| நிஃஶேஷேதி ந புநர்பவதி| ஏதேந, யோகே நிவத்தா வேதநா புநர்பவதீதி ஸூசயதி| மோக்ஷப்ரவர்தக இதி மோக்ஷகாரணம்| கிஂவா, ‘யோகமோக்ஷௌ நிவர்தகௌ’ இதி பாடஃ; ததா அஸ்மிந் பக்ஷே யத்யபி யோகமோக்ஷயோர்வேதநாநிவர்தகத்வஂ ‘யோகே மோக்ஷே ச’ இத்யாதிநா ஶ்லோகார்தேநோக்தஂ, ததாऽபி யோகமோக்ஷயோரிஹ கர்ததா வேதநாநிவத்திஂ ப்ரதி தஶ்யத இதி ந பௌநருக்த்யம்||௧௩௭||

Adhikarana 70 (138-139) · Śloka 139

ஆத்மேந்த்ரியமநோர்தாநாஂ ஸந்நிகர்ஷாத் ப்ரவர்ததே| ஸுகதுஃகமநாரம்பாதாத்மஸ்தே மநஸி ஸ்திரே||௧௩௮|| நிவர்ததே ததுபயஂ வஶித்வஂ சோபஜாயதே| ஸஶரீரஸ்ய யோகஜ்ஞாஸ்தஂ யோகமஷயோ விதுஃ||௧௩௯||

யதா யோகோ வேதநாநிவர்தகோ பவதி, யஶ்ச யோகஸ்தமாஹ- ஆத்மேத்யாதி| அநாரம்பாதிதி விஷயோபாதாநார்தஂ மநஸாऽநாரம்பாத் | ஆத்மஸ்தே மநஸீதி விஷயே நிவதே கேவலாத்மஜ்ஞாநஸ்தே| ஸ்திரே இதி அசலே, ஆத்மஜ்ஞாநப்ரஸக்த ஏவேதி யாவத்| ததுபயமிதி ஸுகதுஃகே| யோகே யோகதர்மாந்தரப்ராப்திமாஹ- வஶித்வமித்யாதி| வஶித்வஂ வக்ஷ்யமாணமஷ்டவிதமைஶ்வர்யபலம்| ஸஶரீரஸ்யேதிபதேந ஶரீரேண ஸஹைவ வஶித்வஂ பவதீதி தர்ஶயதி||௧௩௮-௧௩௯||

Adhikarana 71 (140-141) · Śloka 141

ஆவேஶஶ்சேதஸோ ஜ்ஞாநமர்தாநாஂ சந்ததஃ க்ரியா| தஷ்டிஃ ஶ்ரோத்ரஂ ஸ்மதிஃ காந்திரிஷ்டதஶ்சாப்யதர்ஶநம்||௧௪௦|| இத்யஷ்டவிதமாக்யாதஂ யோகிநாஂ பலமைஶ்வரம்| ஶுத்தஸத்த்வஸமாதாநாத்தத் ஸர்வமுபஜாயதே||௧௪௧||

ஆவேஶ இத்யாதி| ஆவேஶஃ பரபுரப்ரவேஶஃ| சேதஸோ ஜ்ஞாநமிதி பரசித்தஜ்ஞாநம்| அர்தாநாஂ சந்ததஃ க்ரியேதி அர்தாநாமிச்சாதஃ கரணம்| தஷ்டிஃ அதீந்த்ரியதர்ஶநம்| ஶ்ரோத்ரம் அதீந்த்ரியஶ்ரவணம்| ஸ்மதிஃ ஸர்வபாவதத்த்வஸ்மரணம்| காந்திஃ அமாநுஷீ காந்திஃ| இஷ்டதஶ்சாப்யதர்ஶநமிதி யதேச்சதி ததா தர்ஶநயோக்ய ஏவ ந தஶ்யதே, யதா சேச்சதி ததா தஶ்யதே| கிஂவா, ஆவேஶஶ்சேதஸ இதி பரசேதஸஃ ப்ரவேஶஃ, ஜ்ஞாநமிதி ஸர்வமதீதாநாகதாதிஜ்ஞாநஂ, ஶேஷஂ பூர்வவத்| ஐஶ்வரமிதி யோகப்ரபாவாதுபபந்நைஶ்வர்யகதம்| ஶுத்தஸத்த்வஸமாதாநாதிதி நீரஜஸ்தமஸ்கஸ்ய மநஸ ஆத்மநி ஸம்யகாதாநாத்||௧௪௦-௧௪௧||

Adhikarana 72 (142) · Śloka 142

மோக்ஷோ ரஜஸ்தமோऽபாவாத் பலவத்கர்மஸங்க்ஷயாத்| வியோகஃ ஸர்வஸஂயோகைரபுநர்பவ உச்யதே||௧௪௨||

அத கதஂ மோக்ஷோ பவதி, கஶ்சேத்யாஹ- மோக்ஷ இத்யாதி| பலவத்கர்மஸங்க்ஷயாதிதி அவஶ்யபோக்தவ்யபலஸ்ய கர்மணஃ க்ஷயாத்| ஸர்வஸஂயோகைரிதி ஸர்வைராத்மஸம்பந்திபிஃ ஶரீரபுத்த்யஹங்காராதிபிஃ| ந புநஃ ஶரீராதிஸம்பந்தோ பவதீத்யபுநர்பவஃ ||௧௪௨||

Adhikarana 73 (143-146) · Śloka 146

ஸதாமுபாஸநஂ ஸம்யகஸதாஂ பரிவர்ஜநம்| வ்ரதசர்யோபவாஸௌ ச நியமாஶ்ச பதக்விதாஃ||௧௪௩|| தாரணஂ தர்மஶாஸ்த்ராணாஂ விஜ்ஞாநஂ விஜநே ரதிஃ| விஷயேஷ்வரதிர்மோக்ஷே வ்யவஸாயஃ பரா ததிஃ||௧௪௪|| கர்மணாமஸமாரம்பஃ கதாநாஂ ச பரிக்ஷயஃ| நைஷ்க்ரம்யமநஹங்காரஃ ஸஂயோகே பயதர்ஶநம்||௧௪௫|| மநோபுத்திஸமாதாநமர்ததத்த்வபரீக்ஷணம்| தத்த்வஸ்மதேருபஸ்தாநாத் ஸர்வமேதத் ப்ரவர்ததே||௧௪௬||

ப்ரஸ்தாவாந்மோக்ஷோபாயமாஹ- ஸதாமித்யாதி| பரா ததிரிதி அதிஶயிதஂ மநோநியமநம்| கர்மணாமஸமாரம்ப இதி அநாகததர்மாதர்மஸாதநாநாமகரணம்| கதாநாஂ ச பரிக்ஷய இதி ஜந்மாந்தரைஃ கதாநாஂ கர்மணாஂ பலோபபோகாத் பரிக்ஷயஃ| நைஷ்கம்யஂ ஸஂஸாரநிஷ்க்ரமணேச்சா| அநஹங்கார இதி மமேதம், அஹஂ ‘கரோமி’ இத்யாதிபுத்திவர்ஜநம்| ஸஂயோக இதி ஆத்மஶரீராதிஸஂயோகே| மநோபுத்திஸமாதாநமிதி மநோபுத்த்யோராத்மநி ஸமாதாநம்| ஸர்வமேததிதி ‘கர்மணாமஸமாரம்பஃ’ இத்யாத்யுக்தம் | தத்த்வஸ்மதிஃ ஆத்மாதீநாஂ யதாபூதாநுஸ்மரணஂ ; ஸா ச நாத்மா ஶரீராத்யுபகார்யஃ, ஶரீராதயஶ்சாமீ ஆத்மவ்யதிரிக்தாஃ, இத்யாதிஸ்மரணரூபஸ்மதிஃ||௧௪௩-௧௪௬||

Adhikarana 74 (147) · Śloka 147

ஸ்மதிஃ ஸத்ஸேவநாத்யைஶ்ச தத்யந்தைருபஜாயதே| ஸ்மத்வா ஸ்வபாவஂ பாவாநாஂ ஸ்மரந் துஃகாத் ப்ரமுச்யதே||௧௪௭||

அத ஸ்மதிஃ கதஂ துஃகப்ரமோஷே காரணமித்யாஹ- ஸ்மத்வேத்யாதி| ஸ்வபாவமிதி ப்ரத்யாத்மநியதரூபம்| குருவசநாத்தி ப்ரதமப்ரதிபந்நமாத்மாதீநாஂ ரூபஂ பரஸ்பரபிந்நஂ பரஸ்பராநுபகாரகத்வேந வ்யவஸ்திதஂ ஸ்மரந் ந க்வசிதபி ப்ரவர்ததே, அப்ரவர்தமாநஶ்ச ந துஃகேந ப்ரவத்திஜந்யேந யுஜ்யத இத்யர்தஃ||௧௪௭||

Adhikarana 75 (148-149) · Śloka 149

வக்ஷ்யந்தே காரணாந்யஷ்டௌ ஸ்மதிர்யைருபஜாயதே| நிமித்தரூபக்ரஹணாத் ஸாதஶ்யாத் ஸவிபர்யயாத்||௧௪௮|| ஸத்த்வாநுபந்தாதப்யாஸாஜ்ஜ்ஞாநயோகாத் புநஃ ஶ்ருதாத்| தஷ்டஶ்ருதாநுபூதாநாஂ ஸ்மாரணாத் ஸ்மதிருச்யதே||௧௪௯||

இதாநீஂ ஸ்மதிப்ரஸ்தாவாத் ஸ்மதிகாரணாந்யாஹ- வக்ஷ்யந்த இத்யாதி| நிமித்தக்ரஹணஂ காரணஜ்ஞாநஂ, காரணஂ ஹி தஷ்ட்வா கார்யஂ ஸ்மரதி| ரூபக்ரஹணம் ஆகாரக்ரஹணம் | யதா- வநே கவயஂ தஷ்ட்வா காஂ ஸ்மரதி| ஸாதஶ்யாத் யதா- பிதுஃ ஸதஶஂ புருஷஂ தஷ்ட்வா பிதரஂ ஸ்மரதி| ஸவிபர்யயாதிதி அத்யர்தவைஸாதஶ்யாதபி ஸ்மரணஂ பவதி; யதா- அத்யர்தகுரூபஂ தஷ்ட்வா ப்ரதியோகிநமத்யர்தஸுரூபஂ ஸ்மரதி| ஸத்த்வாநுபந்தாதிதி மநஸஃ ப்ரணிதாநாத், ஸ்மர்தவ்யஸ்மரணாய ப்ரணிஹிதமநாஃ ஸ்மர்தவ்யஂ ஸ்மரதி| அப்யாஸாதிதி அப்யஸ்தமர்தமப்யாஸபலாதேவ ஸ்மரதி| ஜ்ஞாநயோகாதிதி தத்த்வஜ்ஞாநயோகாத்; உபஜாததத்த்வஜ்ஞாநோ ஹி தத்பலாதேவ ஸர்வஂ ஸ்மரதி| புநஃ ஶ்ருதாதிதி ஶ்ருதோऽப்யர்தோ விஸ்மதஃ புநரேகதேஶஂ ஶ்ருத்வா ஸ்மர்யதே| ஸ்மதிகாரணமபிதாய ஸ்மதிரூபமாஹ- தஷ்டேத்யாதி|- தஷ்டஂ ப்ரத்யக்ஷோபலக்ஷணஂ, ஶ்ருதஂ த்வாகமப்ரதீதஂ , தேந ஸர்வபூர்வாநுபூதாவரோதஃ| க்வசித், ‘ஸ்மரணஂ ஸ்மதிருச்யதே’ இதி பாடஃ, தத்ராபி நார்தபேதஃ||௧௪௮-௧௪௯||

Adhikarana 76 (150-151) · Śloka 151

ஏதத்ததேகமயநஂ முக்தைர்மோக்ஷஸ்ய தர்ஶிதம்| தத்த்வஸ்மதிபலஂ, யேந கதா ந புநராகதாஃ||௧௫௦|| அயநஂ புநராக்யாதமேதத்யோகஸ்ய யோகிபிஃ| ஸங்க்யாததர்மைஃ ஸாங்க்யைஶ்ச முக்தைர்மோக்ஷஸ்ய சாயநம்||௧௫௧||

ஏவஂ ஸ்மதிஂ ஸாமாந்யேந ப்ரதிபாத்ய தத்த்வஸ்மதேர்மோக்ஷஸாதகத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஏததித்யாதி| ஏகமயநமிதி ஶ்ரேஷ்டஃ பந்தாஃ| முக்தைரிதி ஜீவந்முக்தைரிதி ஜ்ஞேயஂ, ஸர்வதாமுக்தாநாஂ ஶரீராபாவேநோபதர்ஶகத்வாபாவாத்| தத்த்வஸ்மதிபலமிதி தத்த்வஸ்மதிரூபஂ பலஂ; கிஂவா, தத்த்வஸ்மதிர்பலஂ யத்ர மோக்ஷஸாதநமார்கே தத்தத்த்வஸ்மதிபலம்| யேநேதி யேந யதா| கதா இதி மோக்ஷஂ கதாஃ ந புநராகதா இதி முக்திஂ யாதா ந புநராகச்சந்தி||௧௫௦-௧௫௧||

Adhikarana 77 (152-153) · Śloka 153

ஸர்வஂ காரணவத்துஃகமஸ்வஂ சாநித்யமேவ ச| ந சாத்மகதகஂ தத்தி தத்ர சோத்பத்யதே ஸ்வதா||௧௫௨|| யாவந்நோத்பத்யதே ஸத்யா புத்திர்நைததஹஂ யயா| நைதந்மமேதி விஜ்ஞாய ஜ்ஞஃ ஸர்வமதிவர்ததே||௧௫௩||

இதாநீஂ ஸங்க்ஷேபேண ஸஂஸாரஹேதுமஜ்ஞாநஂ, ததா மோக்ஷஹேதுஂ ச ஸம்யகஜ்ஞாநஂ தர்ஶயந்நாஹ - ஸர்வமித்யாதி| ஸர்வஂ காரணவதிதி ஸர்வமுத்பத்யமாநஂ புத்த்யஹங்காரஶரீராதி| துஃகமிதி துஃகஹேதுரேவ| அஸ்வமிதி ஸர்வஂ காரணவதேவாத்மவ்யதிரிக்தஂ பரமார்ததஃ| ந சாத்மகதகமிதி ந சாத்மநோதாஸீநேந கதம்| தத்ரேதி காரணவதி புத்திஶரீராதௌ| ஸ்வதேதி மமதா ‘மமேயஂ புத்திஃ’ இத்யாதிரூபா| அத கியந்தஂ காலமியஂ ப்ராந்த்யா யுதோத்பத்யதே இத்யாஹ- யாவதித்யாதி| ஸத்யா புத்திஃ ஸம்யகஜ்ஞாநம்| யயா ஸத்யயா புத்த்யா| நைதத் புத்த்யாத்யஹஂ, கிந்து பிந்ந ஏவாஹஂ; ததா நைதத் புத்த்யாதி மம, கிந்து ப்ரகதேஃ ப்ரபஞ்ச இதி விஜ்ஞாய| ஜ்ஞஃ தத்த்வஸாக்ஷாத்காரவாந்| ஸர்வமதிவர்தத இதி ஸர்வஂ புத்த்யாதி த்யஜதி||௧௫௨-௧௫௩||

Adhikarana 78 (154) · Śloka 154

தஸ்மிஂஶ்சரமஸந்ந்யாஸே ஸமூலாஃ ஸர்வவேதநாஃ| ஸஸஞ்ஜ்ஞாஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநா நிவத்திஂ யாந்த்யஶேஷதஃ||௧௫௪||

சரமஸந்ந்யாஸ இதி பஶ்சாத்பாவிஸகலகர்மஸந்ந்யாஸே| ப்ரதமஂ ஹி மோக்ஷோபயோகித்வேந குருவசநாத் க்ரியாஸந்ந்யாஸஃ கத ஏவ, பரஂ காநுபவவிரக்தேந ந கதஃ; அப்யாஸாதுத்பூதேந ஜ்ஞாநேந ஸாக்ஷாத்தஷ்டபாவஸ்வபாவேந யஃ ஸர்வஸந்ந்யாஸஃ க்ரியதே, தத்ர ஸமூலாஃ ஸர்வவேதநா ஜ்ஞாநாதயஶ்ச ஶரீரோபரமாதேவோபரமந்தே| ஸமூலா இதி ஸகாரணாஃ, காரணஂ ச புத்த்யாதயஃ| ஸஞ்ஜ்ஞா ஆலோசநஂ நிர்விகல்பகஂ, ஜ்ஞாநஂ ஸவிகல்பகஂ, விஜ்ஞாநஂ புத்த்யவஸாயஃ; கிஂவா, ஸஞ்ஜ்ஞா நாமோல்லேகேந ஜ்ஞாநஂ, விஜ்ஞாநஂ ஶாஸ்த்ரஜ்ஞாநம்| தத்த்வஜ்ஞாநமபி ஹி மோக்ஷஂ ஜநயித்வா நிவர்தத ஏவ, காரணாபாவாத்||௧௫௪||

Adhikarana 79 (155) · Śloka 155

அதஃ பரஂ ப்ரஹ்மபூதோ பூதாத்மா நோபலப்யதே| நிஃஸதஃ ஸர்வபாவேப்யஶ்சிஹ்நஂ யஸ்ய ந வித்யதே| ஜ்ஞாநஂ ப்ரஹ்மவிதாஂ சாத்ர நாஜ்ஞஸ்தஜ்ஜ்ஞாதுமர்ஹதி||௧௫௫||

‘ஸர்வவித்’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரம்- அதஃ பரமித்யாதி| ப்ரஹ்மபூத இதி ப்ரகத்யாதிரஹிதஃ| சிஹ்நஂ யஸ்ய ந வித்யதே இத்யநேந முக்தாத்மநஃ ப்ராணாபாநாத்யாத்மலிங்காபாவாத்கமகஂ சிஹ்நஂ நாஸ்த்யேவேதி தர்ஶத்யதி| ந க்ஷரதி அந்யதாத்வஂ ந கச்சதீத்யக்ஷரம்| அவித்யமாநஂ லக்ஷணஂ யஸ்யேதி அலக்ஷணம்| ஏதஸ்யைவ மோக்ஷஸ்யேதரபுருஷாஜ்ஞேயதாஂ தர்ஶயதி- ஜ்ஞாநமித்யாதி| ப்ரஹ்மவிதாமேவாத்ர மநஃ ப்ரத்யேதி, நாஜ்ஞாநாமஹங்காராதிவாஸநாகஹீதாநாமித்யர்தஃ||௧௫௫||

Adhikarana 80 (156) · Śloka 156

தத்ர ஶ்லோகஃ- ப்ரஶ்நாஃ புருஷமாஶ்ரித்ய த்ரயோவிஂஶதிருத்தமாஃ| கதிதாபுருஷீயேऽஸ்மிந்நிர்ணீதாஸ்தத்த்வதர்ஶிநா||௧௫௬||

ஸங்க்ரஹோ வ்யக்தஃ||௧௫௬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

இத்யக்நிவேஶகதே தந்த்ரே சரகப்ரதிஸஂஸ்கதே ஶாரீரஸ்தாநே கதிதாபுருஷீயஂ ஶாரீரஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே கதிதாபுருஷீயஂ ஶாரீரஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||